در روزهای تنشِ بالا در خاورمیانه و منطقه خلیجفارس، یکی از مهمترین واقعیتهای نظامی این است که ایالات متحده آمریکا نه در یک نقطه، بلکه در چندین کشور پیرامون ایران حضور نظامی گسترده دارد. این حضور هم نقش بازدارندگی دارد و هم، در صورت تشدید درگیری، میتواند تبدیل به «خط تماس واقعی» شود. درباره این پایگاهها و نیروهای آمریکایی چه میدانیم؟
۱) چرا حضور پایگاهها اهمیت دارد
ایالات متحده به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاورمیانه و اهمیت مسیرهای انرژی، از دههها قبل پایگاههایی در کشورهای منطقه ایجاد کرده است. این پایگاهها هم برای کنترل تردد دریایی و هوایی هستند و هم برای ایجاد ظرفیت واکنش سریع در برابر تهدیدها در سراسر منطقه. چنین حضوری بود که برای مثال در عملیات آخوندک به کار آنها آمد.
۲) قطر؛ العُدید، مرکز نیروهای هوایی
یکی از مهمترین پایگاههای آمریکا در منطقه، پایگاه هوایی العُدید در قطر است. این پایگاه بزرگترین تاسیسات نظامی آمریکاست و مرکز فرماندهی منطقهای محسوب میشود. بیش از ۱۰ هزار نیروی نظامی و سازوکارهای فرماندهی هوایی از اینجا برای عملیاتهای گسترده در سراسر غرب آسیا فعال میشوند.
۳) بحرین؛ ناوگان پنجم نیروی دریایی
در بحرین، ایالات متحده پایگاه دریایی مهمی دارد که مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا است و نقش کلیدی در نظارت بر تنگه هرمز، دریای عرب و بخشهایی از اقیانوس هند دارد. این پایگاه مجموعهای از شناورها، ناوچهها و پشتیبانی لجستیکی را در خود جای میدهد.
۴) کویت؛ چندین تاسیسات راهبردی
در کویت چندین پایگاه آمریکایی فعال است: از جمله پایگاههای «عریفجان»، «علی السالم»، «کمپ الدوحه» و «کمپ بوهرینگ». این مکانها پیش از همه برای پشتیبانی زمینی و هوایی نیروهای آمریکا در منطقه، بهویژه برای عملیاتهای مرتبط با عراق و سوریه طراحی شدهاند.
۵) امارات؛ پایگاه الظفره
در امارات متحده عربی نیز آمریکاییها از پایگاه هوایی الظفره برای مأموریتهای شناسایی، پشتیبانی هوایی و تمرینهای مشترک با نیروی هوایی امارات استفاده میکنند. این پایگاه یکی از قطبهای مهم حضور هوایی در بخش جنوبی خلیج فارس بهشمار میرود.
۶) عراق؛ پستهای کوچک در شمال و غرب
در عراق حضور نظامی رسمی دیگر در مقیاس قبل از خروج گسترده در سالهای اخیر نیست، اما بخشهای کوچکتری برای پشتیبانی اطلاعاتی و هماهنگی با نیروهای محلی باقیماندهاند، از جمله واحدهای خاص در شمال کشور و پایگاههایی نظیر هریر در منطقه کردستان.
۷) ترکیه؛ نقاط استراتژیک ناتو
اگرچه هدف حضور آمریکا در ترکیه ناتو و پشتیبانی از متحدان اروپایی است، اما پایگاههایی مانند «اینجرلیک» از نظر موقعیت نزدیک به خاورمیانه و توان پشتیبانی هوایی اهمیت دارند؛ بهویژه اگر در بحران منطقهای بزرگتر نقش لجستیکی ایفا شود.
