مذاكرات ژنو، به دنبال توازن ميان خواسته‌ها

حميدرضا عسگري

مذاكرات ژنو3 براي حل و فصل بحران پنج ساله سوريه درحالي جريان دارد كه اميد چنداني به موفقيت آن نيست و به گفته برخي ديپلمات‌هاي سازمان ملل ممكن است بيش از يك سال ادامه داشته باشد. در مقطع فعلي از آنجا كه خواسته‌ها و نظرات طرف‌هاي مذاكره‌كننده بر سر ميز مذاكرات بسيار متفاوت است و حمايت كنندگان آنها بيرون از مذاكرات نيز همگرايي ندارند، نمي توان انتظار داشت نتيجه ملموسي از ژنو به دست آيد.

سازمان ملل تلاش مي کند نمايندگان مخالفان سوري را با نمايندگان حکومت بشار اسد پاي يک ميز بنشاند و آنها را وادار کند براي حل بحران کشورشان که پنج سال از آغاز آن مي گذرد و دست کم 300 هزار کشته و نزديک به 12 ميليون نفر آواره به دنبال داشته است، کاري کنند.

اما اين بار حکومت بشار اسد به وضوح دست برتر را در مذاکرات دارد. هم پيشروي هاي ميداني که در شمال و جنوب ادامه دارد و هم تغيير رويکرد غرب به ويژه ايالات متحده امريکا و فرانسه سبب شده است تا نمايندگان اسد با دست پر به مذاکرات ژنو بروند.

تغيير فضاي جهاني نيز تاحدي نسبت به وضعيت اسد تلطيف شده و مهمترين چرخش آن را مي توان در مواضع جان کري، وزير امور خارجه امريکا مشاهده كرد. وي در سفر خود به رياض در ديدار با مخالفان سوري بر لزوم تشکيل حکومت وحدت ملي، نه حکومت انتقالي، که بشار اسد نيز در آن مشارکت داشته باشد، تاکيد کرد و گفت که بايد مخالفان بپذيرند که بشار اسد جزئي از آينده سوريه است و به نامزدي او در انتخاباتي که قرار است بعد از اصلاح قانون اساسي برگزار شود، تن دهند.

اصلي ترين عامل چالش مذاكرات ژنو شكاف عميقي است كه ميان مخالفان وجود دارد. در يك طرف ميز بشار اسد قرار دارد، اما در سمت ديگر مشخص نيست كه كدام طيف از مخالفان مي‌توانند در حل بحران كمك كنند و احتمالاً در تشكيل يك دولت وحدت ملي شركت نمايند.

مخالفان از يک سو اعتراض مي کنند که حضور آنها در نشست ژنو نه براي چانه زني براي تقسيم قدرت با نمايندگان سوريه بلکه براي قبول معادله اي از پيش تعريف شده است كه از سوي آمريكا و روسيه طرح ريزي شده است تا با پايان آتش بس و استقرار بشار بر مسند قدرت تا پايان دوران رياست جمهوري، همه چيز به نفع حكومت دمشق و حمايت كنندگانش تمام شود.

از سوي ديگر مخالفان از اين که در نشست ژنو قرار است مخالفاني غير از کساني که در رياض بر سر آنها توافق شده، حضور يابند نيز ناراحتند. کردها، هيثم مناع رئيس «شوراي دموکراتيک سوريه» و قدري جميل رئيس «جبهه ملي آزادسازي و تغيير» کساني هستند که به نشست مخالفان در رياض دعوت نشدند و مورد حمايت روسيه قرار دارند. ضمن اينكه آنها همچنين از طرف حکومت بشار اسد به رسميت شناخته شده اند.

اما دربين مخالفان گروه‌هاي تروريستي نيز حضور دارند!. روسيه و ايران از اين که در جمع مخالفان نمايندگان گروه هاي تروريستي احرار الشام و جيش الاسلام که اولي مورد حمايت ترکيه و دومي مورد حمايت عربستان است، حضور دارند، به شدت ناخرسندند و مراتب اعتراض خود را به اطلاع سازمان ملل و نمايندگان غربي نيز رسانده اند و نمايندگان بشار اسد اعلام كرده‌اند كه با تروريست‌ها بر سر ميز مذاكره نمي‌نشينند.

به همين جهت استفان دي ميستورا نماينده سازمان ملل به صورت جداگانه با هريك از طرف‌هاي مذاكره كننده جلساتي را داشته و سعي دارد تا آنها متقاعد كند تا در اولين قدم آتش بس ميان طرف‌هاي درگير برقرار گردد و كمك‌هاي امدادي به دست جنگ زدگان برسد.

آنچه از برآيند اين مذاكرات برمي‌آيد، رسيدن آمريكا و روسيه به يك نقطه نظر مشترك مي‌باشد تا گره اصلي اين تحولات باز شود. هرچند كه منافع طرف‌هايي همچون تركيه و عربستان در اين ميان بسيار حائز اهميت است، اما مي‌توان احتمال داد كه تصميم مشترك و همراهي اين دوقدرت بسياري از مخالفت‌ها و كارشكني‌هاي فعلي را مرتفع سازد. اين احتمال آنجا تقويت مي‌يابد كه روس‌ها به عنوان مهره اصلي در سوريه، به لحاظ مالي و اقتصاد جهاني تحت فشارهاي سنگيني است و تحمل هزينه‌هاي جنگ براي آنها بسيار ملال آور است.

اما نكته مهم اين توافق نوع نگرش و مديريت آمريكا براي ايجاد تعادل و توازن ميان قدرت‌ها و طرف‌هاي درگير مي‌باشد. آمريكا نمي‌تواند متحدان ديرينه خود همچون عربستان و همپيمان نظامي خود يعني تركيه را ناديده بگيرد و همه امتيازها را در سوريه به كام روسيه و حاميان سوريه بريزد. مسلماً نشست ژنو3 براي سبك سنگين كردن اين مواضع ادامه خواهد داشت و ممكن است در اين مسير بسياري از مخالفان از گردونه حذف شوند و يا تحولات ميداني آنها را از بازي سوريه كنار بگذارد. اما نمي‌توان اميدوار بود كه باتلاق سوريه براي طرف‌هاي درگير در آينده‌اي نزديك پايان پذيرد.