4 آبان 1359 روزی بسیار تلخ برای ایران بود. در این روز خرمشهر بهطور کامل به اشغال ارتش بعث درآمد. اشغال خرمشهر در حالی که تقریبا یک ماه از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران میگذشت، ضربه سنگینی به پیکره نیروهای نظامی و بهطور کلی جامعه انقلابی ایران زد. این اتفاق آن اندازه تلخ و دردآور بود، که پس از حل منازعات سیاسی کشور تا نیمه دوم سال 1360 و کنار رفتن ابوالحسن بنیصدر از راس قدرت، اولین حرکت جبهههای جنگ را متوجه خوزستان، آبادان در حصر و خرمشهر اشغالشده، کرد. رزمندگان ایرانی در جبههها از ابتدای مهر 1360 تا 3 خرداد 1361 که خرمشهر آزاد شد، عملیاتهای بزرگ و گوناگونی علیه ارتش بعث انجام دادند که ثمره آن باز پسگیری بخش مهمی از خاک کشور و در راس آن خرمشهر بود. بدونشک یکی از مهمترین کسانی که میتوان برای بازخوانی فتح خرمشهر به خاطرات او رجوع کرد، آیتالله اکبر هاشمیرفسنجانی است. آیتالله هاشمیرفسنجانی در میانه خاطرات خود در بازه زمانی نیمه دوم سال 1360 و سه ماه ابتدایی سال 1361 به خوبی شرایط جنگ و چگونگی آغاز و انجام عملیات برای بازپسگیری خرمشهر را نقل میکند؛ خاطراتی که شاید تاکنون به شکلی منسجم به آنها نگاه نشده باشد.
آغاز طرح عملیات
آیتالله هاشمیرفسنجانی در خاطرات خود تا زمان نزدیک شدن به عملیاتی که منجر به فتح خرمشهر شد، به صورت مستقیم از چند و چون آن صحبت نمیکند اما در این باره مطالبی از ماههای پایانی سال 1360 به خواننده ارائه میدهد. روز جمعه 23 بهمن 1360 آیتالله هاشمیرفسنجانی از گفتوگوی تلفنی خود با محسن رضایی و پیشنهاد او برای سر زدن رئیس مجلس شورای اسلامی به جبههها خبر میدهد. آیتالله هاشمیرفسنجانی دوشنبه 26 بهمن به اهواز میرود و درباره آنچه در این شهر میگذرد، مینویسد: «به طرف اهواز پرواز کردیم. بلافاصله به قرارگاه سپاه - گلف سابق – رفتیم. آخر شب آقای علی صیادشیرازی هم آمد و مذاکراتی و تصمیماتی اتخاذ شد و فیلمها و عکسهای فراوان دستهجمعی گرفته و فیلمهایی را که از داخل خرمشهر گرفته بودند، نمایش دادند.» این اطلاعات نشان از طراحی عملیاتی بزرگ دارد؛ عملیاتی که طرح آن آماده شده و آیتالله هاشمیرفسنجانی جمعه 7 اسفند 1360 از تهیه امکانات آن خبر میدهد: «آقای محسن رضایی از اهواز تلفن کرد و خواهان همکاری بیشتر جهاد برای تامین امکانات اجرای طرح آینده بود.»
فتحالمبین
اما برای فتح خرمشهر رزمندگان ایرانی احتیاج به انجام عملیاتهای دیگری برای نزدیک شدن به خرمشهر داشتند. روزهای ابتدایی سال 1361 عملیات بزرگ «فتحالمبین» با رمز «یا زهرا(س)» انجام شد. این عملیات در منطقهای به وسعت 2500 کیلومتر مربع به مدت 10 روز در سه مرحله با هدف تصرف ارتفاعات منطقه بهمنظور آزادی بخش وسیعی از جنوب غربی کشور صورت گرفت. در این عملیات که در منطقه غرب دزفول و شوش و منطقه غربی رودخانه کرخه انجام شد، جاده دهلران، دشت عباس، عینخوش و مناطق دشت چنانه و زمینهای سرخه و مناطق شمالی خوزستان از دست دشمن آزاد شد و شهرهای دزفول، اندیمشک، شوش، پایگاه چهارم هوایی، جاده سراسری اندیمشک - اهواز و صدها روستا از زیر آتش دشمن خارج شد. آیتالله هاشمیرفسنجانی در تمام روزهای ابتدایی سال 1361 از پیروزیهای این عملیات مینویسد و گزارشهای متعددی درباره غنائم و اسرای گرفته شده از ارتش بعث میدهد: «بعدازظهر خبر رسید که صدام دستور عقبنشینی بعضی از نیروهایش را داده است.»
