یلدا قدمت چند هزار ساله دارد و از رسوم ویژه و خاطره انگیز ایرانی ها محسوب می شود.
مردم دوران باستان که شغل اصلی شان کشاورزی بود و بیشتر کارهایشان را بر اساس تغییر فصول سال و گردش خورشید و بلندی و کوتاهی شب و روز تنظیم می کردند در اثر تجربه دریافتند که کوتاهترین روزها آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب ها کوتاهتر می شود و اول دیماه را آغاز سال قرار دادند.
در دوران کهن فرهنگ اوستایی سال، از فصل سرد شروع می شد ، Sareda- saredha خود به معنای سرد است و این به معنای پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی در تاریکی است در آثار الباقیه ابوریحان بیرونی ص 250 از روز اول دی ماه با عنوان خور نیز یاد شده است و در قانون مسعودی نسخه موزه بریتانیا در لندن ˈخره روز ˈ ثبت شده است و در برخی از منابع روز اول دی ماه ˈ خرم روز ˈ نامیده شده است.
واژه یلدا – از زبان سریانی و به معنای تولد است و سبب این نام گذاری را چنین دانسته اند که به پایان این شب دراز که اهریمنی است ، خورشید یا مهر ، زاده می شود و تاریکی را از میان می برد.
صبح فردا را صبح تولد خورشید می دانستند و آنها تاریکی را مظهر اهریمن و این شب را شب نحس می دانستند و برای رفع این نحسی آتش می افروختند و دور هم جمع می شدند و خوان ویژه می گستردند و این سفره جنبه دینی داشته و مقدس بود .
همان گونه که در شهرهای مختلف سنت های گوناگونی برای شب یلدا وجود دارد مردم یزد نیز این قاعده پسندیده مستثنی نیستند.
مردم این دیار نیز در این شب به دور هم جمع می شوند تا خاطره انگیز ترین شب سال را رقم بزنند.
هندوانه و تخمه بعنوان گل سر سبد شب نشینی یلدا در میان خانواده های یزد هم به چشم می خورد.
کارشناس فرهنگی اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی گردشگری استان یزد به خبرنگار ایرنا گفت: در شب یلدا، اعضای خانواده های یزد دور هم در خانه بزرگتر ها جمع شده و با سرگرمی های متنوع تا پاسی از شب بیدار می مانند و هندوانه و انواع میوه های سال را در این شب
می خورند.
فاطمه دانش افزود: خوردن آجیل، حافظ خوانی، گرفتن فال نخود و چهار بیتو خوانی از دیگر آیین های شب یلدا بین مردم یزد است.
وی اظهار داشت:در میان میوه ها، خوردن هندوانه بیش از همه مورد توجه است زیرا مردم استان بر این باورند اگر در این شب هندوانه بخورند سرما و لرزی که در آن شب در اثر خوردن هندوانه بر آنها مستولی می شود باعث می شود از گرمای تابستان رنج نبرند.
وی افزود: همچنین بر این باورند که با خوردن هندوانه در این شب از گزند حشرات موذی در تابستان در امان می مانند.
وی اظهار داشت: دیدار از بزرگان فامیل مثل پدربزرگ و مادربزرگ‎ و نقل قصه برای کودکان یکی دیگر از آداب این شب است که ایرانیان به آن پایبندند، اما علاوه بر گرفتن فال حافظ، خواندن شاهنامه نیز از دیگر رسوم متداول در این شب است .
یک پژوهشگر فرهنگ عامه استان یزد هم با تشریح رسوم شب یلدا گفت: در ایران باستان زمانی که اندیشه های یکتاپرستی در مردم ایران پدیدار شد به خصوص در بین کشاورزان و دامداران اعتقاداتی وجود داشت.
صدیقه رمضانخانی افزود: زیرا آنها بر این باور بودند که هرچه برای زندگی مفید است از جلوه های اهورمزدا است و هر چه زیان آور است مربوط به اهریمن می شود.
وی با بیان اینکه آنها شب را نیز از تجلیات اهریمن می دانستند چون فعالیت، کشت و کار و تفریح را از آنان می گرفت و پر از کشتار و دشمنی بود گفت: مردم برای اینکه شبها را تا اندازه ای بی آزار کنند و امنیت ایجاد شود اتش می افروختند.
وی اضافه کرد: آنها شب یلدا که طولانی ترین شب سال بود مواظب بودند تا طلوع آفتاب آتش روشن باشد و جادوگران و اهریمن را از خانه های خود دور کنند و تاصبح دور آتش به شادی و نشاط می پرداختند.
این پژوهشگر که تاکنون چهار کتاب در زمینه فرهنگ عامه به رشته تحریر در آورده است افزود: آنها بر این اعتقاد داشتند که خاموش کردن آتش را گناهی بزرگی می دانستند و ارواح خبیثه به خانه انها خواهد آمد برای آتش نگهبانی می گماشتند.
وی با بیان اینکه همچنین با شعر خواندی، قصه گویی ، خوردن میوه های پاییزی و مرکبات شب را تا صبح سپری می نمودند افزود: همچنین معتقد بودند که هرکس هندوانه در شب یلدا بخورد در سراسر چله کوچک و بزرگ از سرما و بیماری در امان خواهد بود.
رمضانخانی با بیان اینکه مردم یزد هم در برگزاری این مراسم از این قاعده مستثنی نبودند افزود: مردم این خطه به دیدار اعضای خانواده و اقوام می روند و بزرگترها قصه تعریف می کنند.
وی افزود:هم چنین به بچه های کوچک هدیه داده می شود شاهنامه خوانی، فال حافظ و خواندن ادعیه برگزار می شود.
وی اظهار کرد: مردم یزد برای نگهداری هندوانه برای شب یلدا در زیر زمین خود ریگهای را انباشته می کردند و هندوانه بروی آنها قرار می دادند.
با گذشت زمان در بسیاری از خانه ها ، جشن یلدا رنگ بوی گذشته خود را از دست داده است
اما بهانه ای خوبی است که چنین همه اعضای خانواده فارغ از همه مشکلات دور هم جمع شوند و شادابی و نشاط بپردازند.
چه خوب است ما هرساله به منظور احترام به آداب و سنتهای قشنگ و میراث ماندگار پیشنیان 'شب یلدا ' را جشن گرفته و دور هم جمع شویم و در کنار خانواده به گپ و گفت و گو با بزرگترهای خانواده خود سپری کنیم.
شب یلدا تنها چند ثانیه از دیگر شب های سال بلندتر است در حالی که از این شب به عنوان بلندترین شب سال یاد می شود.
یلدا بر همگان مبارک.
2088/ 6197