یلدا، واژه سریانی به معنای ولادت، زایش و زادروز خورشید(مهر، میترا) است که در دوره ساسانیان به زبان فارسی راه یافت. این کلمه به شب نخست زمستان و شب پایانی پاییز گفته می شود. آیین شب یلدا در باور ایرانیان باستان به گونه ای بود که تاریکی در آن، شکست می خورد، روشنایی پیروز و خورشید زاده می شد، روزها رو به بلندی می گذاشت و تابش نور ایزدی فزونی می یافت. به همین دلیل آنان، شب پایانی فصل پاییز و روز نخست زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می کردند.
پیشینه آیین شب یلدا در کلام فردوسی شاعر بزرگ ایران به هوشنگ از شاهان پیشدادی ایران نسبت داده شده و ابوریحان بیرونی نیز از این جشن با نام میلاد اکبر نام برده که منظور از آن را میلاد خورشید عنوان کرده است.
جشن شب چله، ریشه در رویدادی کیهانی دارد. برپایی این آیین با حرکت سالیانه خورشید رقم می خورد. هنگامی که خورشید به پایین ترین نقطه افق جنوب شرقی می رسد، این امر سبب کوتاه شدن طول روز و افزایش زمان تاریکی شب می شود. اما با آغاز زمستان یا انقلاب زمستانی، خورشید دگربار به طرف شمال شرقی باز می گردد که نتیجه آن افزایش روشنایی روز و کاهش شب است.
به عبارت دیگر، در شش ماهه آغاز تابستان تا آغاز زمستان، در هر شبانه روز خورشید اندکی پایین تر از محل پیشین خود در افق طلوع می کند تا در نهایت در آغاز زمستان به پایین ترین میزان جنوبی خود با فاصله 23،5 درجه از شرق برسد.
از این روز به بعد، مسیر جابه جایی های طلوع خورشید برعکس می شود و دوباره به طرف بالا و نقطه انقلاب تابستانی باز می گردد. آغاز بازگشت خورشید به طرف شمال شرقی و افزایش طول روز، در اندیشه و باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دوباره خورشید دانسته می شد که آن را گرامی می داشتند.
پیشینیان ایران در این شب آیین هایی را برگزار می کردند و بر این باور بودند که در این هنگامه به انتظار زایش دوباره خورشید، خواب از چشم می رود و بیداری تا بامداد ادامه دارد.
بزرگان خانواده به نماد کهنسالی خورشید گرد هم جمع می شدند و سفره ای می گستراندند و در آن خوراکی های تر و خشک چون انار، هندوانه و آجیل بر روی آن می گذاشتند که این سفره در قدیم «میَزد» نام داشت.
اهمیت و جایگاه این آیین در میان ایرانیان سبب شد که سازمان میراث فرهنگی در 1387 هجری خورشیدی، مراسم شب یلدا را به عنوان یکی از آیین های باستانی ایران در تقویم این مرز و بوم به ثبت برساند.
«منیره احمد سلطانی» استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی در گفت و گو با پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا درباره دلیل برگزاری آیین شب یلدا، گفت: علت برگزاری این مراسم در نخستین شب زمستان، تولد خورشید است، گرچه در دین مسیحیت زایش خورشید را به هنگامه تولد حضرت مسیح(ع) در 25 دسامبر برابر با چهارم دی می دانند اما ایرانیان به ویژه ابوریحان بیرونی بر این باور هستند که زادروز آفتاب از یکم دی صورت می پذیرد. میان حضرت مسیح(ع) با خورشید شباهت بسیاری وجود دارد، به این دلیل که آن حضرت به آسمان چهارم عروج کرد و خورشید هم در این آسمان است.
وی درباره فلسفه وجودی آیین شب یلدا، بیان داشت: این فلسفه به دلیل ایجاد تضادی است که پس از گرما با سرد شدن هوا به یکباره در طبیعت رخ می دهد. ایرانیان باستان از آغاز فصل سرما که همزمان با مبارزه مهر یا همان خورشید با اهریمن سرما است، جشن شب یلدا را برپا می کردند و چون تاریکی را نماد بدی می دانستند، تا صبح دور هم می نشستند و نبود نور و روشنایی را به این صورت جشن می گرفتند، زیرا بر این باور بودند که امیدی وجود دارد که از پس تاریکی، خورشید تبلور خواهد یافت. آنان سرما را اهریمن می نامیدند.
