4 آبان 1359 روزی بسیار تلخ برای ایران بود. در این روز خرمشهر به‌طور کامل به اشغال ارتش بعث درآمد. اشغال خرمشهر در حالی که تقریبا یک ماه از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران می‌گذشت، ضربه سنگینی به پیکره نیروهای نظامی و به‌طور کلی جامعه انقلابی ایران زد. این اتفاق آن اندازه تلخ و دردآور بود، که پس از حل منازعات سیاسی کشور تا نیمه دوم سال 1360 و کنار رفتن ابوالحسن بنی‌صدر از راس قدرت، اولین حرکت جبهه‌های جنگ را متوجه خوزستان، آبادان در حصر و خرمشهر اشغال‌شده، کرد. رزمندگان ایرانی در جبهه‌ها از ابتدای مهر 1360 تا 3 خرداد 1361 که خرمشهر آزاد شد، عملیات‌های بزرگ و گوناگونی علیه ارتش بعث انجام دادند که ثمره آن باز پس‌گیری بخش مهمی از خاک کشور و در راس آن خرمشهر بود. بدون‌شک یکی از مهم‌ترین کسانی که می‌توان برای بازخوانی فتح خرمشهر به خاطرات او رجوع کرد، آیت‌الله اکبر هاشمی‌رفسنجانی است. آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی  در میانه خاطرات خود در بازه زمانی نیمه دوم سال 1360 و سه ماه ابتدایی سال 1361 به خوبی شرایط جنگ و چگونگی آغاز و انجام عملیات برای بازپس‌گیری خرمشهر را نقل می‌کند؛ خاطراتی که شاید تاکنون به شکلی منسجم به آنها نگاه نشده باشد.

  آغاز طرح عملیات
آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی در خاطرات خود تا زمان نزدیک شدن به عملیاتی که منجر به فتح خرمشهر شد، به صورت مستقیم از چند و چون آن صحبت نمی‌کند اما در این باره مطالبی از ماه‌های پایانی سال 1360 به خواننده ارائه می‌دهد. روز جمعه 23 بهمن 1360 آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی از گفت‌وگوی تلفنی خود با محسن رضایی و پیشنهاد او برای سر زدن رئیس مجلس شورای اسلامی به جبهه‌ها خبر می‌دهد. آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی دوشنبه 26 بهمن به اهواز می‌رود و درباره آنچه در این شهر می‌گذرد، می‌نویسد: «به طرف اهواز پرواز کردیم. بلافاصله به قرارگاه سپاه - گلف سابق – رفتیم. آخر شب آقای علی صیاد‌شیرازی هم آمد و مذاکراتی و تصمیماتی اتخاذ شد و فیلم‌ها و عکس‌های فراوان دسته‌جمعی گرفته و فیلم‌هایی را که از داخل خرمشهر گرفته بودند، نمایش دادند.» این اطلاعات نشان از طراحی عملیاتی بزرگ دارد؛ عملیاتی که طرح آن آماده شده و آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی جمعه 7 اسفند 1360 از تهیه امکانات آن خبر می‌دهد: «آقای محسن رضایی از اهواز تلفن کرد و خواهان همکاری بیشتر جهاد برای تامین امکانات اجرای طرح آینده بود.»

