صاحب‌خبر - 18 اردیبهشت 97 در تاریخ ثبت شده بود و حالا ماندگارتر از گذشته شد. روزی که ایالات متحده برخلاف تمامی عرف، حقوق و قوانین بین‌المللی یک توافق چندجانبه میان هفت کشور را که از قضا ضمیمه یک قطعنامه سازمان ملل هم بود، نادیده گرفت و به صورت یکجانبه از آن خارج شد. در پی این خروج آمریکا اعلام کرد تمامی تحریم‌های خود علیه ایران را که در برجام حداقل به صورت ظاهری به تعلیق درآورده بود، باز می‌گرداند و البته آنها را تشدید هم می‌کند. در پی این اقدام ایران با دادخواست شکایت خود را به دادگاه بین‌المللی لاهه برد و خبر آن را نیز اولین بار محمدجواد ظریف در 25 تیر اعلام کرد. او در توئیتر خود نوشت که ایران از آمریکا به دلیل نقض توافق بین‌المللی شکایت کرده و از این طریق پیگیر حقوق نقض‌شده خود شده است. ایران در این پرونده با مدنظر قرار دادن یک پیمان عدم خصومت به نام عهدنامه مودت که در سال 1334 میان دو کشور امضا شده بود از دادگاه لاهه خواسته بود که حکم به تعلیق روند بازگشت تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا بدهد. همچنین در این دادخواست از دادگاه به دلیل طولانی بودن فرآیند دادرسی خواسته شده بود که با صدور حکم اولیه از تضییع حقوق ایران جلوگیری کند تا قطار تحریم‌ها حداقل تا زمان مشخص شدن رای نهایی متوقف شود. در پی این شکایت در سوم مرداد گذشته دیوان دادگستری بین‌المللی، اطلاعیه‌ای اضطراری (Urgent Communication) برای وزارت خارجه آمریکا ارسال کرد و طی آن از مقامات کاخ سفید خواست «به‌گونه‌ای اقدام کنند که رای دیوان - هر آنچه باشد - درخصوص درخواست صدور قرار موقت، اثرگذاری خود را داشته باشد.» البته این اطلاعیه خللی در اقدامات آمریکا ایجاد نکرد، لذا ایران منتظر صدور حکم اولیه شد. نهایتا اما پس از برگزاری چند مرتبه دادگاه در دهه اول شهریور و ارائه توضیحات از جانب طرفین، روز گذشته دادگاه لاهه حکم اولیه خود را صادر کرد. دیوان بین‌المللی دادگستری دیروز اعلام کرد که بخشی از تدابیر درخواستی ایران را پذیرفته و آمریکا را به رفع محدودیت‌های انسان‌دوستانه، کشاورزی و هوانوردی ملزم و طرفین را از اقداماتی که می‌تواند به تشدید مناقشه منجر شوند، منع کرده است. در حکم این دادگاه صراحتا سه تصمیم مهم آمده و تاکید شده که این تصمیمات برای هر دو کشور تا زمان صدور حکم نهایی الزام‌آور است. متن این سه تصمیم به شرح زیر است: ۱. ایالات متحده آمریکا، منطبق با تعهداتش ذیل پیمان ۱۹۵۵ مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی، باید به نحو مورد انتخاب خود، هر مانع برآمده از تدابیر اعلامی هشتم می‌۲۰۱۸ بر صادرات آزاد این اقلام به اراضی جمهوری اسلامی ایران را رفع کند: دارو و تجهیزات پزشکی، مواد غذایی و اقلام زراعی، قطعات یدکی، تجهیزات، خدمات مربوطه (شامل خدمات پس از فروش، تعمیر و خدمات نگهداری و بازرسی) مورد نیاز ایمنی هوانوردی مسافری. ۲. ایالات متحده آمریکا باید اطمینان یابد که در ارتباط با اقلام و خدمات فوق‌الذکر، مجوزها و تاییدیه‌های مورد نیاز صادر شده و پرداخت‌ها و دیگر انتقال‌های منابع تحت هیچ محدودیتی نباشند. ۳. هر دوطرف باید از هر اقدامی که ممکن است مناقشه ارائه‌شده در دیوان را تشدید کرده یا ابعاد آن را گسترش