پیشینه پاسداشت یلدا به پیش از دوره مهرپرستی بازمی گردد. از نخستین اسناد کتبی یلدا می توان به نقل قولی اشاره کرد که ابوریحان بیرونی در کتاب «آثار الباقیه» خود از دانشمندی به نام «زادَوِیه» ذکر کرده که او گفته است مردم در شب آغاز زمستان جشن می گرفتند و آتش می افروختند. در آن زمان به این مراسم، «آذر جشن» می گفتند (زیرا در قرون سوم و چهارم، زمستان در ماه آذر آغاز می شده است).
البته آثار شب یلدا را می توان در متون نظم و نثر و البته فرهنگ عامه سراغ گرفت. در میان مردم، پس از شب یلدا، «چلّه بزرگ» آغاز می شد که تا 10 بهمن ادامه می یافت و پس از آن نیز دوره 20 روزه «چلّه کوچک» بود. سپس نوبت سه دوره 10 روزه «اَهمن»، «بَهمن» و «سرماپیرزن» در اسفند می شد. جشن یلدا، اصولاً یک جشن برزگری و دهقانی بود، زیرا زراعت که در پایان پاییز و آغاز سرما پایان می یافت و همه بیکار می شدند، بیشتر شب ها به دور هم می نشستند. اما در یلدا، مردم به پیشواز خورشید ـ که دیگر کمتر در آسمان بود ـ می رفتند، به دور هم می نشستند، آتش بازی و قربانی و کارهای دیگر انجام می دادند. اهمیت دیگر این شب از آن رو بود که میلاد ایزد مهر یا میترا که خورشید نماد آن است با میلاد عیسی مسیح (ع) مقارن شده بود. حتی همسانی فرهنگ ها تا بدانجا است که بابانوئل همان «عمو چلّه» است و بر کلاه آنکه نامش «میتر» است و از میترا اخذ شده، نقش سرو حک شده است.
گستردن خوان یلدا - که چون خوان نوروز اهمیت داشت - نشان از پیوند صلح و دوستی داشت و اینکه یلدا، شبی قدسی و سرمدی بود. از آنجا که ایرانیان دوگانه نگر (اعتقاد به ثَنَویت) بودند، بر آن بودند که در طولانی ترین شب سال، با باززایی خورشید، سیاهی از بین رفته و زندگی با نور خورشید که روز به روز طولانی می شد، روشن می شود. زیرا خورشید، مظهر مهر است. اما ـ برخلاف تیرگان و مهرگان ـ نوروز و یلدا همگانی مانده است و در میان سرزمین های حوزه فرهنگ ایرانی و تمام آنانی که نشانی از فرهنگ ایرانی و زبان فارسی در زندگی شان در سراسر جهان دارند، این عناصر ایرانی، زنده است.
*مردم شناس و نویسنده کتاب «شب یلدا»
**روزنامه ایران/دوشنبه سی ام آذر 1394
9345**2054