صاحبخبر - گروه ایرانشهر-زهرا داستانی: «این روزگار که هر دمش آکنده از خبری غمبار از رفتن یکی از اهالی فرهنگ و هنر است، تعطیل شدن مجموعه تاریخی، فرهنگی و هنری مسعودیه، تنها زخممان را عمیقتر میکند و اندوهمان را تازهتر. انگار این بار باید نه برای هنرمند بلکه برای یک نهاد فرهنگی و هنری جامه سیاه پوشید.» این جملات را هنرمندان برای رسیدگی به بازگشایی دوباره عمارت مسعودیه نوشته اند. عمارتی که تا همین چند وقت پیش میزبان برنامههای فرهنگی و پاتوقی برای هنر دوستان بود. اما آیا این هنرمندان به ظرفیت این بنا برای این تعداد بازدیدکننده توجه کردهاند؟
بنای تاریخی عمارت مسعودیه فقط یک ساختمان نیست، کل مجموعه و حتی باغی که سالها قبل در آن وجود داشت نیز جزو خانه مسعود میرزای دوره قاجار بوده و بنایی که تصاویر آن بیشتر منتشر شده و حالا این عمارت را با تصاویر میشناسند دیوان خانه است. این بنا بیشتر از بخشهای کوچکتر خانه در معرض آسیب قرار دارد آسیبی که قرار بوده ۶ سال پیش مرمت شود اما آنقدر به آن بیتوجهی شده که اکنون صندوق احیای آثار تاریخی اعلام میکند، خسارت های زیادی به دلیل اهمال در مرمت، به این مجموعه وارد شده است.
این بنای تاریخی سال ۸۹ به همراه خانه عامریهای کاشان و کاروانسرای وکیل کرمان به یک شرکت بهره بردار به مدت ۵۹ سال واگذار شد و قرار بود که طی ۱۰ سال مرمت و آماده سازی آن برای تبدیل به هتل انجام شود اما در طی این مدت خانه عامریها به هتل تبدیل شد و کاروانسرای وکیل کرمان هیچ رنگی از مرمت و تغییر کاربری ندید. در عمارت مسعودیه نیز اگرچه کارهای فرهنگی انجام میگرفت اما به هتل تبدیل نشد و برای مرمتهای آن نیز قدمی برداشته نشد. به همین دلیل صندوق احیای آثار تاریخی چند ماه قبل قرارداد کاروانسرای وکیل و عمارت مسعودیه را فسخ کرد. اما شرکت بهره بردار نسبت به تخلیه عمارت مسعودیه تمکین نکرد به همین علت صندوق نیروهای خود را در عمارت مستقر کرد. این اتفاق موجب درگیریهای قانونی بین صندوق و شرکت شد تا جایی که شرکت بهرهبردار از صندوق به مقامات قضایی شکایت کرد و این عمارت به روی مردم بسته شد. رئیس سازمان میراث فرهنگی درباره پلمپ عمارت مسعودیه به رسانهها گفته بود: واگذاری ۵۹ ساله یک عمارت به بخش خصوصی خارج از عرف بوده است. این واگذاری در مراجع قضایی در حال رسیدگی است ما بیشترین مدت زمان بهره برداری و واگذاری به بخش خصوصی را در بناهای مهم ۲۵ سال مشخص کردیم، اما بهره برداری ۵۹ ساله از این بنا اصلا سابقه نداشته است.
پیوند فرهنگی شمال و جنوب تهران در عمارت مسعودیه
فتحالله نیازی، کارشناس پژوهشکده حفاظت و مرمت درباره وضعیت عمارت مسعودیه به «ابتکار» میگوید: سال 89 از طریق مزایدهای توسط دفتر صندوق حفظ و احیا این عمارت به بخش خصوصی واگذار شد. بخش خصوصی متعهد میشود که عمارت مسعودیه را به یک مجموعه یا موتل فرهنگی توریستی تبدیل کند که هدفی کاملا اشتباه بود. به این دلیل که بافت این مجموعه مستعد تبدیل شدن به مجموعهای تاریخی و فرهنگی است، اتفاقی که تا پیش از این در حال رخ دادن بود و بدون اینکه به سرانجام برسد تعطیل شد. این مجموعه تاریخی فرهنگی، یک تماشاخانه تئاتر و کافی شاپ داشت که در کنار آن کارهای فرهنگی از جمله جشن خانه سینما و برنامههای موسیقی برگزار میشد اتفاقی که در بسیاری از بناهای تاریخی دنیا رخ میدهد. همانطور که در کولوسئوم آتن یونان کنسرتهای بزرگ کلاسیک برگزار میکنند. در واقع این اقدامات با هدف زندهسازی یک اثر تاریخی با نگاهی فرهنگی است؛ نگاهی متعهدانه، ملی و منطقی.