دهد و حل آن را دشوارتر کند، خودداری کنند. حالا بر اساس این احکام و با وجود اینکه دادگاه لاهه تمامی درخواست‌های ایران را نپذیرفته اما طرف مقابل یعنی ایالات متحده را ملزم کرده است که دست از ادامه اقدامات خصمانه خود علیه ایران بردارد، به‌ویژه اینکه در بند سوم رسما از این کشور خواسته شده که فرآیند اعمال تحریم متوقف و تحریم‌های گذشته ملغی شود. این احکام در داخل به صورت گسترده‌ای مورد توجه فعالان سیاسی- حقوقی و رسانه‌ای قرار گرفت و مانند نظر محمدجواد ظریف تحت عنوان یک پیروزی دیپلماتیک برای ایران تلقی شد. در این بین اما برخی هم درخصوص الزامات اجرایی آن اظهارنظر کرده و گفته‌اند که این قبیل تصمیمات برای آمریکا قابل پذیرش نخواهد بود و او را متوقف نخواهد کرد. از این رو «فرهیختگان» این ماجرا را در گفت‌وگو با صاحب‌نظران بررسی کرده است. لاهه چیست؟ اولین بند از فصل چهاردهم منشور ملل متحد توضیح می‌دهد که دیوان بین‌المللی دادگستری واقع در شهر لاهه هلند رکن اصلی قضایی سازمان ملل متحد است، دادگاهی دائمی که به صورت عام در دعاوی بین‌المللی میان کشورهای مختلف نقش‌آفرینی می‌کند. لزوم وجود چنین دادگاهی در منشور ملل متحد، در سال ۱۹۴۵ میلادی تصویب شد و از یک‌سال بعد کار خود را آغاز کرد. این دیوان بعد از جنگ جهانی دوم و در پی انحلال جامعه ملل ایجاد و جانشین مجموعه‌ای به نام «دیوان دائمی بین‌المللی دادگستری» شد. این دادگاه امروزه به دعاوی بین‌المللی و اعمال قوانین آن می‌پردازد. فعالیت اصلی دادگاه لاهه یعنی قضاوت بین کشورها برعهده 15 قاضی است که از سوی شورای امنیت و مجمع عمومی برای مدت 9 سال انتخاب می‌شوند. ایران- آمریکا چند بار به هم رسیده‌اند؟ گذر ایران برای اولین بار در زمان دولت محمد مصدق به این دادگاه افتاد، جایی که در پی تلاش‌ها در ایران برای ملی شدن صنعت نفت قرارداد نفتی میان ایران و بریتانیا یک‌طرفه از سوی ایران لغو شد، لذا بریتانیا شکایت خود را نزد این دادگاه مطرح کرد. در آن زمان یعنی دقیقا در سال 1329 ایران به‌عنوان متهم به حضور در این دادگاه فراخوانده شده و از سوی ایران محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت در آن شرکت کرد. این اولین حضور ایران در دادگاه لاهه البته با صدور حکم یا رسیدگی به پرونده همراه نبود چراکه این دادگاه رسما اعلام کرد که صلاحیت رسیدگی به این شکایت را ندارد، لذا دست انگلستان به حکم محکومیت ایران نرسید و به عبارتی کاری از پیش نبرد و رسما ناکام بازگشت. همین اتفاق نهایتا در ایران باعث شد که صنعت نفت رسما ملی اعلام شود. مرتبه دوم که ایران به این دادگاه فراخوانده شد مربوط به زمانی است که لانه جاسوسی از سوی دانشجویان پیرو خط امام در ایران به تسخیر درآمد و برخی اعضای سفارت آمریکا در ایران بازداشت شدند. در آن زمان یعنی در سال 1358 این دادگاه ایران را به‌عنوان متهم فراخواند و پس از مدتی هم حکم به محکومیت ایران داد که البته این حکم از سوی ایران پذیرفته نشد. اجرای بعدی مربوط به حمله آمریکا به هواپیمای مسافربری جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس است. پس از شلیک موشک از ناو وینسنس به پرواز مسافربری شماره ۶۵۵ شرکت هواپیمایی ایران‌ایر که از تهران به مقصد دبی در حرکت