استاد زبان و ادبیات فارسی درباره آیین های شب یلدا، گفت: شب چله بزرگ از نخستین روز دی تا 10 بهمن آغاز می شود که در این هنگامه جشن سده را نیز ایرانیان باستان برپا می کردند. در این شب آیین هایی برگزار می شد که شاهنامه خوانی یکی از آن رسم ها محسوب می شود. مردم در این زمان به دور یکدیگر می نشستند و با پخت غذا و تهیه آجیل تا صبح در کنار یکدیگر بیدار بودند و تفالی نیز بر دیوان حافظ می زدند. در گذشته از هندوانه نیز به این دلیل که نماد خورشید بود، در این جشن استفاده می کردند.
منیره احمد سلطانی با بیان این که واژه چله با کلمه زایش و ولادت در ارتباط است، تصریح کرد: صوفیان رمز تولد را در چله می دانستند، همچون تولد نوزادی که پس از 40 روز چله آن را برپا می داشتند و حتی برای مرگ نیز بیان می کردند که در 40 روز، روح می تواند از جسم خلاص شود. در واقع در شب چله نیز انتظار زایش خورشید به پایان می رسد و تکامل صورت می گیرد.
او دلیل تفال به حافظ و شاهنامه خوانی را دور هم گرد آمدن افراد، بیان کرد و اظهار داشت: البته تفال به حافظ به این دلیل بود که شعرهای این شاعر غزلسرا برگرفته از قرآن و کتاب های مذهبی بوده و نشان دهنده عاقبت بخیری است، به همین علت این امر را فرصتی برای دور هم نشستن و جشن گرفتن، می دانستند.
استاد زبان و ادبیات فارسی با بیان این که مراسم شب یلدا در ایران باستان، تنها در میان نژاد آریایی برپا می شد، گفت: آریایی ها همزمان با تولد مهر، در شب یلدا گردهم می آمدند و با خوردن آجیل های گوناگون و میوه هایی همچون انار با توجه به این که در روزهای سخت زمستان بیرون آمدن برای آنها بسیار دشوار بود، این آیین را برپا می کردند. پیشینه نژاد آریایی به 1800 سال پیش از میلاد مسیح باز می گردد. آنان در پایان دوره اشکانی وارد منطقه شمالی ایران شدند و از آن جا نیز به بخش هایی در خوزستان رفتند که برخی از آنان از طرف غرب ایران راهی نواحی شرقی، افغانستان و مکان های دیگر شدند.
منیره احمد سلطانی درباره زیگورات ها، عنوان کرد: زیگورات در تمدن های باستانی آسیای غربی نیایشگاهی برای خدایان و به معنای بالا رفتن به طرف آسمان است و تمامی این ساختمان ها نشان دهنده زمان بوده است. در دوره کهن، برای مردم مهم بود تا زمان را به صورت دقیق بدانند. معماری عجیب زیگورات های چغازنبیل، هنر ایلامیان محسوب می شود و تجلی خورشید را نشان می دهد و این که چه زمانی تابش را آغاز می کند. این زیگورات ها به صورت پلکانی و هرم وار، رو به طرف آسمان هستند و ایرانیان باستان این اتاقک های مقدس را جایگاهی الهی می دانستند که میل به حقیقت دارند. در پلکان هایی از این زیگورات ها، نور خورشید در آن مکان متمرکز می شد و آنها قسمت نفوذ خورشید را منطقه اصلی عبادت قلمداد می کردند. آسیاب ها نیز در دوران های گذشته نمایشی رو به خورشید داشتند و پیشینیان بر این باور بودند که این آسیاب ها می توانند سبب جریان بیشتر آب به مکان های دیگر شوند.
وی قنات ها را اختراع شگفت آور آریایی ها عنوان کرد و بیان داشت: هنگامی که ایرانیان باستان با کم آبی رو به رو شدند، با ساخت قنات به صورت های عجیبی توانستند به آب دسترسی پیدا کنند و به مبارزه با کم آبی بپردازند. به وسیله چارطاقی ها ایرانیان باستان راز و رمز بلندترین شب سال و تعیین ساعت های شبانه روز را درک کردند. این امر، علم نجومی بود که شرق به جهان ارایه کرد. این چارطاقی ها به گونه ای ساخته شده بودند که در هر قسمت از روز و شب سایه آنها در یک منطقه قرار می گرفت و اگر 24 ساعت به هشت ساعت تقسیم شود، نشان می داد که در هر ساعت در کدام منطقه نور نمایش پیدا می کند.