این کارشناس که در کار مرمت و بازسازی این بنای تاریخی حضور داشته است، توضیح میدهد: بخش خصوصی از سال 89 کار مرمت و بازسازی این بنا را آغاز کرد. عمارت مسعودیه تا پیش از آن، به دست وزارت آموزش و پرورش بود و پس از آن پژوهشکده میراث فرهنگی از این بنا استفاده میکرد و به مجموعهای اداری تبدیل شده بود. پس از اینکه این عمارت تخلیه شد، قرار گذاشتند که به دست بخش خصوصی اداره و به یک مجموعه تفریحی توریستی تبدیل شود. به همین منظور هم کار مرمت آن آغاز شد. اما در سالهای اخیر به دلایل نامعلوم کار مرمت این بنا زمانی که 50 تا 60 درصد مرمت عمارت باقی مانده بود، توسط این شرکت خصوصی متوقف شد. او ادامه میدهد: صندوق حفظ و احیا چندین بار به این شرکت تذکر داد که به تعهداتشان عمل نکردند و در عین حال بهرهبرداریهای اقتصادی آنها از مجموعه ادامه داشت. در اواخر حضور بخش خصوصی و تا پیش از تعطیلی عمارت من در این بنا حضور داشتم. با تعطیل شدن این عمارت، برای بسیاری از مردم سوال پیش آمد که دلیل آن چیست و به عنوان معضلی جدی به آن نگاه شد و دلیل آن هم این بود که افراد حتی از بالاترین مناطق تهران به این بافت در جنوب شهر میآمدند تا از آن دیدن کنند و این مکان نقطه تلاقی ارتباط فرهنگی مردم بود. به نظرم اگر آن شرکت خصوصی به کار خود ادامه میداد، با کمک مردم اتفاق خوبی نه تنها در حوزه فرهنگ بلکه در توجه به آثار تاریخی شکل میگرفت.
گرچه حالا 51 هنرمند مشهور ایران برای بازگشایی دوباره این بنا دست به نوشتن نامه ای به رئیس جمهور شده اند اما این سوال جای تامل دارد که آیا این بنا برای بازگشایی دوباره آماده است؟ شاید هم باید سری به گذشته زد و حضور بازدیدکنندگان از این بنا را مورد ارزیابی قرار داد. عمارت مسعودیه یکی از چند بنای تاریخی تهران است که میزبان برگزاری کنسرتها، تئاترها و برنامههای فرهنگی متعددی بوده است. اتفاقاتی که موجب اعتراض و انتقاد بسیاری از دوست داران میراث فرهنگی را در پی داشت. اما عمارت مسعودیه چگونه و از چه زمانی به محلی برای برگزاری کنسرت و تئاتر تبدیل شد. حوضخانه عمارت مسعودیه تقریبا در پاییز سال 94 به تماشاخانه تغییر کاربری داد و به سالنی با 250 متر زیربنا و 140 نفر گنجایش برای برگزاری تئاتر تبدیل شد و کار خود را با اجرا نمایش «جنایت و مکافات» به کارگردانی ایمان افشاریان و بازی مهدی پاکدل، زهرا سعیدی، مجید آقا کریمی و عطا عمرانی آغاز کرد. احمد غلامی مهرآبادی، مدیر روابط عمومی این تماشاخانه پیش از تاسیس این تماشاخانه گفته بود: طراحی سالن تمام تلاش بر این بود که این تماشاخانه با کمترین میزان دخل و تصرف در بنای تاریخی آماده سازی شود. به گفته او، مخاطبان نمایش های این تماشاخانه می توانند همزمان از دیدن یکی از بناهای کم نظیر دوره قاجار لذت ببرند.
