به گزارش خبرنگار ایلنا، هجدهمین دوره جایزه ادبی جلال آل احمد نیز به ایستگاه پایانی رسید و مراسم اختتامیه آن امروز (۱۷ دی) با حضور جمعی از اهالی قلم و فرهنگ در تالار قلم کتابخانه ملی برگزار شد. این مراسم امروز (۱۷ دی) با حضور مسئولان فرهنگی و اهالی ادبیات مراسم آیین اختتامیه هجدهمین دوره جایزه ادبی جلال آل احمد در تالار قلم کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
این مراسم با حضور سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن جوادی معاون امور فرهنگی، ایوب دهقانکار مشاور معاون امور فرهنگی، نیکنام حسینپور مشاور وزیر و رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاعرسانی، ابراهیم حیدری مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، ابراهیم کریمی ربیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، غلامرضا امیرخانی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و جمعی دیگر از مسئولان فرهنگی همراه بود.
نگاه به ایران از دریچههای مختلف
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در اختتامیه هجدهمین دوره جایزه جلال آلاحمد گفت: تنوع مذهبی و دینی ایران را سرزمین سوژه کرده و وضعیت متمایزی برای ایران فراهم کرده است. هر مستندنگار تیزبین و ماهر ماهیهای بزرگ مستندنگاری را صید میکند. جلال آلاحمد این موقعیت را شناخته بود در زن زیادی به زنان، در نون والقلم به ظهور و افول حکومتها و در یادداشتهایش به پشت صحنهها اشاره کرده است. جلال نشان داد به ایران میتوان از دریچههای مختلف نگاه کرد.
سید عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در اختتامیه هجدهمین دوره جایزه ادبی جلال آلاحمد گفت: من در ماههای اخیر هرجا سخنی میگویم سعی میکنم ارجاع به ایران باشد. از جنگ دوازده روزه ما متوجهتر شدیم به ظرفیت ایران و میتوان گفت ایران سرزمین قصه و سوژه است.
وی افزود: محمدرضا اصلانی اشاره کرده که ایران بهشت مستندسازان است و من میگویم ایران سرزمین قصه و سوژه است و از این جهت با ظرفیت عظیم در حوزه قصه از دوران کهن مواجهیم که در دوره اشکانیان داستان و موسیقی و نقالی را داشتهایم. ابن ندیم در الفهرست به لیست بلندی از کتابها اشاره کرده که در خزانهها بودهاند.
صالحی ضمن اشاره به مراکز قصهگویی در دوره پیش از اسلام، از جمله در بیمارستان جندیشاپور، افزود: این سنت پس از اسلام هم ادامه داشت و ما نقاط اتکای بسیاری در ایران قبل و بعد از اسلام داریم.
او همچنین به قصهگویی عرفانی عطار و مولوی اشاره کرد.
صالحی در ادامه سخنانش گفت: تنوع مذهبی و دینی ایران را سرزمین سوژه کرده و وضعیت متمایزی برای ایران فراهم کرده است. هر مستندنگار تیزبین و ماهر ماهیهای بزرگ مستندنگاری را صید میکند. جلال آلاحمد این موقعیت را شناخته بود. او در زن زیادی به زنان، در نون والقلم به ظهور و افول حکومتها و در یادداشتهایش به پشت صحنهها اشاره کرده است.
افزایش ۲۰ درصدی ارسال آثار
در ابتدای این مراسم، محسن جوادی، معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به اینکه جایزه جلال جایزه شناخته شدهای است و ۱۸ دوره است که برگزار میشود، عنوان کرد: بعضی از برگزیدهها آثارشان برای هفت و هشت بازچاب شده و این نشانگر اقبال خوب به این آثار است.
وی تاکید کرد: این دوره از دورههای موفق جایزه جلال بوده و از نویسندگان، اعضای هیئت علمی، داوران و همکاران خانه کتاب و ادبیات ایران بهویژه مدیرعامل خانه کتاب و معاون شعر و ادبیات داستانی متشکرم.
جوادی همچنین به برگزاری برنامههای جنبی از جمله دورههای آموزشی ویژه جوانان و نوقلمان اشاره کرد و افزود: امیدوارم نسل نوپا و جوان کمک کنند همان طور که آثار کلاسیک سعدی و حافظ در دنیا نامش بلند است آثار داستانی امروز ما در جهان نامدار باشد.
رشد ۳۵ درصدی مستندنگاری
پس از سخنان محسن جوادی، مجید قیصری، دبیر علمی این دوره از جایزه جلال آلاحمد، به سخنرانی پرداخت. قیصری ابتدا از رضا امیرخانی که این روزها بر اثر سانحه در بیمارستان بستری است، یاد کرد و ضمن آرزوی سلامتی برای او، بیانیه شورای علمی هیئت داوران را خواند و گزارشی کوتاه از نحوه انتخاب آثار ارائه داد. وی ابتدا درباره بخش مستندنگاری و آثار رسیده به جایزه جلال و داوریشده در این بخش توضیح داد.