بیتالمقدس
اما 41 روز بعد از عملیات فتحالمبین، رزمندگان ایرانی آماده عملیاتی بزرگتر میشوند. آیتالله هاشمی رفسنجانی در خاطره 6 اردیبهشت سال 1361 خود از این عملیات خبر میدهد: «آقای [محسن]رضایی فرمانده سپاه پاسداران اطلاع داد که بهزودیعملیات تعرضی ما در جبهههای اهواز، خرمشهر، آبادان و کرخه نور آغاز میشود.» این عملیات در ساعت 30 دقیقه بامداد شب 10 اردیبهشت سال 1361 با نام «بیتالمقدس» آغاز شد. آیتالله هاشمیرفسنجانی درباره این عملیات مینویسد: «صبح زود خبر دادند که نیمهشب عملیات وسیع نیروهای ما علیه عراقیها در جنوب خوزستان شروع شده است. میخواهند خرمشهر را بگیرند و آنها را از خوزستان بیرون کنند. آزادی خرمشهر برای ما خیلی مهم و سرنوشتساز است. همه امکانات را بسیج کردهایم که نیروها بتوانند این شهر استراتژیک را از چنگ دشمن آزاد کنند. اطمینان دارم که در این عملیات خرمشهر را آزاد خواهیم کرد. فکر میکنم با آزادی خرمشهر سرنوشت جنگ به نفع ایران رقم خواهد خورد.» در 24 روز آینده تا 3 خرداد آیتالله هاشمیرفسنجانی بهطور دائمی از نتایج این عملیات خبر میدهد تا اینکه در روز 2 خرداد سال 1361 خبر از فتح میرسد: «اول وقت از جبهه اطلاع گرفتم. گزارش دادند که عملیات را دیشب آغاز و جاده خرمشهر وشلمچه را تصرف کردهایم و به طرف پل امالرصاص پیش میرویم... با جبهه تماس گرفتم. معلوم شد که خرمشهر کاملا محاصره شده و دشمن در حال تسلیم شدن است.» روز سوم خرداد 1361 همان روز بزرگی است که در حافظه تاریخی جمهوری اسلامی به یادگار خواهد ماند: «اول شب خدمت امام رفتیم و راجع به آینده جنگ مشورت کردیم. ایشان خیلی خوشحالند.. فتح خرمشهر همه را بانشاط کرده است.»
گزارش «فرهیختگان» از گردشگری جنگ به مناسبت سالروز آزاد ساز یخرمشهر
طرح مطالعاتی برای شناسایی محور گردشگری جنگ در آبادان و خرمشهر با همکاری اداره کل میراث فرهنگی خرمشهر و موزه جنگ این شهرستان بهزودی شروع میشود.
امروز سی و چهارمین سالروز آزادسازی خرمشهر است؛ در حالی که هنوز در این شهر یادگارهایی از دوران دفاع مقدس به جا مانده است. آثاری که هر کدامشان میتواند برای گردشگرانی که میخواهند با تاریخ هشت سال جنگ ایران و عراق آشنا شوند، جالب و دیدنی باشد. کسانی که یا سنشان به روزهای جنگ قد نمیدهد یا آنهایی که دیدن این یادگاریها یادآور خاطراتشان است، حتی گردشگران خارجی که تنها از جنگ ایران و عراق شنیدهاند یا درباره آن خواندهاند. اما امروز جای گردشگری جنگ به معنای واقعی خود در میان انواع گردشگری در ایران خالی است.
طرح مطالعاتی گردشگری جنگ در آینده نزدیک تهیه میشود
سجاد پاکگهر، مدیر اداره میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری شهرستان خرمشهر، با اشاره به شروع برنامهریزی برای گسترش گردشگری در مناطق جنگی ایران گفت: «برنامهریزیها و طرحهای بسیاری برای بازدید گردشگران از مناطق جنگی وجود دارد اما اعتبار لازم برای اجرای آنها تاکنون محقق نشده است. مذاکراتی با مدیر موزه جنگ انجام شده تا در یک اقدام مشترک محور گردشگری جنگ در آبادان و خرمشهر شناسایی شود و توسعه یابد. تاکنون بناهای شاخص از دوران جنگ شناسایی و ثبت شده است تا از تخریب آنها جلوگیری شود.»
