به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در عصری که مرزهای علم و معنویت اغلب از هم گسسته شده‌اند، آیت‌الله قاضی الگویی استثنایی از علم دینی پیشامدرن ارائه داد؛ الگویی که نه صرفاً محدود به متن و سنت بود و نه صرفاً شور و هیجان عرفانی. او پیش از آن‌که عنوان «علم دینی» رسمیت پیدا کند، نشان داد که علم می‌تواند همزمان معرفتی، اخلاقی و اجتماعی باشد. علم نزد قاضی نه هدف، بلکه وسیله‌ای برای فهم بهتر حقیقت و تعالی انسانی بود. او در این نگرش، فقه و فلسفه را نه مجموعه‌ای از قوانین و مفاهیم خشک، بلکه ابزارهایی برای تربیت فکری و اخلاقی انسان می‌دید. این بینش، امروز می‌تواند چراغ راه دانشگاه‌ها و مراکز علمی باشد که اغلب در پی تکنیک و مهارت صرف هستند.

روش علمی قاضی، تلفیقی از سه بُعد بود: فلسفه، فقه و تهذیب نفس بوده است. فلسفه نزد او نه صرفاً اندیشه‌ورزی انتزاعی، بلکه زمینه‌ای برای شکافتن لایه‌های عمیق حقیقت و تعقل بر محور اخلاق بود. فقه، در نگاه او، نه صرفاً رعایت قواعد شرعی، بلکه چارچوبی برای زندگی متعادل و مسئولانه انسانی بود. اما عنصر شاخص، تهذیب نفس و خودسازی معرفتی بود؛ چرا که قاضی معتقد بود هر دانشی بدون تزکیه نفس، ناقص و آسیب‌زا است. این سه ستون، پایه‌ای برای شکل‌گیری الگوی علمی متعادل و مسئول ایجاد می‌کرد که هم فرد و هم جامعه را مخاطب قرار می‌داد. در کلاس‌های او، دانشجو فقط متون را نمی‌آموخت، بلکه می‌آموخت چگونه اندیشیدن و چگونه زیستن، همزمان با هم ممکن است.

قاضی علم را محدود به کتاب و مدرسه نمی‌دید. او معتقد بود علم بدون مسئولیت اجتماعی، ناقص است. شاگردانش نه تنها می‌آموختند که متن فقه و فلسفه را تحلیل کنند، بلکه می‌آموختند چگونه این دانش را در خدمت جامعه و عدالت اجتماعی به کار گیرند. نگاه او به علم، انسانی و فعال بود؛ علمی که باید جهان را بهتر کند، نه صرفاً ذهن را مشغول. این ویژگی قاضی، او را از بسیاری از علمای هم‌عصرش متمایز می‌کرد؛ چرا که او دانش را با عمل پیوند زد و نشان داد که عالم واقعی، انسانی است که مسئولیت اجتماعی خود را با معرفت پیوند زده است.

اگر امروز در فضای علمی ایران، از «علم دینی» سخن گفته می‌شود، آیت‌الله قاضی یکی از پیش‌نظریه‌پردازان عملی آن است. او بدون هیچ عنوان رسمی، چارچوبی برای فهم علمی ارائه کرد که علم باید هم عقلانی، هم معنوی و هم اخلاقی باشد. نوآوری او در این بود که روش تدریس و زندگی علمی خود را با یک نظریه فلسفی منسجم هماهنگ ساخت؛ بدین معنا که شاگرد، نه فقط یادگیرنده، بلکه فعال و خلاق در مسیر علم بود. این شیوه، تفاوت بنیادین با آموزش صرف متن داشت و نشان می‌داد که علم دینی، چیزی فراتر از انتقال محتوا است؛ علمی که انسان را می‌سازد، مسئول می‌کند و به او آگاهی اخلاقی می‌بخشد.

در نهایت باید گفت درس قاضی برای امروز امروز که دانشگاه‌ ها و مراکز علمی با چالش‌های تخصص‌زدگی و تکنیکی‌شدن علم مواجه‌اند، بازخوانی الگوی علمی آیت‌الله قاضی ضروری است. آیت الله قاضی نشان داد که می‌توان علمی تولید کرد که هم اندیشه و خردورزی را تقویت کند و هم پرورش انسان کامل و مسئول اجتماعی را هدف گیرد. یادآوری این مسیر، پیام روشنی برای جامعه علمی دارد و آن این است که علم بدون اخلاق و مسئولیت، پوچ و آسیب‌زا است؛ اما علمی که در خدمت انسان و جامعه باشد، می‌تواند تحول‌آفرین و انقلابی باشد، حتی پیش از انقلاب رسمی باشد. آیت‌الله قاضی، با زندگی و تدریس خود، الگویی زنده از چنین علمی ارائه داد؛ الگویی که امروز نیز می‌تواند چراغ راه پژوهشگران و دانشگاهیان متعهد باشد.

یادداشت از: مصطفی شجاعیان

انتهای پیام/