بود و کشته شدن تمامی سرنشینان آن، ایران شکایت خود را به صورت رسمی به دادگاه لاهه برد و توانست پس از مدتی حکم محکومیت ایالات‌ متحده‌ آمریکا را از این دادگاه بگیرد. آمریکایی‌ها بنا بر حکم این دادگاه موظف شدند بیش از ۱۳۰میلیون دلار را به بازماندگان ۲۹۰سرنشین این هواپیما بپردازند. درگیری دیگر میان ایران و آمریکا که به صحن لاهه رفته است مربوط به ایام جنگ خلیج فارس است؛ جایی که هر کشور دیگری را محکوم می‌کرد، لذا شکایت هر دو به صورت رسمی تحویل این دیوان شد. در جریان این پرونده‌ها، ایران خواستار دریافت غرامت به خاطر خسارت آمریکا به سکوهای نفتی خود شده و آمریکا هم گفته بود که خواستار پرداخت خسارت صدمه دیدن ناوهای نظامی خود است. این مناقشه البته به نتیجه مشخصی ختم نشد چراکه هیچ‌کدام نتوانستند درخواست خود را به کرسی بنشانند و دیگری را محکوم کنند، لذا دیوان در سال 2003 اعلام کرد که به هیچ‌کدام غرامتی تعلق نخواهد گرفت. آمریکا درگیری‌های دیگری هم داشته ایالات متحده آمریکا علاوه‌بر چند موردی که با ایران در دیوان لاهه درگیر شده، با کشورهای دیگر هم پرونده‌هایی داشته و از قضا چندین بار هم محکوم شده است. یکی از این درگیری‌ها شکایت آلمان از آمریکا در این دیوان است. در سال 1365 دو تبعه آلمانی و به عبارت دقیق‌تر دو برادر آلمانی به نام‌های «کارل» و «والتر لاگراند» به اتهام آدم‌ربایی و قتل در یکی از ایالت‌های آمریکا بازداشت می‌شوند. دادگاه با بررسی پرونده برای این دو برادر حکم اعدام صادر می‌کند. در جریان این اتفاق دولت آلمان با استناد به کنوانسیون حقوق کنسولی وین (مصوب سال 1963) و نقض یکی از بندهای این کنوانسیون به دلیل عدم اطلاع نماینده برلین از دستگیری این دو تبعه آلمانی، به دیوان دادگستری بین‌المللی شکایت کرد و صدور قرار موقت برای توقف اجرای حکم اعدام را خواستار شد. در جریان این شکایت با وجود اینکه آلمان مجدانه پیگیر پرونده بود، اما آمریکا بدون توجه به حکم دادگاه لاهه این دو فرد را اعدام می‌کند. این البته تنها یکی از موارد است، چراکه در پرونده‌ای دقیقا مشابه همین ماجرا، ایالات متحده تبعه‌ای از مکزیک را بدون اطلاع سفارت این کشور در آمریکا بازداشت و محکوم می‌کند. در جریان این پرونده هم مکزیک به دیوان لاهه شکایت خود را می‌برد و علیه ایالات متحده حکم می‌گیرد، ولی این کشور باز هم بی‌توجه به حکم دادگاه لاهه اقدام به اجرای حکم دادگاه داخلی خود می‌کند. «حکم بی‌ارزش»؛ واکنش دولت آمریکا به تصمیم دادگاه لاهه به گزارش خبرگزاری فرانسه، دولت آمریکا در واکنش به حکم دادگاه لاهه، آن را «بی‌ارزش» خوانده است. دولت آمریکا همچنین بار دیگر اعلام کرده است این نهاد در موضوع تحریم‌های ایران صلاحیت رسیدگی به پرونده را ندارد. مایک پمپئو، وزیر امور خارجه آمریکا نیز در کنفرانس خبری، با اشاره به رای دادگاه لاهه گفت: «آمریکا به توافق مودت با ایران (1955) پایان می‌دهد. این تصمیمی است که 39 سال دیر انجام می‌شود. تصمیم دادگاه بین‌المللی لاهه درست نیست. برای رای دادگاه لاهه متاسف هستیم.» وی همچنین مدعی شد ایران منشأ اصلی تهدیدات علیه نمایندگی‌های آمریکا در عراق است و از منابع مالی خود برای تامین گروه‌های تروریستی در عراق و منطقه استفاده می‌کند.∎​