در ادبیات ایران زمین،'نو زمستان' نه تنها یک جشن،که آیینی آدابی بوده است،آن گونه که ایرانیان در پاسداشت برف ریزان زمستانی، آخرین شب پاییز را به شمردن جوجه های خانگی می پرداختند.
خورشید زا بودن شب خردورزانه چله، از ویژگی ها این 'نوزمستانی ' است، که از پس آن، آرزوهای مردم یکی یکی مانند دانه ها برف، زمین را سیراب می کند تا در نوروز بهار،برکت به 'کاشت ' برسد.
پارسی زبانان بر اساس گاه شمار جلالی در شب نخستین روز زمستانی، بر چله گاه خرد می نشستند و پگاه نخستین روز زمستان را پیروزی خورشید بر تاریکی می دانستند.
در نزد ایرانیان شبی با نام ˈیلدا ˈبه شکل کنونی وجود نداشته است و بعدها در دوره های تاریخی این واژه سریانی به جای شب چله پارسی به کار گرفته می شود،حالا آن که شعری مانند حافظ نیز در شعر خود واژه یلدا را به کار می برد.
واژه ˈیلدا ˈ ریشه ای سریانی به معنای تولد دارد،که همتراز واژه ˈ سوشینات ˈ به مفهوم جشن،به کار گرفته می شده است.
بعدها این کلمه نخستین بار به عنوان جشن ˈ انقلاب زمستانی ˈ در نخستین شب آغاز زمستان کاربردی می شود.
شب چله بزرگ که اکنون به نام شب ˈ شب یلدا ' در بین مردم شناخته می شود، نمونه ای از جشن های شبانه ایرانیان است و خاستگاه آن زایش خورشید در صبحگاه نخستین روز زمستان است.
شب چله در نزد ایرانیان از آن جهت دارای اعتبار تاریخی است،که ایرانیان معتقد بودند که در پگاه نخستین روز از زمستان،خورشید بر تاریکی شب که همان جهل و بی دانشی است، ظفرمند می شود.
در آیین سنتی و باستانی شب چله ،رسم بر این بود که مردم میزهایی کرسی شکل را برای پذیرایی از مهمانان برپا می کردند و این میزها با نام ˈمیز پان هفتگانه ' شناخته می شد و اکنون واژه' میزبان' از این آداب سنتی مشتق شده است.
در نزد ایرانیان،تنها جشن شبانه، همین شب چله بود که اساس آن قرائت کتاب و گرداگرد نشستن برای طلوع خورشید دانایی و رستگاری بوده است.
در نزد ایرانیان در طول تاریخ،ماه دی دارای چهار ' جشن روز ' و یک ' شب جشن ' بود و که جشن های دی شامل نخستین روز، روز هشتم ، پانزدهم و بیست و سوم بود و تنها در این میان شب چله ماندگار باقی ماند.
یکی از دانش آموختگان رشته باستان شناسی می گوید:شب چله، آخرین شب پاییز مصادف با پایان قوس و آغاز جدی است که در حال حاضر عده ای آن را درازترین شب قلمداد می کنند و واژه ˈ یلدا ˈ نیز از آیین مهر و میترا همتراز گاهی به جای جشن شب چله مورد استفاده قرار گرفته است.
مهرداد فدایی ،روز دوشنبه در گفت وگو با ایران افزود:در طول تاریخ، جشن اصلی نوروز در برخی از کشورها، همان دی ماه بود، که اکنون این جشن به پایان دسامبر تغییر کرده است.
به گفته وی،دانشمندانی مانند ابوریحان بیرونی به جشن 'خرم روز' در ایران باستان اشاره کرده است که این جشن مصادف با اول دی ماه است.
وی افزود:روز تولد میترا را عده ای 'یلدا ' می نامند و در تاریخ مسیحیت نیز این روز همان 21 دسامبر است،اما بعدها به دلیل اشتباه در ثبت روزهای کبیسه، این تاریخ به 25دسامبر تغییر می یابد.
به گزارش ایرنا،هنوز در برخی از مناطق روستایی ایران ،روز نخست دی ماه را 'خورما' می نامند که ' خور' به منزله خورشید است و نام سرزمین 'خوراسان(خراسان) نیز از این نام گرفته شده است.
در استانهایی مانند چهارمحال و بختیاری،پخت غذاهای آشی و پخت زغالی سیب زمینی و چغندر قند در شب چله باب بود،که این رسم نیز به فراموشی سپرده شده است.
شاهنامه خوانی و ' رزم گیری ' دو رسم دیگر شب چله در بین مردم بختیاری بود که اکنون تنها شاهنامه خوانی مرسوم است.
ˈ اقبال هنداونه ای نیزˈ در بین برخی خانواده ها در شب چله باب بود ،که در این رسم، تازه دامادهای یک قوم یا طایفه و خانواده با حضور در کنار پیران هندوانه ای را برای خوردن همه خانواده قاچ می زدنند و اگر سرخ و شیرین بود به تازه داماد ˈ شاباش ˈ می دادند.
آجیل شب چله نظیر گندم و نخود برشته، تخمه هندوانه و کدو، بادام، پسته، فندق، کشمش، انجیر و توت خشک است و در بسیاری از شب نشینی ها، مهمانی ها و گردش ها فراموش نمی شد.
اما در بین نسل امروزین ،از شب چله،تنها طرح های گرافیکی اناری و هندوانه ای و عکس های زیرنوشت 'یلدا مبارک باشد' از آن باقی مانده است و شاید تلویزیون و اینترنت و شبکه های اجتماعی،دور همی های آیینی و آدابی را کمرنگ کرده است.
گزارش از محمود رییسی
2097