آرمین منتظری روزنامه نگار
نزدیک به نیمه‌شب گذشته اخباری درباره آغاز کودتای نظامی در ترکیه منتشر شد؛ به مانند همه کودتاها این اخبار گنگ و مبهم بود. همچنین سرعت تحولات آن‌قدر زیاد بود که در کنار ابهام اخبار منتشر شده برخی را به اشتباه انداخت. برخی رسانه‌ها با عجله خبر سرنگونی اردوغان را منتشر کردند؛ اما اردوغان توانست ظرف مدت کمتر از 24 ساعت کودتا را کنترل کرده و ورق را کاملا به نفع خود برگرداند. رسانه‌هایی که در مخابره خبر سرنگونی اردوغان عجله کردند احتمالا به قرائت بیانیه ارتش کودتا از رادیو و تلویزیون استناد کرده‌اند؛ در این بیانیه تصریح شده بود که کشور در حکومت نظامی است و شورای صلح به‌زودی تشکیل خواهد شد.
حالا اما زمان تاختن نیروهای امنیتی دولت اردوغان است. چند ساعت بعد از کودتا، برخی فرماندهان ارتش به صورت علنی حمایت خود از دولت اردوغان را اعلام کردند. نکته جالب این است که با وجود این‌که کودتاچیان به اندازه کافی سازمان‌دهی شده بودند که تانک در خیابان‌های استانبول و آنکارا مستقر کنند و از هواپیماهای اف 16 استفاده کنند، اما از اردوغان غافل شدند و اردوغان که در نزدیکی سواحل ترکیه در بودروم در تعطیلات به سر می‌برد، توانست قدرت خود را حفظ کند. این رخداد به نحوی یادآور کودتایی است که علیه چاوز انجام شد. در آن زمان چاوز به یکی از جزایر در نزدیکی ونزوئلا فرستاده شد اما کودتاچیان آن‌قدر از او غفلت کردند که او توانست با به خدمت گرفتن یک هواپیما به ونزوئلا برگشته و ورق را به نفع خود برگرداند.
البته با توجه به اقدامات کودتاگران در به خدمت گرفتن نیروی هوایی و زمینی و انجام عملیات نظامی هوایی در دو شهر بزرگ ترکیه آن هم بدون این‌که نیروهای امنیتی ترکیه بویی ببرند، می‌توان گفت که این کودتا به اندازه کافی برنامه‌ریزی شده بود و نمی‌توان به آن برچسب ناشیانه‌بودن زد. از مقیاس عملیات کودتا می‌توان دریافت که فرماندهان ارشد ارتشی در آن دخیل بوده‌اند. ترکیه تجربه چندین کودتا دارد. در سال 1960، 1971، 1980 و 1997 ارتش ترکیه دست به کودتا زده بود و در همه موارد پیروز شده بود؛ اما با همه این اوصاف چرا کودتاي اخیر در ترکیه شکست خورد؟
نخست باید نگاهی به مراحل کودتای ترکیه انداخت تا پس از بررسی این مراحل بتوان دریافت که مشکل کودتاگران ترکیه چه بود.
نخستین نشانه‌های کودتا را مردم ترکیه در خیابان‌ها مشاهده کردند. حضور سربازان و خودروهای نظامی در خیابان مردم را به شک انداخت. سربازان بر روی پل‌های مهم در استانبول مستقر شدند و در ازمیر و آنکارا پست‌های بازرسی قرار دادند. اف 16های ارتش در ارتفاع کم بر فراز آنکارا به پرواز درآمدند و به غیرنظامیان گفته شد به خانه‌هایشان بروند و تا اطلاع ثانوی بیرون نیایند. تمامی فرودگاه‌های ترکیه تعطیل شده و پروازها لغو شدند. بخشی از ارتش ترکیه با استفاده از فرصت در تعطیلات بودن اردوغان دفاتر حزب عدالت و توسعه در استانبول را اشغال کردند. تانک‌های ارتش به سمت کاخ ریاست‌جمهوری ترکیه در آنکارا به راه افتادند؛ اما اعتراضات مردمی که به خیابان‌ها ریخته بودند، مانع حرکت آنها شد. بالگردها به سمت کاخ ریاست‌جمهوری ترکیه شلیک کردند و تانک‌ها به پشتیبانی هوایی آنها حرکت‌شان را از سر گرفتند.
کودتاگران برق برخی زیرساخت‌های دولتی ترکیه در نزدیکی کاخ ریاست‌جمهوری را قطع کردند.
برخی از رسانه‌ها و شبکه‌های خبری به اشغال کودتاگران درآمد. به کارکنان تلویزیون ملی ترکیه گفته شد که تلویزیون در کنترل ارتش است و آنها بهتر است به خانه بروند و در خانه‌هایشان بمانند. شبکه‌های اینترنتی یوتیوب فیلتر شدند. رئیس دفتر حزب عدالت و توسعه در استانبول در یک شبکه خبری خصوصی حضور یافته و از مردم خواست به خیابان‌ها بریزند و در مقابل کودتا بایستند. به مردم گفته شد به فرودگاه بروند و از اردوغان استقبال کنند. در هر کودتایی معمولا نخستین کاری که از سوی کودتاچیان انجام می‌شود، بستن تمامی رسانه‌های جمعی و به دست گرفتن کنترل آنها است. در کودتا معمولا کودتاگران تلاش می‌کنند در نخستین گام خودشان نبض شبکه‌های اطلاع‌رسانی را به دست بگیرند تا بتوانند از نفوذ کلام در میان مردم استفاده کنند. آنها ابتدا شبکه تی‌آر‌تی را در اختیار گرفتند و بعد از آن سی‌ان‌ان ترک را نیز به خدمت خود درآوردند؛ اما در مدت زمان چند ساعت کنترل خود بر هر دو شبکه را از دست دادند. اما دو مورد بود که کودتاگران نتوانستند درخصوص آنها موفق عمل کنند و همین عدم موفقیت‌شان کودتا را به شکست کشاند. نخست این‌که کودتاگران نتوانستند حمایت‌های مردمی را جلب کنند. مردم ترکیه بلافاصله پس از پیام ویديویی اردوغان به خیابان‌ها ریختند. بخشی از ارتش که از اردوغان حمایت می‌کرد، نیز در مقابل کودتا ایستاد. پلیس ضد شورش نیز در خیابان‌ها در کنار مردم ایستاد.
و نکته دوم عدم اتحاد و یکپارچگی کودتاگران بود. یک کودتای موفق به همکاری تعداد زیادی از نیروهای امنیتی که صاحب مقام و قدرت هستند، نیاز دارد. آنها باید در یک قالب یکپارچه در کودتا حمایت کنند تا کودتا پیروز شود. در جریان کودتا نیاز است تا حتی یک مقام ارشد نیز ساز ناکوک نزند. حال این مقامات با كودتا همراه می‌شوند یا این‌که به زور آنها را همراه کرده ، یا ساکت می‌کنند. کودتاگران برای موفقیت نباید مقامات ضعیف را در خود راه دهند؛ چراکه این افراد به‌راحتی قابل مدیریت هستند و می‌توانند به کودتا ضربه وارد آورند. آنچه که می‌تواند از ظواهر امر در کودتا اخیر ترکیه دریافت، این است که مقامات ارتش درخصوص کودتا یک صدا نبوده‌‌اند.