به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، این روزها ترکیه در تلاش است تا یک سال پس از سقوط دولت بشار اسد و به قدرت رسیدن هیات التحریرالشام در دمشق، از امتیازات جدیدی بهره ببرد. یکی از اهداف و نقشه‌های جدید دولت ترکیه، تلاش برای احیای خط آهن قدیمی حجاز است که روزگاری در مسیر 1775 کیلومتری خود، به عنوان یکی از مهمترین امتیازات ژئوپولیتیک امپراتوری عثمانی از مصر و فلسطین تا عربستان بود. 

نوح یلماز سفیر ترکیه در دمشق، در مصاحبه با روزنامه حریت و خبرگزاری آناتولی، از این موضوع خبر داده که در مذاکرات با طرف سوری، برنامه‌ریزی برای احیای راه‌آهن تاریخی حجاز را آغاز کرده‌اند.

او به دیدار یعرب بدر وزیر حمل و نقل سوریه رفته و پیشنهادهای دولت اردوغان درباره این خط تاریخی 120 ساله را با او در میان نهاده است. طرف سوری نیز بر آمادگی سوریه برای هرگونه پروژه مشترک با ترکیه در پشتیبانی حوزه حمل و نقل و توسعه مسیرهای جدید را اعلام کرد.

هر دو طرف بر اهمیت فعال‌سازی مجدد راه‌آهن حجاز، با توجه به ارزش استراتژیک آن برای ارتباط ریلی بین سوریه و ترکیه، تأکید کردند. این راه آهن حیاتی که ترکیه را به کشورهای عربی در جنوب متصل می‌کند، به برنامه‌های آن برای تقویت و تسهیل تجارت و حمل و نقل بسیار کمک می‌کند. تأثیر آن فراتر از سوریه تا اردن و حتی کشورهای خلیج فارس گسترش می‌یابد.

بازسازی این خط آهن، تجارت با این کشورها را افزایش داده و روند بازسازی سوریه را تسریع می‌کند. این امر، با توجه به تخصص شرکت‌های ترکیه در ساخت و ساز، پیمانکاری و بازسازی فرودگاه‌ها، بنادر و خطوط راه‌آهن، تمایل ترکیه را برای مشارکت در این روند تقویت می‌کند.

کارشناسان می‌گویند که بازسازی این شبکه، همراه با احیای پروژه راه‌آهن حجاز، پس از نوسازی شبکه‌های حمل و نقل موجود، سوریه را دوباره به سیستم منطقه‌ای متصل کرده و هسته یک خط آهن منطقه‌ای جدید را تشکیل می‌دهد که کارشناسان انتظار دارند کشورهای عربی همسایه به آن بپیوندند.

مطالعات فنی انجام شده توسط کمیته‌های تخصصی در سوریه و اردن در مورد وضعیت فعلی راه‌آهن حجاز نشان می‌دهد که علاوه بر نیاز به تعمیر و نگهداری تقریباً 40٪ از آن به دلیل خساراتی که در طول جنگ متحمل شده، نیاز به اصلاحات ساختاری برای رساندن آن به استانداردهای بین‌المللی راه‌آهن دارد.

شرکت راه‌آهن سوریه، در حال تلاش برای بازسازی این خط در مرحله اول است و قصد دارد با کمک همسایگان خود، ترکیه و اردن، آن را به یک راه‌آهن بین‌المللی فرامرزی تبدیل کند. عمان در آوریل گذشته از تکمیل بررسی فنی مسیر راه‌آهن در داخل خاک خود خبر داد که راه را برای راه‌اندازی سفرهای توریستی به سوریه، به عنوان بخشی از یک چشم‌انداز جامع برای احیای یکی از برجسته‌ترین پروژه‌های تاریخی منطقه، هموار می‌کند.

خط ترکیه از استانبول شروع می‌شود و از ازمیت، بیله‌جیک، اسکی‌شهر، قونیه، کارامان، آدانا و عثمانیه عبور می‌کند تا به مرز برسد. در خط سوریه و خاورمیانه نیز، قطار با عبور از حلب، حما، حمص و دمشق، به عمان، پایتخت اردن، می‌رسد. هدف این خط، اتصال به مدینه در عربستان سعودی و از آنجا به مکه و جده است. انتظار می‌رود این اقدام، کریدور تجاری را نه تنها بین دو کشور، بلکه بین اروپا و خاورمیانه نیز تغییر شکل دهد.

تاریخچه‌ای کوتاه

نخستین ایده‌ها برای ساخت راه‌آهن در منطقه حجاز در نیمه دوم قرن نوزدهم پدیدار شد. در سال 1864 میلادی، یک مهندس آلمانی-آمریکایی به نام زیمپِل، به امپراتوری عثمانی پیشنهاد ساخت خط آهنی را داد که دریای سرخ را به دمشق متصل کند.

این پیشنهاد، در آغاز بی‌پاسخ ماند، اما بعدها پیشنهاد مورد توجه قرار گرفت و به کارشناسان ارجاع داده شد. با این حال، یک مانع سیاسی – امنیتی تشخیص داده شد و احداث خط، به این دلیل که می‌تواند واکنش قبایل ساکن در منطقه را برانگیزد رد شد.

