محسن مجاوری در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به بافت مذهبی و تاریخی منطقه «کُلور» به عنوان یکی از مناطق تابعه شهرستان اردبیل اظهار کرد: نزدیکی جغرافیایی و فرهنگی کلور (منطقهای با ساکنان کرد، ترک و تاتزبان) به اردبیل به عنوان مهد و خاستگاه شکلگیری حکومت شیعی صفوی، سبب شده است که توجه به مسائل مذهبی و شعائر عاشورایی در این منطقه نمود برجستهتری داشته باشد. در این راستا، میتوان به چند مؤلفه شاخص اشاره کرد که تفاوتهای فرهنگی و ساختاری روشنی میان عزاداری این منطقه با سایر نقاط کشور ایجاد میکند.
او با بیان اینکه سادگی در اصالت نمادها، ویژگی نخست عزاداریهای این دیار است، تصریح کرد: برخلاف بسیاری از مناطق که از ابزارها و ادوات متعدد استفاده میکنند، در بیشتر هیئتها و دستههای عزاداری این منطقه، تنها از یک عَلَم ساده به عنوان نشانگر اصلی مذهبی استفاده میشود.
این کارشناس فرهنگ عامه درباره آغاز تکاپوی مردم برای استقبال از ماه محرم افزود: اهالی منطقه معمولا از یک یا دو روز پیش از فرا رسیدن ماه محرم، به غبارروبی، تمیزکاری و آمادهسازی مساجد میپردازند و با استخدام یا تعیین خادمان مساجد از قبل، خود را برای اجرای برنامههای دهه اول آماده میکنند.
آیین «پای علم»؛ همخوانی و حلقه حیدری
مجاوری در ادامه با تبیین رسوم خاصی که نظیر آنها در دیگر نقاط ایران کمتر به چشم میخورد، به آیین «پای علم» اشاره کرد و گفت: این مراسم در روزهای آغازین دهه اول محرم و بلافاصله پس از نماز مغرب و عشاء برگزار میشود. در این آیین، عزاداران به دو گروه تقسیم شده و اشعاری را به زبانهای فارسی، ترکی و اخیرا تاتی، به صورت کُر و همخوانی اجرا میکنند؛ به طوری که در هر گروه یک یا دو مداح اصلی حضور دارند و مابقی جمعیت آنها را همراهی میکنند.
او به ساختار اجرایی این مراسم اشاره و تشریح کرد: عزاداران در این آیین با تشکیل حلقهای به نام «حیدر است»، دستهای یکدیگر را میگیرند. این زنجیره عزاداری شامل چهار تا پنج مرحله از جمله پیشدرآمد، درآمد، آوازخوانی و هروله است که هر کدام با سبک خاصی از مداحیِ تند یا ملایم اجرا میشود. مضمون اصلی این نجواها، بیشتر در قالب دردِدلهای با واسطه با حضرت فاطمه زهرا (س) و حضرت خدیجه (س) شکل میگیرد.
آیین «تراشه» در شب تاسوعا
این پژوهشگر فرهنگ عامه با تشریح مناسک شب تاسوعا اظهار کرد: در این شب، آیینی بومی به نام «تراشه» برگزار میشود که فلسفه آن به شب عاشورای حسینی و اتمام حجت امام با یارانش بازمیگردد؛ زمانی که پس از خاموش شدن چراغها، یاران وفادار امام در خیمهها ماندند و خود را آماده شهادت کردند.
او افزود: پیروان این آیین در شب تاسوعا به نشان ارادت و آمادگی برای جانفشانی در راه حق، اقدام به کوتاه کردن ناخن و پیرایش خود میکنند که نوعی شبیهسازیِ مناسک آمادهشدن یاران امام حسین (ع) برای شهادت در روز عاشوراست.
رسم قند و چای؛ یادگاری از دوران قاجار
مجاوری در بخش دیگری از این گفتوگو به سنت تبادل اقلام میان مساجد در شب عاشورا که در زبان محلی به «شب کشتار» معروف است اشاره کرد و گفت: در این شب، مساجد منطقه نوعی دادوستد فرهنگی و آیینی دارند؛ به این صورت که دستههای عزاداری هر مسجد، اقلامی نظیر قند، شکر و چای را به عنوان سوغاتی به مسجد دیگر میبرند. در شبهای بعدی، مساجدی که پیشتر مهمانپذیر بودهاند، به عنوان مهمان به سراغ مساجد میزبان قبلی میروند.
او درباره ریشه تاریخی این رسم توضیح داد: بررسیهای میدانی و تاریخی نشان میدهد این سنت به دوران قاجار بازمیگردد. در آن زمان به دلیل وقوع جنگ میان روسیه و ژاپن، صادرات قند و نفت از روسیه به ایران ممنوع و کشور با کمبود شدید قند مواجه شد. از همان دوران، قند به کالایی ارزشمند تبدیل شد و اهالی منطقه تصمیم گرفتند آن را به عنوان یک هدیه ارزشمند و اصلی در طبق اخلاص گذاشته و به مساجد دیگر ببرند؛ رسمی که تا امروز پابرجا مانده است.
