نحوست ماه صفر و ایام دیگر در آیات و روایات چگونه قابل توجیه می باشد؟
گر چه میان مردم معروف شده که بعضی روزها مبارک و بعضی روزها مانند ماه صفر شوم و نحس می باشد. یکی از مسایلی که امروزه میان عموم مطرح شده و به عنوان امر جدی نگریسته میشود خوشحالی پایان ماه صفر و ورود به ماه ربیع الاول از ماههای قمری است این خوشحالی که ریشه در برخی نقلها دارد ، احیانا توجه به صحت مطالب دیگری که درباره ماه گفته ربیع شود را کمتر می کند. و احادیثی بعضا غیر مقبول منتشر می گردد.
از نظر عقل چنین مطلبی صحیح به نظر نمیرسد زیرا در اجزای زمان تفاوتی نیست و همه روزها و شب ها آفریده خدا هستند. معنا ندارد یکی از روزهای خدا را نحس بدانیم. معروف بودن سعد و نحس ایام در میان مردم در ارتباط با حوادثی است که در آن واقع شده است. از امیر مؤمنان علی(ع) نقل شده است در روز چهارشنبه قتل هابیل به دست قابیل واقع شد، یا گفته شده روز سوم ماه نحس است، چون آدم و حوا از بهشت بیرون رانده شدند.
بنابراین نحس بودن در این موارد مربوط به وقایع میشود. علامه طباطبایی (ره) در تفسیر المیزان پس از نقل روایات میگوید اخبار و آیاتی که درباره نحوست و سعادت ایام وارد شده، بیش از این دلالت ندارد که این سعادت و نحوست به جهت حوادث دینی است که بر حسب ذوق دینی و یا بر حسب تأثیر نفوس یا در فلان روز ایجاد حسن کرده و یا باعث قبح و زشتی آن شده است، اما این که خود آن روز و یا آن قطعه از زمان متصف به میمنت و یا نحوست شود و تکویناً خواص دیگری داشته باشد که سایر زمانها آن خواص را نداشته باشد از آن روایات بر نمیآید هر روایتی که بر خلاف آنچه گفتیم ظهور داشته باشد باید حمل بر تقیه کرد و یا به کلی آن را طرح بی اعتبار نمود.
پس طبق این روایات و آیات روزها نحس نیستند بلکه نتایج اعمال ما آن روز یا شب را به خوب یا بد بودن متصف میکند.
شهید مطهری(ره) با دقت در مسائل علمی، ضمن روشنگری این مطلب ذاتی بودن نحوست ایام را رد کرده است و شوم بودن را منتسب به اتفاقات شوم میداند نه خود آن ایام. ایشان می آورند که در موضوع نحوست ایام دو مسئله است. یک مسئله این است که ما برخی روزهای سال را مبارک می شماریم و برخی را نحس و شوم، به اعتبار حادثهای که در آن روز واقع شده است. مقصود ما این نیست که این روز از آن جهت که این روز است، مبارک است یا این روز از آن جهت که این روز است شوم است.
به طور نمونه روز عید غدیر را روز مبارک میدانیم ولی نه به اعتبار این که هجدهم ذیالحجه است یا چنین نیست که دهم محرم روزی بوده که از اولی که عالم ساخته شده اصلاً این روز بد ساخته شده شوم ساخته شده و حادثه کربلا در روزی واقع شد که بالذات شوم بود. حادثه کربلا هم در یک روز شوم واقع شد یک وقت انسان این طور فکر میکند این طرز فکر اساسی نمی تواند داشته باشد.
شروع عزاداری در ماه محرم به قضیه ورود به کربلا و ختم آن با رحلت پیامبر (ص)، امام حسن مجتبی (ع) و امام رضا (ع) است، بنابراین اغلب مردم این دو ماه را ماه عزا و نحوست میشمارند و از برگزاری مجالس شادی در این دو ماه خودداری و مسائلی را رعایت میکنند.
