یلدا شب پای کرسی لمیدن و شبچره خوردن ـ شب شعبده بازی، شاهنامه‌خوانی، مشاعره، بازی گل قالی و حل معما و چیستان است..
… و زمستان این چنین آغاز می‌شود: خورشید گرمای خود را از زمین می‌گیرد تا «چله بزرگ» که پیرزنی است سپیدموی از راه برسد، برف ببارد و سرما را بیاورد.
فرداشب، شب یلدا است. شب خاطره‌ها، شب پای کرسی لمیدن و شب چره خوردن. و مخصوصاً شب خربزه خوردن و پای لرز آن نشستن است، شب بیدار ماندن و قصه‌های کوتاه گفتن، شب خوانچه فرستادن برای نوعروسان و بدرود گفتن با پائیز و به استقبال زمستان رفتن..
بدین گونه زمستان با خنده‌های دراز پای کرسی و میوه‌های آبدار خوردن و پسته و فندق شکستن آغاز می‌شود.
«یلدا» فرداشب سرود آغاز سرد را می‌سراید و بار دیگر غبار از چهره یکی از اصیل‌ترین و پرارج‌ترین سنتهای اصیل این مرز و بوم برمی‌گیرد. امشب بر سر سفره‌ایی از خانواده‌های ایرانی، دست‌کم چند نوع آجیل و تنقلات و میوه کمیاب، یافت می‌شود.
یلدا و تولد خورشید
شب یلدا، شبِ تولد خورشید است و نزول برف و باران در این شب شگون دارد. شب یلدا مصادف است با شب اول دی و شب اول جدی و بعد از آن روزها به تدریج بزرگ و
بزرگتر می‌شود.
شب یلدا را شب بی‌سحر و شب استراحت دهقان نیز خوانده‌اند، زیرا در این شب خواب بر چشم دلدادگان و پاسداران سنت‌های اصیل غلبه نمی‌کند و نیز با شروع فصل زمستان دهقان مزرعه و باغ و دشت را به دست طبیعت می‌سپارد و در خانه و پای کرسی جا خوش می‌کند.به درستی می‌توان گفت مراسم شب یلدا یکی از قدیم‌ترین رسوم سنتی ایرانیان باستان است که پس از سالیان دراز همچنان قوام و دوام خود را نگاه داشته است و همه ساله ایرانیان این رسم شکوهمند را برگزار می‌کنند.
یلدا یکی از صدها جشن باستانی ایرانیان و از جمله جشن‌هایی است که توده مردم از بزرگ و کوچک و فقیر و غنی بر آن ارج می‌نهند.
وجه تسمیه یلدا
«یلدا» یک کلمه سریانی است که ریشه عربی دارد و لغت‌های تولد و میلاد هم از آن گرفته شده است. وجه تسمیه «یلدا» این است که فردا به دنبال شبی طولانی، خورشید دوباره متولد می‌شود.
ساکنان نیم کره شمالی زمین هر سال در چنین روزی در نزدیک‌ترین فاصله زمین از خورشید قرار می‌گیرند. (منتهی چون جهت تابش اشعه خورشید مایل است حرارت آن کمتر به زمین می‌رسد). این شب یلدا نام دارد و به آن «شب چله» نیز گفته می‌شود.
رسوم بسیاری از ملل جهان از مراسم زیبای شب یلدای ایرانیان متأثر است. از جمله رومیان بعد از این که به آیین مسیح درآمدند مراسم شب «یلدا» را با شب میلاد مسیح تطبیق دادند و مراسم جشن‌های «نوئل» و «کریسمس» را ابداع کردند (امسال مراسم جشن کریسمس چند روز دیگر آغاز خواهد شد.)
مراسم شب یلدا
در گذشته مراسم شب یلدا با امروز تفاوت بسیار داشت و با این وجود پاره‌ای از رسوم قدیم شب یلدا همچنان در میان خانواده‌های ایرانی باقی مانده است.
«یلدا» به عنوان «یک «عید شبانه»، شب آداب و رسوم نیز هست.خانواده‌های ایرانی همچنان ارج و قرب این شب را حفظ کرده‌اند و در شب یلدا پدر هر خانواده ایرانی حتی اگر از طبقه مرفه هم نباشد یادش هست که باید به هر وسیله «سوروسات» شب یلدا را فراهم کند.معمولاً شب یلدا حدود چهارده ساعت است و برای این طولانی‌ترین شب سال صدها سرگرمی برای وقت‌گذرانی ابداع شده است.
در قدیم مراسم شب یلدا بیشتر در خانه‌ها برگزار می‌شد و گروهی از مردم به خصوص «مردان بی‌زن» شب یلدا را در قهوه‌خانه‌ها سپری می‌کردند.
در قهوه‌خانه‌ها برای سرگرمی شب‌زنده‌داران شعبده‌بازی،‌ شاهنامه‌خوانی، مشاعره، بازی گل قالی، حل معما و مشاعره رواج داشت.
یکی دیگر از رسوم جالب شب‌های یلدا که اکنون منسوخ شده، شب‌خوانی بود. در قدیم هر محله یکی دو نفر افراد خوش‌آواز داشت که در شب‌های یلدا بر بالای بام می‌رفتند و با اشعار نغزی که می‌خواندند سرگرمی شب‌زنده‌داران شب یلدا را فراهم می‌کردند. درگذشته بسیار دور، ایرانیان باستان هشت روز اول ماه دی را به مناسبت فرا رسیدن شب یلدا و آغاز زمستان جشن می‌گرفتند و این جشن هشت‌روزه (دیبافر) خوانده می‌شد.
یکی دیگر از مراسم جالب شب یلدا خوانچه فرستادن برای نوعروسان است و این رسم قدیمی هنوز کم و بیش در سراسر کشور ما حفظ شده است.
در خوانچه نوعروسان معمولاً هشت نوع میوه از قبیل انگور، انار، هندوانه، خربزه، سیب و گلابی و هدایای مناسب از قبیل پارچه و جواهر دیده می‌شود.
بازار داغ میوه
از هفته‌ها قبل با نزدیک شدن شب یلدا فعالیت میوه‌فروش‌ها دوچندان می‌شود و درهای صدها انبار میوه به خصوص خربزه و هندوانه گشوده می‌شود.
خراسان به عنوان بزرگترین استان تولیدکننده میوه کشور همه ساله در آستانه شب یلدا بیشترین مقدار میوه را در انواع گوناگون به بازارهای مختلف کشور صادر می‌کند.
خبرنگار ما در مشهد می‌نویسد: امسال نیز انبارها میوه‌های زمستانی خراسان یکی پس از دیگری خالی می‌شود و رانندگان کامیون‌های میوه بیشتر راه تهران را در پیش دارند.
امسال در میان میوه‌های صادراتی مشهد، خربزه و هندوانه کمتر به چشم می‌خورد و علت این امر را سرما و یخبندان زودرس خراسان می‌دانند. با این وجود خربزه و هندوانه امسال خراسان نیز تکافوی مصرف همه شب‌زند‌ه‌داران شب یلدا را
خواهد کرد.

code