تحول در نمادهای شام غریبان و پایان مناسک دهه اول
مجاوری در ادامه با اشاره به تغییرات اعمالشده در نحوه برگزاری مراسم شام غریبان نسبت به گذشته اظهار کرد: اگرچه در سالهای دور حضور نمادین اسب ذوالجناح بخشی از این آیین بود، اما در حال حاضر دیگر از حضور اسب در دسته استفاده نمیشود؛ با این حال، نماد تابوت همچنان در این مراسم حفظ شده است. همچنین در این شب، عزاداران بدون استفاده از زنجیر و صرفا با سینهزنی به سوگواری پرداخته و حرکت دستهها را ادامه میدهند.
او در خصوص نحوه پایان یافتن رسمی عزاداریهای دهه اول محرم تصریح کرد: از صبح روز یازدهم محرم، برنامهها به اتمام میرسد؛ اما در این میان یک مسجد کوچک در منطقه وجود دارد که کارکرد اصلی آن منحصر به صبح عاشوراست. در این مسجد، آیین پخت «آش شیرین» انجام میگیرد و اهالی پس از دریافت نذری به خانههای خود بازمیگردند که این رسم به نوعی نقطه پایان عزاداریهای متصل به دهه اول محسوب میشود.
سفرههای احسان در شب سیزدهم محرم
این پژوهشگر فرهنگ عامه به احسان گسترده اهالی محله در شب سوم شهادت امام حسین (ع) اشاره کرد و گفت: در شب سیزدهم محرم، سنتی دیرینه وجود دارد که بر اساس آن، بخش عمدهای از خانهها، بهویژه خانوادههایی که از توانمندی مالی بهتری برخوردارند، اقدام به طبخ و توزیع غذای نذری میکنند.
او به ترکیب خاص این سفرههای بومی پرداخت بیان کرد: این اطعام صرفا به یک پرس غذا محدود نمیشود، بلکه مجموعهای کامل از مخلفات محلی را در بر میگیرد؛ به طوری که در کنار خورشتهای سنتی نظیر فسنجان، نان بومی و شیرینی سنتی منطقه به نام «کوکولات» نیز به عنوان مخلفات به همراه غذا پخته و پخش میشود.
هویت تاریخی زبان تاتی و احیای مقتلخوانی بومی
مجاوری در پاسخ به پرسشی درباره ریشههای زبانی منطقه و میزان ماندگاری آن در شعائر مذهبی اظهار کرد: زبان تاتی از ریشههای کهن زبانهای مادی و آذری باستان به شمار میرود. از منظر تاریخی، حدود ۲۵۰۰ سال پیش ایرانیان به اشکانیان لقب «پاد» داده بودند که مردمانی کوچرو بودند، در حالی که ایرانیانِ تاتیزبان به عنوان جمعیت ساکن و یکجانشین شناخته میشدند. پس از ورود قبایل ترک به ایران، به دلیل کوچرو بودن خودِ آنها، این موازنه معکوس شد و زبان بومیان ساکن منطقه، «تاتی» نام گرفت که امروزه به عنوان یک زبان ارزشمند ایرانی در این ناحیه رواج دارد.
او با مقایسه وضعیت نوحهخوانیهای تاتی در گذشته و حال گفت: بر خلاف تصور عموم مبنی بر فاصله گرفتن از اصالتهای گویشی، شواهد نشان میدهد که در سالهای اخیر گرایش مداحان به استفاده از زبان تاتی در مداحیها، نوحهسراییها و مقتلخوانیها به مراتب افزایش یافته و این زبان بومی حضور پررنگتری در ساختار خطابه و عزاداریها پیدا کرده است.
این کارشناس فرهنگ عامه در پایان با اشاره به تنوع فرهنگی حاکم بر منطقه به واسطه موقعیت خاص جغرافیایی آن، در خصوص احتمال غلبه یک فرهنگ بر دیگری تاکید کرد: حوزه عزاداری در این منطقه به دلیل همجواری اقوام مختلف، دستخوش تغییرات فرهنگی و تعاملات گوناگونی شده است. معمولا تعصبات و علایق فرهنگی خاصی در میان ترکها و کردها برای حفظ ویژگیهای قومی خود وجود دارد؛ اما با وجود این تکثر و کشمکشهای فرهنگی، در حال حاضر وزنه ترازوی فرهنگی و زبانی در مناسک عاشورایی این منطقه، به سمت زبان و هویت «تاتی» سنگینی میکند و متمایلتر است.
انتهای پیام