قیصری با بیان اینکه بخش مستندنگاری در جایزه جلال آل احمد آینهای از نسبت این جایزه با واقعیت است و مستندنگاری تعهد به واقعیت است، گفت: امسال تعداد آثار راه یافته به جایزه جلال در بخش مستندنگاری، رشد کمی را نسبت به سال قبل در این بخش نشان میدهد. قیصری اما از قول هیئت داوران تصریح کرد که این رشد کمی به رشد کیفی منجر نشده است و در برخی سطوح با نوعی آفت و عقبگرد روبهرو بوده است.
قیصری افزود: آثار راهیافته به مرحله نهایی، هر یک نمایندهٔ رویکردی متفاوت در مستندنگاریاند: از روایتهای مبتنی بر تاریخ شفاهی تا ناداستانهای برآمده از تجربهٔ فردی، از مواجههای نزدیک با قدرت سیاسی تا بازخوانی حافظهٔ جمعی و تجربهٔ تاریخی. وجه مشترک این آثار نه همگونی سبکی، بلکه تلاش آگاهانه برای نزدیک شدن به واقعیت و پرهیز از مصرفزدگی روایی است.
همچنین هیئت داوران لازم میداند به اختصار به برخی آسیبهای جدی مشاهدهشده در آثار ارسالی اشاره کند؛ آسیبهایی که اگر به آنها توجه نشود، میتواند آیندهٔ این بخش را با چالش مواجه سازد. قیصری در ادامه این چالشها را به ترتیب زیر برشمرد:
نخست، مخدوش شدن مرز میان مستند و خیال؛ آثاری که با زبان ادبی و روایت جذاب، جای خالی استناد، روش و امکان راستیآزمایی را پنهان میکنند.
دوم، ضعف در روشمندی؛ فقدان توضیح روشن دربارهٔ چرخهٔ پژوهش، منابع و شیوهٔ دسترسی به دادهها.
سوم، ابهام در صداقت روایی؛ جایی که خواننده نمیداند با واقعیت مستند مواجه است یا بازآفرینی ذهنی نویسنده.
چهارم، غلبه خلاقیت ادبی بر مسئولیت؛ جایی که خلاقیت ادبی به جای تعمیق واقعیت، آن را میپوشاند.
مستندنگاری بیش و پیش از هر چیز به شفافیت، صداقت و امکان سنجشپذیری نیاز دارد. راه غنای این بخش، نه در نفی نوآوری، بلکه در پیوند آگاهانهٔ نوآوری با روش سند و اخلاق روایت است. هیئت داوران امیدوار است که توجه به این نکات، زمینهساز ارتقای کیفی آثار در دورههای آینده باشد و مستندنگاری همچنان به عنوان یکی از جدیترین و شریفترین شاخههای ادبیات معاصر ایران، مسیر خود را با دقت و مسئولیت ادامه دهد.
نقد ادبی، ضعیف ترین بخش امسال
قیصری در ادامه سخنان خود به ارائه گزارش هیئت داوران در بخش نقد ادبی پرداخت. هیئت داوران بخش نقد ادبی هجدهمین دوره جایزه ادبی جلال آلاحمد، پس از بررسی تمامی آثار رسیده به دفتر جایزهٔ جلال در خانهٔ کتاب ایران، کتابی را حائز عنوان کتاب برگزیده یا تشویقی ندانستند. کتابهای رسیده در این حوزه توسط کمیتهٔ علمی از جهات گوناگون مورد توجه قرار گرفت و به دلایلی که به آن اشاره میشود، کتابی در این دوره معرفی نشد.
۱. برخی کتابهای ارسالی در حوزهٔ مطالعات نقد ادبی قرار نمیگرفتند.
۲. حجم قابل توجهی از برخی آثار، ترجمهٔ کتابهایی از زبانهای دیگر بود و سهم نویسنده در تألیف کتاب محدود بود.
۳. در برخی کتابها، گردآوری اطلاعات و دادههای ارزشمندی صورت گرفته بود، اما کتاب فاقد تحلیل منتقدانه بود.
۴. برخی آثار ساختار کتاب نداشتند و مجموعه مقالاتی بودند که در یک زمینه توسط نویسنده نوشته شده بودند.
۵. برخی نویسندگان کتابها از منابع اصیل در تدوین اثر خود بهره نبرده بودند.
۶. توجه بیش از حد به نظریه و نظریهپردازان غربی و الگوهای آنها موجب شده است که نویسندگان برخی آثار از ظرفیت موجود در ادبیات بومی غافل بمانند و تلاش ناموفقی در هماهنگی نظریه با متن خود داشته باشند.