وی با تأکید بر اینکه روایتی که به نحس بودن ماه یا روزی اذعان داشته باشد وجود ندارد و بالعکس از نحس شمردن ایام خدا نهی شده است ادامه داد: در این خصوص از پیامبر اعظم (ص) نقل شده است«لا تُعادوُا الأَیّامَ فَتُعادیکُمْ؛ با روزها دشمنی نکنید که آنها با شما دشمنی خواهند کرد.»
اما چه باید کرد؟
برخی روایات برای رفع نحوست اعمال، دعاها یا اذکار خاصی را بیان کرده اند، مثل آنچه از امام صادق(ع) نقل شده
است: کسی که اول صبح صدقه دهد خداوند نحوست در آن روز را از او دفع سازد و یا فرموده است: «اگر روز چهار شنبه سفر می کنی صدقه بده و آیت الکرسی بخوان».
در این ماه توصیه شده است که به صدقه دادن اهتمام بیشتری شود. پیامبر اکرم(ص) در باب صدقه دادن میفرمایند: «لبخند تو بر روی برادرت صدقه است، امر به معروف و نهی از منکر کردنت صدقه است، رهنمایی کسی که راه را گم کرده صدقه است و دور کردن سنگ و خار و استخوان از راه صدقه است».
برخی اعمال ماه صفر
اگر کسی میخواهد از بلاهای نازله در این ماه در امان باشد، در هر روز این ماه ۱۰ مرتبه این دعایی را که «محدث فیض» روح الله روحه، در «خلاصة الاذکار» ذکر فرموده است بخواند.
«یا شَدیدَ الْقُوی وَ یا شَدیدَ الْمِحالِ یا عَزیزُ یا عَزیزُ یا عَزیزُ ذَلَّتْ بِعَظَمَتِکَ جَمیعُ خَلْقِکَ فَاکْفِنی شَرَّ خَلْقِکَ یا مُحْسِنُ یا مُجْمِلُ یا مُنْعِمُ یا مُفْضِلُ یا لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمینَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ وَصَلَّی اللَّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِهِ الطَّیِّبینَ الطَّاهِرین» (مفاتیح الجنان)
به این معنا که «ای سخت نیرو، وای سختگیر!ای عزیز،ای عزیز،ای عزیز! خوارند از بزرگیات همه خلقت. پس کفایت کن از من شرّ خلق خودت را،ای احسان بخش!ای نیکوکار!ای نعمت بخش!ای عطا دِه!ای که معبودی جز تو نیست! منزّهی تو! به راستی من از ظالمانم. اجابت کردیم برایش و نجاتش دادیم از غمّ و همچنین نجات دهیم مؤمنان را، و رحمت کند خدا بر محمّد و آل پاک و پاکیزه اش»
*سید بن طاووس نقل کرده است: در روز سوم ماه صفر، دو رکعت نماز بخوان که در رکعت اوّل سوره «حمد» و سوره «انّا فتحنا» (فتح) و در رکعت دوم سوره «حمد» و سوره «توحید» قرائت شود و پس از سلام نماز، صد بار صلوات بفرست و صد بار آل ابی سفیان را لعنت کن و صد مرتبه استغفار نما و آنگاه حاجت خویش را از خداوند بخواه. (ان شاء اللّه به هدف اجابت میرسد). (اقبال، صفحه ۵۸۷)
*در روز اربعین، بیستم ماه صفر زیارت امام حسین(ع) مستحب بوده و مورد تأکید قرار گرفته است. در روایتی که «شیخ طوسی» از امام حسن عسکری(ع) نقل کرده، چنین آمده است: نشانههای مؤمن پنج چیز است: به جای آوردن پنجاه و یک رکعت نماز (۱۷ رکعت نماز واجب و ۳۴ رکعت نافله) و زیارت اربعین امام حسین(ع) و انگشتر را بر دستِ راست نهادن، و پیشانی را به هنگام سجده بر خاک گذاردن و بسم الله الرّحمن الرّحیم را در نماز بلند گفتن.
برای همه ماههای قمری دو دسته اعمال توصیه شده است. برخی اعمال ماههای قمری مشترک است و در ابتدای هر ماه قمری شایسته است که آنها را انجام دهیم و برخی از اعمال ویژه ماههای خاصی است.
