دولت عراق در سپتامبر ١٩60 كشورهاي ايران، كويت، ونزوئلا و عربستان را براي مذاكره درباره كاهش قيمت نفت از سوي شركتهاي نفتي به بغداد دعوت كرد. در نتيجه اين مذاكرات، اوپك با هدف يكپارچهسازي و هماهنگ كردن سياستهاي ناظر بر قيمت نفت توليدي كشورهاي عضو، تاسيس شد. سازمان كشورهاي صادركننده نفت با نام اختصاري اوپك، از ١٢ عضو، يعني كشورهاي ايران، الجزاير، عراق، كويت، ليبي، نيجريه، قطر، عربستان، امارات، اكوادور، آنگولا و ونزوئلا تشكيل شده است. تا سال 1975 كشورهاي قطر، اندونزي، ليبي، امارات، الجزاير و نيجريه نيز به جمع اعضاي بنيانگذار اوپك پيوستند كه بعدها اكوادور هم به آنها اضافه شد. به تازگي عضويت كشور اندونزي هم در اوپك، در نشست ديروز اوپك، به تصويب وزيران نفت ١٢ عضو رسيد. اهميت اوپك به اين دليل است كه برآوردهاي اداره اطلاعات انرژي آمريكا نشان ميدهد اعضاي اوپك حدود 40 درصد از نفت خام جهان را توليد ميكنند و حدود 65 درصد ذخاير نفتي اثبات شده جهان را در اختيار دارند.
اوپك؛ ضامن تامين انرژي
با تشكيل اوپك، وزيران نفت اين سازمان هر سال در دو نشست عادي در مقر خود، وين، گردهم ميآيند تا با بررسي تحولات بازار جهاني نفت، سياستهاي توليدي خود را تعيين كنند. اعضاي اوپك همچنين در مواقع اضطراري به صلاحديد كشورهاي عضو، نشست فوقالعاده برگزار ميكنند. امروزه بسياري از كشورهاي غير عضو نيز به اهميت اوپك پي بردهاند و در مواردي كه بازارهاي جهاني با بيثباتي روبهرو ميشود، خواستار اقدامات اين سازمان با هدف برقراري امنيت انرژي و ثبات در بازارهاي جهاني نفت خام هستند، هر چند كه عدهاي همچنان اوپك را يك كارتل نفتي ميپندارند. اما در حقيقيت، گامهاي اوپك در جهت تامين امنيت عرضه انرژي از جمله تعهدهاي اين سازمان براي برقراري ثبات در بازارهاي جهاني است. اوپك همچنان در حال توسعه فعاليتهاي خود در زمينه تضمين امنيت انرژي است و بارها در اجلاس وزيران نفت و سران كشورهاي اين سازمان بر راهكارها و فرآيندهايي كه سبب ثبات در بازار جهاني نفت شود، تاكيد شده است.
عربستان مانع اصلي تعادل بازار
در شرايطي صد وشصت و هشتمين نشست اوپك برگزار شد كه قيمت سبد نفتي اوپك كمتر از ٤0 دلار در هر بشكه معامله ميشود و قيمت نفت طي ١٨ ماه اخير بيش از 60 درصد كاهش داشته و از ١١5 دلار در هر بشكه به ٤5 دلار رسيده است. اين در حالي است كه عرضه بيش از اندازه در بازار از عواملي است كه سبب كاهش قيمت نفت شده است. با توجه به تصميم ايران براي افزايش صادرات نفت خود در پسا تحريم اين نشست براي كشور ما از اهميتي دو چندان برخوردار بود. حال در شرايطي كه ايران قصد افزايش صادرات را دارد، برخي از اعضا بر وجود مازاد عرضه در بازار تاكيد دارند و بر كاهش سهم توليد هر كشور پافشاري ميكنند. در حال حاضر اوپك بالاتر از سقف تصويبشده خود يعني ٣0 ميليون بشكه در روز نفت توليد ميكند و پايبندي اعضا به سقف تصويب شده، خود با حذف مازاد يك ميليون و 500 هزار بشكهاي از بازار همراه ميشود. اما در اين شرايط بايد كشورهايي كه در دوران تحريم ايران، توليد خود را افزايش دادند، با كاهش توليد، جایي براي بشكههاي ايران باز كنند و فقط در اين صورت است كه ميتوانند به بازار نفت كمك كنند. در اين جا عربستان سعودي كه در يك سال گذشته توليد خود را به طور چشمگيري افزايش داده بود، با توجه به افت شديد قيمتها موانعي را به وجود آورده است و كاهش توليد خود را مشروط بر كاهش توليد كشورهاي غير عضو بهويژه روسيه کرده و همچنين مخالف افزايش توليد نفت ايران است. اما همانطور كه بدان اشاره شد، ايران و روسيه تمايلي به كاهش توليد ندارند. همين موضع گيريهاي عربستان قبل از نشست ديروز اوپك، باعث رشد دو درصدي بهاي نفت در بازارهاي جهاني شد. با اين وجود، يكي از مسئولان صنعت نفت عربستان پيش از نشست ديروز اعلام كرد كه خبرهاي منتشر شده درباره تلاش عربستان براي محدود كردن عرضه نفت، بيپايه هستند و همين مساله سبب شد رشد قيمت نفت مهار شود.