قیصری همچنین گفت: متأسفانه برخی کتابها از ضعف ویرایش رنج میبرند و لغزشهای کلامی، دستوری و نگارشی در آنها به چشم میخورد. فقدان روش پژوهش و پراکندگی مطالب از دیگر ضعفهای برخی آثار است. با توجه به استفادهٔ برخی نویسندگان از منابع غیرفارسی، پیچیدگی و ابهام در زبان، به سبب ترجمه، موجب دشوارخوانی متن شده است.هیئت داوران بخش نقد ادبی جایزهٔ ادبی جلال آلاحمد، به سبب وجود این نواقص و کاستیها در کتابهای مورد بررسی، اثری را به عنوان کتاب برگزیده و یا تشویقی این بخش معرفی نمیکنند.
درخشش زنان داستان نویس
قیصری آنگاه گزارش هیئت داوران درباره بخش داستان کوتاه را ارائه داد. وی گفت: به اعتقاد ما، دو گروه از نویسندگان به رشد چشمگیری دست یافتهاند. گروه اول، داستاننویسهای جوان هستند که در این سالها رشد کردهاند، داستانهای قابل توجهی نوشتهاند و به اعتقاد ما آیندهٔ ادبیات ایران متعلق به آنها خواهد بود؛ داستاننویسهایی که بخش قابل توجهی از کاندیداهای جایزهٔ امسال هستند و توانستهاند از سد بزرگان داستاننویسی عبور کنند.
گروه دوم، زنان داستاننویس هستند که هم از نظر کمی و هم کیفی آثاری درخور اعتنا خلق کردهاند؛ بهطوریکه از ده مجموعه کار اول، پنجاه درصد آثار به آنها اختصاص دارد.
نکته بعدی که لازم است به آن اشاره شود این است که فاصلهٔ تعدادی از مجموعهها بسیار کم بوده و همین نکته، انتخاب دو اثر از پانصد و نود و شش اثر را بسیار دشوار کرده بود؛ لذا از اهمیت کار نویسندگانی که آثارشان انتخاب نشده است چیزی کم نمیکند و صرفاً دشواری کار داوران را نشان میدهد.
برگزیدگان جایزه جلال
برگزیدگان و شایستگان تقدیر بخشهای مختلف هجدهمین دوره جایزه ادبی جلال آلاحمد امروز (۱۷ دی ماه ۱۴۰۴) طی مراسمی در کتابخانه ملی ایران معرفی شدند. در این مراسم اسامی برگزیدگان و شایستگان تقدیر این دوره از جایزه جلال به این شرح اعلام شدند:
داستان بلند و رمان
هیئت داوران در بخش داستان بلند و رمان، «لمس» نوشته محمدرضا کاتب از نشر نیماژ را بهعنوان رمان برگزیده اعلام کردند.
گفتنیست که در این بخش هیچ اثری شایسته تقدیر شناخته نشد.
داستان بلند و رمان (کتاب اولیها)
بخش داستان بلند و رمان در بخش کتاب اولیهای این دوره از جایزه جلال آلاحمد برگزیدهای نداشت اما «ژنرال» نوشته زهرا گودرزی از نشر چشمه به عنوان اثر شایسته تقدیر معرفی شد.
داستان کوتاه
در بخش داستان کوتاه این دوره از جایزه جلال آلاحمد، مجموعه داستان «من ابن بطوطه هستم» نوشته خسرو عباسی خودلان از انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری هنرمندان مشرق زمین بهعنوان اثر برگزیده معرفی شد. در این بخش هیچ اثری شایسته تقدیر شناخته نشد.
داستان کوتاه (کتاب اولیها)
در بخش داستان کوتاه کتاب اولیهای این دوره از جایزه جلال آلاحمد نیز «گاهی به قبرها هم نگاه کن» نوشته عباس عظیمی از نشر چشمه اثر برگزیده اعلام شد و هیچ اثری به عنوان اثر شایسته تقدیر معرفی نشد.
مستندنگاری
کتاب برگزیده در بخش مستندنگاری هجدهمین دوره جایزه جلال آلاحمد، «قاسم» نوشته مرتضی سرهنگی از انتشارات خط مقدم اعلام شد. در این بخش نیز هیئت داوران اثری را بهعنوان اثر شایسته تقدیر معرفی نکرد.
نقد ادبی
امسال جایزه جلال هیچ اثری را به عنوان نامزد، برگزیده و شایسته تقدیر معرفی نکرد.
بخش جنبی؛ ویراستاری
در بخش ویراستاری، مهدی فروتن ویراستار رمان «ژنرال» نوشته زهرا گودرزی از نشر چشمه بهعنوان برگزیده اعلام شد.
بخش ویژه؛ ماه مجلس
برگزیده بخش ماه مجلس نیز «قربان زرپران» اثر امیرحسین روحنیا بود و «زمین» نوشته سارا شجاعی و «حرمت» نوشته زینب محمدقلیزاد نیز به طور مشترک شایسته تقدیر معرفی شدند.