اعمال مشترک اول هر ماه قمری
اولین عمل مشترک در این ماه دعاست. در زمان دیدن هلال هر ماه قمری خواندن دعای هلال وارد شده است. همچنین توصیه شده است که در هنگام دیدن هلال اول ماه سه مرتبه بگوییم اللّهُ اَکْبَر و سه مرتبه لا إلهَ الَّا الْلّه و سپس بگوییم: اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی أذْهَبَ شَهْرَ کَذا وَ جاءَ به شهرِ کَذا. بهترین دعای زمان رؤیت هلال دعای ۴۳ «صحیفه سجادیه» است. دومین عمل مشترک توجه به قرآن و قرائت آن است. خواندن هفت مرتبه سوره «حمد» نیز سفارش شده است.
همچنین از اموری که بر آن تأکید شده، سه روز روزه گرفتن در هر ماه است. مرحوم «علامه مجلسی» در «زادالمعاد» میگوید: مطابق مشهور، این سه روز، پنجشنبه اول ماه و پنجشنبه آخر ماه و چهارشنبه اول از دهه وسط ماه است. شب اول ماه دو رکعت نماز بجا آورد، به این نحو که در هر رکعت پس از سوره «حمد» سوره «انعام» را بخواند سپس از خداوند متعال بخواهد که او را از هر ترسی و هر دردی ایمن گرداند.
خواندن نماز اول ماه که دو رکعت است، در رکعت اول بعد از «حمد» سی مرتبه سوره «توحید» و در رکعت دوم بعد از «حمد» سی مرتبه سوره «قدر» خوانده و بعد از نماز صدقهای در راه خدا دادن نیز در ابتدای هر ماه قمری توصیه شده است و هر کس چنین کند، سلامت خود را در آن ماه از خداوند متعال گرفته است.
اعمال روز اول ماه صفر
ماه صفر عمال اختصاصی نیز دارد از جمله دعای ویژه این ماه. دعای ویژه ماه صفر از محدث بزرگ مرحوم «فیض کاشانی» نقل و توصیه شده که هر روز ۱۰ مرتبه خوانده شود که به این شرح است: یا شَدیدَ الْقُوی وَیا شَدیدَ الْمِحالِ یا عَزیزُ یا عَزیزُ یا عَزیزُ ذَلَّتْ بِعَظَمَتِکَ جَمیعُ خَلْقِکَ فَاکْفِنی شَرَّ خَلْقِکَ یا مُحْسِنُ یا مُجْمِلُ یا مُنْعِمُ یا مُفْضِلُ یا لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ وَصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ. (خلاصة الاذکار)ای سخت نیرو وای سخت عقوبت. ای عزیز،ای عزیز،ای عزیز. در برابر عظمت تو همه آفریدگانت خوار شدند، پس کفایت کن از من شر خلقت را.ای نیکو ده، ای زیباییبخش، ای نعمتبخش، ای فزونبخش، ای که معبودی جز تو نیست. منزهی تو و من از ستمکاران هستم. پس دعای او (یونس) را اجابت کردیم و از اندوه نجاتش دادیم و این چنین نجات دهیم مؤمنان را و درود خدا بر محمد و آل پاک و پاکیزهاش.
ختم سوره واقعه
یکی از ختمهایی که بسیار مورد توجه و بر آن تأکید شده و روز اول ماه صفر میتوانیم آن را شروع کنیم ختم سوره واقعه است. روش ختم نیز به این صورت است که روز اول یک سوره واقعه، روز دوم دو سوره واقعه، روز سوم سه سوره واقعه تا روز چهاردهم به همین ترتیب به شماره روزها سوره واقعه خوانده میشود یعنی روز چهاردهم ۱۴ سوره واقعه خوانده میشود، این سورهها را میتوان در طول روز و به مرور زمان خواند.
اعمال روز سوم ماه صفر
در روز سوم ماه صفر، قرائت دو رکعت نماز توصیه شده که در رکعت اول سوره حمد و سوره فتح و در رکعت دوم سوره حمد و سوره توحید قرائت شود و پس از سلام نماز، صد بار صلوات گفته شده و صد بار آل ابی سفیان لعنت شود و صد مرتبه استغفار کرده و آنگاه حاجت از خدا خواسته شود.