8) آذربایجان و پاکستان
آمریکا در جمهوری آذربایجان پایگاه نظامی رسمی و دائمی به آن معنایی که در قطر، بحرین یا کویت دارد ندارد. نه پایگاه با پرچم آمریکا، نه استقرار دائمی یگان رزمی. اما ماجرا اینجا تمام نمیشود. آنچه وجود دارد، همکاری امنیتی و اطلاعاتی محدود اما مهم است: آموزش نیروهای مرزبانی، همکاری در امنیت انرژی (بهویژه خطوط نفت و گاز خزر)، و دسترسیهای لجستیکی مقطعی. در سالهای بعد از ۱۱ سپتامبر، آذربایجان یکی از مسیرهای مهم ترانزیت غیرنظامی و لجستیکی برای عملیات افغانستان بود.
آمریکا پایگاه دائمی رسمی در پاکستان هم ندارد، اما سابقهی استفادهی عملیاتی از خاک و آسمان پاکستان بسیار جدیتر است. در دوره جنگ افغانستان، آمریکا بهطور گسترده از حریم هوایی، پایگاههای هوایی اجارهای، و زیرساختهای لجستیکی پاکستان استفاده کرد. پایگاه «شمسی» در بلوچستان نمونه معروف آن بود که بعدها بسته شد.
9) عربستان سعودی
آمریکا در عربستان پایگاه دائمی به معنای کلاسیک دهه ۹۰ ندارد؛ یعنی چیزی شبیه «العدید» قطر یا ناوگان پنجم بحرین با پرچم دائمی و حضور انبوه نیرو. این تصمیم آگاهانه بود و بعد از ۲۰۰۳ و فشارهای داخلی عربستان گرفته شد. اما نبود پایگاه دائمی بههیچوجه یعنی نبود حضور نظامی نیست.
در عمل، آمریکا در عربستان زیرساخت آمادهی جنگ دارد: پایگاه هوایی «پرنس سلطان» نزدیک ریاض، مراکز فرماندهی مشترک، انبارهای تسلیحاتی، سامانههای پدافندی پاتریوت و تاد، و حضور چند هزار نیروی چرخشی. این پایگاه دقیقاً برای سناریوهایی مثل بحران با ایران بازطراحی شد: دور از مرز، امن از موشکهای کوتاهبرد، و مناسب برای فرماندهی، دفاع هوایی و عملیات پشتیبانی.
در خبری جدید، رسانهها مدعی شدهاند که بنسلمان شاهزاده سعودی به رئیسجمهور ایران قول داده که از خاک این کشور به ایران حملهای صورت نخواهد گرفت.
10) قابلیت واکنش سریع و ابزارهای مستقر
در این پایگاهها نهتنها سرباز و تانک وجود دارد، بلکه جنگندههای اف-۱۵ و دیگر هواپیماها، پهپادها، پدافند موشکی، سامانههای شناسایی و مرکز فرماندهی منطقهای مستقر یا قابل انتقال سریعاند. آمریکاییها همچنین معمولاً گروههای ضربتی ناو هواپیمابر را هم در صورت نیاز به منطقه اعزام میکنند تا ظرفیت حمله و دفاع فراهم باشد.
۱1) هشدارها و کرانههای واکنش
این حضور نظامی گسترده دو کارکرد دارد: نخست بازدارندگی از طریق نمایش توان و امکان پاسخ سریع به هر تهدید مستقیم علیه نیروهای آمریکا یا منافع متحدانش. دوم، اگر تنشها بالا رود، این پایگاهها تبدیل به مکانهای عملیاتی و حتی اهداف بالقوه میشوند، چون در موقعیت جغرافیایی نسبتاً نزدیک قرار دارند.
۱2) چشمانداز احتمالی در صورت تشدید درگیری
اگر درگیری گستردهتر شود، این شبکه از پایگاهها بهعنوان چند محور عملیاتی همزمان عمل خواهند کرد؛ هم پشتیبانی هوایی و لجستیکی، هم مرکز فرماندهی هماهنگی عملیاتهای نیروی دریاییـهوایی و هم نقطه انتقال نیروها و تجهیزات به محل درگیری. در عین حال، همین پراکندگی به معنی این است که زیرساختها بهراحتی قابل ردگیری و هدف قرار گرفتن هستند؛ چیزی که طرفهای مقابل در محاسبات نظامی خود در نظر میگیرند.