برگزاری برنامههای فرهنگی میتواند
به عمارت آسیب برساند؟
از زمان تاسیس این تماشاخانه 9 نمایش در حوضخانه عمارت مسعودیه به روی صحنه رفت. نمایش اتاق ورونی به مدت ۲ ساعت از چهارشنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۴ تا جمعه ۲۳ بهمن ۱۳۹۴، نمایش کمدی حکایت فین به روایت جن جین به مدت ۱ ساعت و ۴۰ دقیقه از یکشنبه ۹ اسفند ۱۳۹۴ تا جمعه ۲۱ اسفند ۱۳۹۴، نمایش کبوتری ناگهان به مدت ۵۰ دقیقه از شنبه ۲ خرداد ۱۳۹۴ تا شنبه ۳۰ خرداد ۱۳۹۴، نمایش دعوت به مدت ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه در دو سانس از یکشنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۴ تا چهارشنبه 5 اسفند ۱۳۹۴، نمایش بیداری در خواب هزار من به مدت ۱ ساعت از یکشنبه ۹ اسفند ۱۳۹۴ تا چهارشنبه ۲۶ اسفند ۱۳۹۴، نمایش همگان نگاه میکنند به مدت ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه از چهارشنبه ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۵ تا پنجشنبه ۳ تیر ۱۳۹۵، نمایش هدا گابلر به مدت ۱ ساعت و ۳۵ دقیقه چهارشنبه ۰۷ بهمن ۱۳۹۴ تا پنجشنبه ۸ بهمن ۱۳۹۴، نمایش جنایت و مکافات به مدت ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه از سهشنبه ۲۱ مهر ۱۳۹۴ تا سهشنبه ۱۷ آذر ۱۳۹۴ و نمایش بازدم از چهارشنبه ۲۶ شهریور ۱۳۹۳ تا جمعه ۴ مهر ۱۳۹۳ در تماشاخانه مسعودیه به روی صحنه رفتند که این اطلاعات نشان میدهد از مهر سال 93 تا اسفند 94 هر ماه در کمترین زمان 50 دقیقه تا بیشترین زمان یعنی یک ساعت و 35 دقیقه بازدیدگنندگان در این مجموعه حضور داشتند.
فتحالله نیازی، کارشناس پژوهشکده حفاظت و مرمت در رابطه با آسیبهایی که حضور بازدیدکنندگان میتوانست در جریان برگزاری برنامههایی فرهنگی به این بنا وارد کند، می گوید: در زمانی که برنامههای فرهنگی در این بنا آغاز شد، عمارت اصلی که ضلع شرقی عمارت مسعودیه قرار دارد مرمت نشده بود و در بسته بود و هیچ رفت و آمدی وجود نداشت. از سوی دیگر بسیاری از برنامه های فرهنگی دور حوض اصلی عمارت و در محوطه برگزار می شد.زمانی که تماشاخانه ای در ورودی اصلی بنا افتتاح شد، هیچ چیز به بنا الصاق نشد و حتی یک میخ هم به دیوار کوبیده نشد. همه چیز به صورت پرتابل بود و دکوری به بنا اضافه نشد و آسیبی به بنا وارد نشد.
او در پاسخ به اینکه آیا برگزاری کنسرت در محوطه نمیتوانست به این بنا آسیب برساند گفت: مجموعه برنامه های فرهنگی به این بنا آسیبی نرسانده بود. فارغ از آن عمارت مسعودیه شلوغ ترین بافت تهران به سبب حضور بازار لاستیک فروشها و لوازم یدکی در خیابان اکباتان است و آلودگی صوتی به صورت طبیعی بر جداره بنا آسیب وارد میکند. آسیبی که از آسیب برگزاری کنسرت بر بنا بیشتر است. البته لازم به ذکر است که در زمان برگزاری کنسرتها و حتی برنامه خانه سینما حتی اجازه تردد به بازدید کنندگان بر روی پلکان داده نشد و مردم در محوطه بودند.
او ادامه میدهد: از زمانی که بنا تحویل گرفته شد، طبقات بالای بنا به هیچ وجه کاربری نداشت. زمانی که این بنا را از آموزش و پرورش پس گرفتند طبقات بالا مخروب بود و مرحوم دکتر شیرازی با گروه خود کار مرمت و استحکام بخشی بر این بنا را انجام داد. مرمتی که اگر انجام نمی شد بنا به طور کامل پایین می ریخت. پس از انجام مرمت پژوهشکده میراث فرهنگی این بنا را به دست گرفت و بعد از آن نیز به دست بخش خصوصی افتاد.
او در رابطه با عکس های درز کرده از زمان فیلم برداری در این بنا می گوید: به دلیل اینکه در جریان مرمت این بنا در زمان استقرار بخش خصوصی در عمارت بودم می توانم بگویم که هیچ آسیبی به این بنا وارد نشد. چرا که هیچ استفاده ای از داخل بنا توسط این شرکت نشد و فقط از اتاق های سر در ورودی برای تاسیس تماشاخانه استفاده شد که تمام اصول رعایت شد. برای به توپ بستن مجلس فیلمبرداری کردند و عکس هایی گرفته شد که می گفتند که در این بنا خاک خالی کردند و درهای آن را
کنده اند. این در حالی بود که این گروه برای کار فیلمبرداری خود از درهای چوبی و دکوری استفاده میکردند. خاک را بر روی نایلون تخلیه کرده بودند. اما عکس های خبری که گرفته شد ماجرا را تشدید می کرد.∎