استاد زبان و ادبیات فارسی درباره بیشتر تصویرهایی که در چارطاقی ها و طاق رستم وجود دارد، تصریح کرد: در این چارطاقی ها، تصویرهای الهه مهر و میترا وجود دارد که به صورت دقیق با هلن و النوری که در یونان باستان وجود داشتند، مشابه است که این تصویرها فروغ خورشید را نشان می دهد. الهه مهر همچنین شباهت جالبی با بابانوئل مسیحیان دارد از آن رو که در بخشی از تصویر مجسمه های مهر، ارابه ای را با چند اسب نشان می دهد که در حال حرکت است. پیشینیان بر این باور بودند مردمی که حاجت داشتند، باید پیش از 10 دی،40 شبانه روز پشت در خانه خود را جارو می کشیدند تا در این روز ارابه خورشید را در آسمان ببینند و حاجت آنها برآورده شود. این رسم در شب چله نیز وجود داشت که به عیادت بیماران می رفتند و علاوه بر آن باید این مراسم در منزل بزرگ خانواده برگزار می شد. در مقبره هایی که از نقش رستم وجود دارد، این گردهم نشستن در شب چله را می توان دید که فره ایزدی(شکوه پروردگار) بر سر الهه مهر نشسته است، به مردم خورشید را هدیه می دهد و توفیق خود را نصیب آنها می کند. در واقع جشنی بود، در پاسداشت خورشید که نماد تمامی همه محبت ها، روشنایی ها و دوستی ها محسوب می شد.
منیره احمد سلطانی علت استفاده از میوه و آجیل در شب یلدا را اینگونه عنوان کرد: در این شب از خوردنی های گوناگونی استفاده می شد. هندوانه نماد خورشید بود و پیشینیان اعتقاد داشتند، هر فردی که طبعی سرد داشت با خوردن خرما و میوه های گرم، طبع وی به گرمی می گرایید. به عنوان نمونه در زمستان کالری که از این خشکبار به دست می آمد، بسیار زیاد و مورد نیاز بود، به این دلیل مردم در این شب، آجیل و میوه می خوردند تا بتوانند از نخستین روز زمستان به رویارویی با سرما بروند و از انرژی لازم برخوردار باشند.
او در ادامه افزود: کلیمیان نیز این مراسم را برپا می کردند و در دین مسیحیت این آیین در شب چله که تولد حضرت عیسی(ع) است، برپا می شد. در ایران قدیم چون تمامی درختان به جز سرو، زرد می شدند و برگ هایشان می ریخت، بنابراین این درخت را نماد پایداری در برابر سرما می دانستند و به دلیل استقامت آن را پاس می داشتند، در اروپا نیز چنین است که به جای سرو، کاج را نماد استقامت در برابر سرما می دانند و برای شب کریسمس از آن استفاده می کنند.
استاد زبان و ادبیات فارسی درباره جلوه شب یلدا در ادبیات فارسی، اظهار داشت: شاعران بسیاری برای گردش زمان ارزش قائل بودند، فردوسی نیز یکی از بزرگانی به شمار می رود که به این امر پرداخته است و در بیتی در این باره می سراید: که ما را ز دین بهی ننگ نیست/ به گیتی به از دین هوشنگ نیست / همه راه داد است و آیین مهر/ نظر کردن اندر شمار سپهر. خاقانی شاعر برجسته ایران زمین بی نهایت به این امر اهمیت داده و نظامی گنجوی همانند خاقانی ارتباط بسیار نزدیکی با شب یلدا در شعرهایش برقرار کرده است. البته دین مبین اسلام نیز به زمان بسیار اهمیت می دهد، همان طور که تمامی عبادت ها و مراسم های دینی در یک زمانی آغاز و پایان می یابد.
وی درباره علت ماندگاری شب یلدا یادآور شد: از آن جایی که ایرانیان باستان به تعداد هر روز، یک جشن داشتند، باید گفت دلیل ماندگاری شب یلدا این بوده که دارای پیام بسیار زیبایی است و چندین پیام را نوید می دهد که نخستین موضوع، مهربانی به دلیل تولد الهه مهر و میترا بود. پیام بعدی شادی دانسته می شد که با دور هم جمع شدن و صله رحمی که انجام می دادند، پدید می آمد تا دیدگاه مثبتی نسبت به سرمای پیش رو داشته باشند و این امر را فرصتی برای شادمانی می دانستند. مورد دیگر دادن امید به یکدیگر بود تا شرایط سخت زمستانی را به تندرستی برمبنای خویشاوندی و پشت گرمی و پشتیبانی از یکدیگر سپری کنند.
منیره احمد سلطانی در پایان با ابراز امیدواری نسبت به ماندگاری چنین جشن هایی، اظهار داشت: از آنجایی که این مراسم ها نمایشی از شادی و مبارزه با سرما به شمار می رود، امید است که همواره ماندگار بماند. مردم باید با نگاه به آداب و رسوم و آیین های گذشتگان بیاموزند که چگونه آنان در کنار تمامی نابسامانی ها، شرایط سخت به برپایی این آیین ها می پرداختند و همواره با شادی و به خوشی زندگی می کردند.
*گروه اطلاع رسانی (فاطمه مهدوی)
پژوهشم**9128**2002**9131