اعمال روز بیستم ماه صفر
در روز اربعین زیارت امام حسین(ع) مستحب بوده و مورد تأکید قرار گرفته است. در روایتی که شیخ طوسی از امام حسن عسکری(ع) نقل کرده، چنین آمده است: نشانههای مؤمن پنج چیز است: به جای آوردن ۵۱ رکعت نماز (۱۷ رکعت نماز واجب و ۳۴ رکعت نافله)؛ خواندن زیارت اربعین امام حسین علیه السلام؛ انگشتر را بر دستِ راست نهادن؛ پیشانی را به هنگام سجده بر خاک گذاردن و «بسم الله الرّحمن الرّحیم» را در نماز بلند گفتن.
حوادث تاریخی ماه صفر
حوادث فراوانی در ماه صفر رخ داده است از جمله کاروان اسرا در ابتدای ماه صفر به شهر شام وارد شد و نخستین روز صفر آغاز جنگ صفین بوده است. حضرت رقیه(س) دختر سه ساله امام حسین(ع) در پنجم این ماه در سال ۶۱ هجری و در خرابه شام رحلت کردند. عمار یاسر اصحاب پیامبر(ص) و از پیشگامان تشیع در نهم ماه صفر در سن ۹۳ سالگی به شهادت رسید که شهادت او برای شیعیان و اهل بیت(ع) سنگین و دردناک بوده است. در اول صفر سر مطهر امام حسین(ع) به شام وارد شد. سوم صفر نیز مصادف با ولادت حضرت امام محمد باقر(ع) به روایتی است. همچنین هفتم صفر نیز بنا بر روایتی ولادت امام موسی کاظم(ع) و شهادت امام حسن مجتبی(ع) بنابر نقل بحار است.
برای همه ماههای قمری دو دسته اعمال توصیه شده است. برخی اعمال ماههای قمری مشترک است و در ابتدای هر ماه قمری شایسته است که آنها را انجام دهیم و برخی از اعمال ویژه ماههای خاصی است.
اعمال مشترک اول هر ماه قمری
اولین عمل مشترک در این ماه دعاست. در زمان دیدن هلال هر ماه قمری خواندن دعای هلال وارد شده است. همچنین توصیه شده است که در هنگام دیدن هلال اول ماه سه مرتبه بگوییم اللّهُ اَکْبَر و سه مرتبه لا إلهَ الَّا الْلّه و سپس بگوییم: اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی أذْهَبَ شَهْرَ کَذا وَ جاءَ به شهرِ کَذا. بهترین دعای زمان رؤیت هلال دعای ۴۳ «صحیفه سجادیه» است. دومین عمل مشترک توجه به قرآن و قرائت آن است. خواندن هفت مرتبه سوره «حمد» نیز سفارش شده است.
همچنین از اموری که بر آن تأکید شده، سه روز روزه گرفتن در هر ماه است. مرحوم «علامه مجلسی» در «زادالمعاد» میگوید: مطابق مشهور، این سه روز، پنجشنبه اول ماه و پنجشنبه آخر ماه و چهارشنبه اول از دهه وسط ماه است. شب اول ماه دو رکعت نماز بجا آورد، به این نحو که در هر رکعت پس از سوره «حمد» سوره «انعام» را بخواند سپس از خداوند متعال بخواهد که او را از هر ترسی و هر دردی ایمن گرداند.
خواندن نماز اول ماه که دو رکعت است، در رکعت اول بعد از «حمد» سی مرتبه سوره «توحید» و در رکعت دوم بعد از «حمد» سی مرتبه سوره «قدر» خوانده و بعد از نماز صدقهای در راه خدا دادن نیز در ابتدای هر ماه قمری توصیه شده است و هر کس چنین کند، سلامت خود را در آن ماه از خداوند متعال گرفته است.