پاکگهر افزود: «بهزودی طرح مطالعاتی برای شناسایی محور گردشگری جنگ در آبادان و خرمشهر با همکاری اداره کل میراث فرهنگی شهرستان و موزه جنگ خرمشهر شروع میشود. بعد از انجام این طرح و در نظر گرفتن نقاط توقف گردشگران و خدماترسانی، با در نظر گرفتن مراحل اجرایی میتوان بودجه مورد نیاز را تعیین کرد.»
او با اشاره به گردشگری جنگ بهعنوان راهی برای جذب گردشگر بیان کرد: «در کشورهایی مثل ژاپن، روسیه و سایر کشورهای درگیر با جنگ، محورها و بناهای یادبود آن دوران حفظ و به نمایش گذاشته میشود. در ایران هم این اتفاق میتواند مفید باشد و سبب جذب گردشگر نهتنها از داخل ایران بلکه از سایر کشورها شود.» مدیر اداره میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگر خرمشهر گفت: «نکته مهم قبل از جذب گردشگر، تقویت زیرساختهای گردشگری است. اگر نتوانیم برنامهریزی مناسبی برای توسعه زیرساختها داشته باشیم، گردشگر بعد از یک بار سفر به منطقه دیگر خرمشهر را بهعنوان مقصد سفر انتخاب نمیکند. شعار امسال در اداره کل میراث فرهنگی خرمشهر تقویت زیرساختهاست و در حال انجام یک برنامهریزی پنج تا 10 ساله برای تحقق این امر هستیم تا در چند سال آینده جایگاه خرمشهر در زمینه گردشگری ارتقا یابد.»
راهیان نور برای خوزستان درآمدزا نیست
محمدعلی خلیلی، معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان خوزستان، با اشاره به اردوهای راهیان نور، درباره گردشگری در مناطق جنگی به «فرهیختگان» گفت: «گردشگری در این مناطق به دو صورت انجام میشود؛ گروهی از گردشگران به صورت هماهنگ و برنامهریزی شده از طرف سپاه پاسداران و بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس به مناطق جنگی سفر میکنند و گروه دیگری از گردشگران بدون برنامهریزی و هماهنگی برای مشاهده جاذبههای گردشگری استان خوزستان سفر میکنند و ضمن بازدید از مناطق دیگر، سری هم به مناطق جنگی میزنند.»
او افزود: «تا سالهای گذشته، سفر اردوهای راهیان نور، منفعت اقتصادی و سودآوری برای استان خوزستان نداشته، چراکه این کاروانها تمام آنچه برای یک سفر مورد نیاز است، اعم از مواد غذایی و چادرهای محل اقامتشان را از مبدا با خود به همراه میآورند و حتی در زمینه اسکان نیز حضور این گردشگران برای خوزستان تاثیرگذار نبود، اما اخیرا تا حدودی از امکانات موجود در استان استفاده میکنند که کمی شرایط را بهتر کرده است.»
خلیلی درباره مراجعه گردشگران خارجی به مناطق جنگی ایران افزود: « بیشتر گردشگران خارجی که به استان خوزستان سفر میکنند، کسانی هستند که سفرهای ایدئولوژیک انجام میدهند. اما در صورت زیاد شدن مراجعه جهانگردان بهویژه مسافران خارجی، زیرساختهای استان به اندازه کافی نیست.»
معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان خوزستان، درباره برنامهریزیهای انجام شده برای گسترش گردشگری دفاع مقدس گفت: «اداره کل میراث فرهنگی خوزستان تا اندازه محدودی میتواند در گردشگری جنگ و دفاع مقدس برنامهریزی کند، چراکه هر برنامهریزی در اینباره باید با هماهنگی سپاه پاسداران و بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس انجام شود که درباره این موضوع مذاکرات بسیاری انجام دادهایم.»
در بسیاری از کشورهایی که در طول تاریخ با پدیده جنگ دست و پنجه نرم کردهاند، شهرهای درگیر در جنگ به مثابه یک موزه طبیعی است. اما نگاهی به گردشگری در مناطق جنگی ایران، خلأ استفاده از این موزه طبیعی را به روشنی نشان میدهد و تنها در اندازه محدودی این نوع از گردشگری در بین اهالی سفر شناخته شده است.