برخی از کارشناسان هم چنین نظر دادند که حمل و نقل دریایی برای امپراتوری، ارزان‌تر است. ولی در سال 1874 میلادی، باز هم پیشنهاد مشابهی از سوی برخی از افسران سپاه عثمانی مطرح شد. در این پیشنهاد استدلال شده بود که کشیدن خط آهن بین مدینه و مکه، حکومت عثمانی را در منطقه حجاز تقویت می‌کند. 

در سال 1891، عثمان نوری پاشا فرمانده حجاز در گزارشی که به استانبول فرستاد، بر ضرورت و اهمیت کشیدن خط آهن بین جده و مکه تأکید کرد. گزارش عثمان نوری پاشا بعداً توسط یک کمیسیون سه نفره بررسی و منطقی تشخیص داده و اعلام شد که این خط، سختی‌های پیش روی زائران در طول مسیر را کاهش می‌دهد. 

پس از موارد بالا، جامع‌ترین پیشنهاد برای ساخت راه‌آهن در منطقه حجاز در سال 1891 از سوی احمد عزت افندی ارائه شد. عزت افندی، که در آن زمان مدیر اوقاف جده بود، در گزارش خود نوشت که راه‌آهن امتداد یافته از دمشق تا مدینه، وسیله مهمی برای دفاع در برابر حملات خارجی و شورش‌های احتمالی در منطقه خواهد بود و همچنین سفرهای زیارتی را بسیار تسهیل خواهد کرد.

سلطان عبدالحمید دوم، که مجذوب این پیشنهاد شده بود، آن را برای بررسی و نظرخواهی به ژنرال محمد شاکر پاشا از ستاد کل ارجاع داد. محمد شاکر پاشا نه تنها گزارش ارسالی به خود را بررسی کرد، بلکه هزینه تخمینی خط آهن را نیز محاسبه کرد و آن را به همراه نقشه‌ای که مسیر آن را نشان می‌داد، به سلطان ارائه داد.

چنین شد که سلطان عبدالحمید دوم تصمیم نهایی خود را گرفت و با صدور فرمانی در 2 مه 1900 میلادی دستور آغاز کار ساخت و ساز را صادر کرد. ساخت و ساز رسماً در 1 سپتامبر 1900، پس از یک مراسم رسمی، آغاز شد و به این ترتیب، این پروژه به عنوان نخستین اَبَرپروژه امپراتوری عثمانی در آغاز قرن بیستم میلادی، قلمداد شد. در ابتدا قرار بود این خط آهن دمشق را به مکه متصل کند، اما بعداً قرار بود تا عقبه و جده و حتی تا یمن امتداد یابد.

دلیلِ نظامی، تبلیغِ دینی

دلایل اصلی ساخت راه آهن حجاز نظامی، سیاسی و مذهبی بود. مهمتر از همه، این راه آهن اعزام نیروها به منطقه را تسریع می‌کرد و در نتیجه نقش دفاعی در برابر قیام‌های احتمالی و حملات خارجی ایفا می‌کرد.

بدون شک، افزایش اثربخشی نظامی برای امپراتوری عثمانی، اقتدار سیاسی آن را در منطقه نیز تقویت می‌کرد. این راه‌آهن نه تنها در زمان جنگ و شورش، بلکه در زمان‌های عادی نیز حمل و نقل نیروها و مهمات به حجاز و یمن را تسهیل می‌کرد و در نتیجه نیاز به کانال سوئز را از بین می‌برد. با این حال، بیانیه‌های عمومی به جای جنبه‌های نظامی و سیاسی آن، بر هدف مذهبی پروژه تأکید داشتند.

راه‌آهن حجاز، زیارت دشوار و طاقت‌فرسا را تسهیل می‌کرد و سفر طولانی و خطرناک از سوریه به مدینه (تقریباً چهل روز) و به مکه (پنجاه روز)، که مملو از حملات بادیه‌نشینان بود، به چهار یا پنج روز کاهش می‌یافت. علاوه بر این، راه‌آهن هزینه‌های سفر زائران را به شدت کاهش می‌داد و منجر به افزایش تعداد زائران در آینده نزدیک می‌شد.

این پروژه همچنین اعتبار و نفوذ سلطان عبدالحمید دوم را در جهان اسلام تقویت می‌کرد و همبستگی بین مسلمانان را پیرامون یک پروژه و هدف مشترک تقویت می‌کرد. علاوه بر این، پیش‌بینی می‌شد که افتتاح راه‌آهن منجر به افزایش فعالیت تجاری، نشاط اقتصادی و تسریع شهرنشینی شود. 

تحلیل اقدامات آن دوران امپراتوری عثمانی درباره نحوه معرفی پروژه راه آهن حجاز، نشان دهنده این واقعیت است که پادشاه زیرک عثمانی، نگاهی عملگرایانه و تبلیغاتی به این مسیر ریلی داشته و استفاده از عواطف دینی و مذهبی مسلمانان را برای تحقق هدف خود، مهم ارزیابی می‌کرد. در بخش آتی گزارش، به موانع و چالش‌های پروژه خط تاریخی حجاز و رویای هژمون سلطان عثمانی و فرجام نهایی این پروژه خواهیم پرداخت.
ادامه دارد...

انتهای پیام/