اعمال روز اول ماه صفر
ماه صفر عمال اختصاصی نیز دارد از جمله دعای ویژه این ماه. دعای ویژه ماه صفر از محدث بزرگ مرحوم «فیض کاشانی» نقل و توصیه شده که هر روز ۱۰ مرتبه خوانده شود که به این شرح است: یا شَدیدَ الْقُوی وَیا شَدیدَ الْمِحالِ یا عَزیزُ یا عَزیزُ یا عَزیزُ ذَلَّتْ بِعَظَمَتِکَ جَمیعُ خَلْقِکَ فَاکْفِنی شَرَّ خَلْقِکَ یا مُحْسِنُ یا مُجْمِلُ یا مُنْعِمُ یا مُفْضِلُ یا لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ وَصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ. (خلاصة الاذکار)ای سخت نیرو وای سخت عقوبت. ای عزیز،ای عزیز،ای عزیز. در برابر عظمت تو همه آفریدگانت خوار شدند، پس کفایت کن از من شر خلقت را.ای نیکو ده، ای زیباییبخش، ای نعمتبخش، ای فزونبخش، ای که معبودی جز تو نیست. منزهی تو و من از ستمکاران هستم. پس دعای او (یونس) را اجابت کردیم و از اندوه نجاتش دادیم و این چنین نجات دهیم مؤمنان را و درود خدا بر محمد و آل پاک و پاکیزهاش.
ختم سوره واقعه
یکی از ختمهایی که بسیار مورد توجه و بر آن تأکید شده و روز اول ماه صفر میتوانیم آن را شروع کنیم ختم سوره واقعه است. روش ختم نیز به این صورت است که روز اول یک سوره واقعه، روز دوم دو سوره واقعه، روز سوم سه سوره واقعه تا روز چهاردهم به همین ترتیب به شماره روزها سوره واقعه خوانده میشود یعنی روز چهاردهم ۱۴ سوره واقعه خوانده میشود، این سورهها را میتوان در طول روز و به مرور زمان خواند.
اعمال روز سوم ماه صفر
در روز سوم ماه صفر، قرائت دو رکعت نماز توصیه شده که در رکعت اول سوره حمد و سوره فتح و در رکعت دوم سوره حمد و سوره توحید قرائت شود و پس از سلام نماز، صد بار صلوات گفته شده و صد بار آل ابی سفیان لعنت شود و صد مرتبه استغفار کرده و آنگاه حاجت از خدا خواسته شود.
اعمال روز بیستم ماه صفر
در روز اربعین زیارت امام حسین(ع) مستحب بوده و مورد تأکید قرار گرفته است. در روایتی که شیخ طوسی از امام حسن عسکری(ع) نقل کرده، چنین آمده است: نشانههای مؤمن پنج چیز است: به جای آوردن ۵۱ رکعت نماز (۱۷ رکعت نماز واجب و ۳۴ رکعت نافله)؛ خواندن زیارت اربعین امام حسین علیه السلام؛ انگشتر را بر دستِ راست نهادن؛ پیشانی را به هنگام سجده بر خاک گذاردن و «بسم الله الرّحمن الرّحیم» را در نماز بلند گفتن.
حوادث تاریخی ماه صفر
حوادث فراوانی در ماه صفر رخ داده است از جمله کاروان اسرا در ابتدای ماه صفر به شهر شام وارد شد و نخستین روز صفر آغاز جنگ صفین بوده است. حضرت رقیه(س) دختر سه ساله امام حسین(ع) در پنجم این ماه در سال ۶۱ هجری و در خرابه شام رحلت کردند. عمار یاسر اصحاب پیامبر(ص) و از پیشگامان تشیع در نهم ماه صفر در سن ۹۳ سالگی به شهادت رسید که شهادت او برای شیعیان و اهل بیت(ع) سنگین و دردناک بوده است. در اول صفر سر مطهر امام حسین(ع) به شام وارد شد. سوم صفر نیز مصادف با ولادت حضرت امام محمد باقر(ع) به روایتی است. همچنین هفتم صفر نیز بنا بر روایتی ولادت امام موسی کاظم(ع) و شهادت امام حسن مجتبی(ع) بنابر نقل بحار است.
نظر شما