  فتح‌المبین
اما برای فتح خرمشهر رزمندگان ایرانی احتیاج به انجام عملیات‌های دیگری برای نزدیک شدن به خرمشهر داشتند. روزهای ابتدایی سال 1361 عملیات بزرگ «فتح‌المبین» با رمز «یا زهرا(س)» انجام شد. این عملیات در منطقه‌ای به وسعت 2500 کیلومتر مربع به مدت 10 روز در سه مرحله با هدف تصرف ارتفاعات منطقه به‌منظور آزادی بخش وسیعی از جنوب غربی کشور صورت گرفت. در این عملیات که در منطقه غرب دزفول و شوش و منطقه غربی رودخانه کرخه انجام شد، جاده دهلران، دشت عباس، عین‌خوش و مناطق دشت چنانه و زمین‌های سرخه و مناطق شمالی خوزستان از دست دشمن آزاد شد و شهرهای دزفول، اندیمشک، شوش، پایگاه چهارم هوایی، جاده سراسری اندیمشک - اهواز و صدها روستا از زیر آتش دشمن خارج شد. آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی در تمام روزهای ابتدایی سال 1361 از پیروزی‌های این عملیات می‌نویسد و گزارش‌های متعددی درباره غنائم و اسرای گرفته شده از ارتش بعث می‌دهد: «بعدازظهر خبر رسید که‌ صدام‌ دستور عقب‌نشینی بعضی‌ از نیروهایش‌ را داده‌ است‌.»

  بیت‌المقدس
اما 41 روز بعد از عملیات فتح‌المبین، رزمندگان ایرانی آماده عملیاتی بزرگ‌تر می‌شوند. آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در خاطره 6 اردیبهشت سال 1361 خود از این عملیات خبر می‌دهد: «آقای‌ [محسن‌]رضایی‌ فرمانده‌ سپاه‌ پاسداران‌ اطلاع‌ داد که‌ به‌زودی‌عملیات‌ تعرضی‌ ما در جبهه‌های‌ اهواز، خرمشهر، آبادان‌ و کرخه‌ نور آغاز می‌شود.» این عملیات در ساعت 30 دقیقه بامداد شب 10 اردیبهشت سال 1361 با نام «بیت‌المقدس» آغاز شد. آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی درباره این عملیات می‌نویسد: «صبح‌ زود خبر دادند که‌ نیمه‌‌شب‌ عملیات‌ وسیع‌ نیروهای‌ ما علیه‌ عراقی‌ها در جنوب‌ خوزستان‌ شروع‌ شده‌ است. می‌خواهند خرمشهر را بگیرند و آنها را از خوزستان‌ بیرون‌ کنند. آزادی‌ خرمشهر برای‌ ما خیلی‌ مهم‌ و سرنوشت‌ساز است‌. همه‌ امکانات‌ را بسیج‌ کرده‌ایم‌ که‌ نیروها بتوانند این‌ شهر استراتژیک‌ را از چنگ‌ دشمن‌ آزاد کنند. اطمینان‌ دارم‌ که‌ در این‌ عملیات‌ خرمشهر را آزاد خواهیم‌ کرد. فکر می‌کنم‌ با آزادی‌ خرمشهر سرنوشت‌ جنگ‌ به‌ نفع‌ ایران‌ رقم‌ خواهد خورد.» در 24 روز آینده تا 3 خرداد آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی به‌طور دائمی از نتایج این عملیات خبر می‌دهد تا اینکه در روز 2 خرداد سال 1361 خبر از فتح می‌رسد: «اول‌ وقت‌ از جبهه‌ اطلاع‌ گرفتم‌. گزارش‌ دادند که‌ عملیات‌ را دیشب‌ آغاز و جاده‌ خرمشهر وشلمچه‌ را تصرف‌ کرده‌ایم‌ و به‌ طرف‌ پل‌ ام‌الرصاص‌ پیش‌ می‌رویم‌... با جبهه‌ تماس‌ گرفتم‌. معلوم‌ شد که‌ خرمشهر کاملا محاصره‌ شده‌ و دشمن‌ در حال‌ تسلیم‌ شدن‌ است‌.» روز سوم خرداد 1361 همان روز بزرگی است که در حافظه تاریخی جمهوری اسلامی به یادگار خواهد ماند: «اول‌ شب‌ خدمت‌ امام‌ رفتیم‌ و راجع‌ به‌ آینده‌ جنگ‌ مشورت‌ کردیم‌. ایشان‌ خیلی‌ خوشحالند.‌. فتح ‌خرمشهر همه‌ را بانشاط کرده‌ است‌.»