بازگشت ايران به بازارهاي جهاني
مطمئنا افزايش صادرات نفت، حق طبيعي و ملي ايران در پساتحريم است و از مسئولان انتظار ميرود كه اين حق را در هيچ زماني ناديده نگيرند. البته در نشست غير رسمي روز پنجشنبه هم وزير نفت افزايش توليد 500 هزار بشكهاي نفت ايران بعد از لغو تحريمها را حق قانوني ايران و غيرقابل مذاكره دانست. زنگنه اختلافات پيش آمده با عربستان را قابل حل دانست و خاطرنشان كرد در گذشته چنين اختلافاتي وجود داشته است و اعضا فقط داراي ديدگاههاي مختلفي بودهاند كه نبايد آنها به چشم مشكل نگريست. به گفته وزير نفت، دو كشور در طول سالهاي گذشته به توافق رسيدهاند و به همكاري و مشاركت با يكديگر در چارچوب اوپك در آينده نيز ادامه ميدهند. با اين حال كارشناسان بانك باركليز باور دارند كه عوامل پيش بيني ناپذيري همچون شرايط آب و هوايي، ميزان افزايش توليد نفت ايران، نرخ بهره بانك مركزي آمريكا و كند شدن رشد اقتصاد چين، مهمترين عوامل تعيينكننده قيمت نفت در سال آينده ميلادي است. در مجموع، بانك باركليز پيش بيني ميكند كه قيمت نفت در سال آينده ميلادي افزايش مييابد، اما نه به ميزاني كه پيش از اين اميد ميرفت.
افزايش تقاضاي نفت در سال 2016
امانوئل ايبه كايچكوو، وزير نفت نيجريه در سخنراني افتتاحيه نشست ١6٨ اوپك با بيان اينكه بازار نفت در شش ماه گذشته شاهد نوسان بوده است، به كاهش قيمت نفت از اجلاس ١6٧ اوپك تاكنون اشاره كرد و گفت: تقاضا براي نفت خام اوپك در سال آينده ميلادي يك ميليون و ٢00 هزار بشكه در روز افزايش مييابد. وزير نفت نيجريه با اشاره به اينكه كاهش قيمت نفت نشاندهنده مازاد عرضه در بازار است، به گونهاي كه سطح ذخيرهسازي نفت به نقطه اوج تاريخي رسيده است، اشاره داشت كه صنعت نفت، در ميانه يك چرخه چالش برانگيز قرار دارد. كايچكوو با اشاره به اينكه بر اساس برآوردهاي انجام شده رشد اقتصادي در سال ٢0١5 ميلادي 1/3 درصد است، گفت: اين رقم اندكي كمتر از برآورد اوپك در نشست ماه ژوئن سال جاري ميلادي است كه كاهش سرعت رشد اقتصادي در برخي كشورهاي در حال توسعه، مهمترين دليل آن به شمار ميآيد. به گفته او، پيش بيني ميشود رشد اقتصادي سال آينده ميلادي به 4/3 درصد باشد.
توقف اوپک روی عرضه 30 میلیون بشکه
وزيران نفت اوپك در جلسه ديروز خود مقرر كردند سقف توليد نفت اوپك براي ۶ ماه آينده در محدوده ۳۰ ميليون بشكه در روز ثابت باقي بماند. يكصد و شصت و هشتمين نشست وزراي نفت عضو اوپك ديروز به ميزباني وين اتريش بدون نتيجه به كار خود پايان داد. بر اين اساس همزمان با سقوط حدود 60 درصدي قيمت نفت و عدم وجود تعادل در بين عرضه و تقاضا، برخي از كشورهاي عضو اوپك همچون ايران و ونزوئلا خواستار احياي نظام سهميهبندي و كاهش سقف توليد نفت اوپك شده بودند. در نهايت پس از برگزاري نشستي چند ساعته وزراي نفت كشورهاي عضو اوپك به توافق دست نيافتند و سقف توليد نفت خام اين سازمان در محدوده ۳۰ ميليون بشكه در روز بدون تغيير ثابت باقي ماند. همچنين با تصميم اعضا، فعاليت عبدا... سالم البدري دبيركل ليبيايي اوپك به مد ت ۶ ماه ديگر در اين سازمان تمديد شد. در حالی اعضاي اوپك به افزايش سقف توليد اوپك كه به معناي عدم موافقت با افزايش توليد نفت ايران است راي دادند كه وزير نفت ايران اعلام كرده است، در صورت موافقت يا عدم موافقت اوپك ايران توليد نفت خود را 500 هزار بشكه افزايش ميدهد.
∎