به گزارش خبرگزاری حوزه از اصفهان، دکتر غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، پیش از ظهر امروز در نشست علمی «مکتب استعمارشناسی ایرانی» که به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی در خانه مشروطیت اصفهان برگزار شد، با اشاره به رونمایی از مجموعه ۳۰ جلدی استعمارشناسی به همت موسی نجفی، اظهار داشت: تاریخ برای ملت‌ها همانند حافظه برای افراد است و اگر فردی حافظه خود را از دست بدهد، دچار خودبیگانگی می‌شود؛ ملت‌ها نیز با فراموش‌کردن تاریخ، هویت خود را از دست می‌دهند.
وی بی‌توجهی به تاریخ را آسیبی جدی برای ملت‌ها دانست و افزود: ملتی که گذشته خود را چراغ راه آینده قرار ندهد، ناچار می‌شود تجربه‌های تلخ پیشین را دوباره تکرار کند. به همین دلیل، شناخت تاریخ برای جلوگیری از تکرار حوادث گذشته ضرورت دارد.
حدادعادل با اشاره به اهمیت استعمار در تاریخ معاصر جهان بیان کرد: بخش مهمی از تاریخ ۵۰۰ سال اخیر جهان، از دوره رنسانس به بعد، به پدیده استعمار اختصاص دارد. ملت ایران باید نسبت به این موضوع حساس باشد و تاریخ دست‌کم ۲۵۰ سال اخیر کشور را بر اساس وقایع استعماری، دخالت‌ها، نفوذها و سلطه‌های خارجی بازخوانی کند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تفکیک استعمارشناسی به دو حوزه عام و خاص، گفت: وجه عام استعمارشناسی به وضعیت کشورهای غیرغربی مربوط می‌شود و برای شناخت آن باید تحولات غرب از دوره رنسانس و شکل‌گیری تجدد بررسی شود.
وی اومانیسم را یکی از مبانی فکری تجدد غربی معرفی کرد و گفت: در این نگاه، اراده انسان در برابر اراده خدا قرار می‌گیرد. در کنار آن، برخی فلسفه‌های تاریخ غربی، سیر تمدن‌ها را حرکتی خطی و تکاملی معرفی کرده‌اند که بر اساس آن، تمدن غرب در جایگاه نقطه اوج این مسیر قرار می‌گیرد.
حدادعادل با اشاره به دیدگاه برخی فیلسوفان غربی درباره تاریخ، اظهار داشت: در این نگرش، تمدن‌های غیرغربی مقدمه‌ای برای شکل‌گیری تمدن غرب تلقی می‌شوند و دستاوردهای دیگر ملت‌ها در خدمت تمدن اروپایی قرار می‌گیرند. این نوع نگاه از مبانی فکری استعمار بوده است.
وی افزود: نظریه‌های نژادپرستانه نیز با علمی جلوه‌دادن برتری یک نژاد بر نژادهای دیگر، زمینه توجیه سلطه، برده‌داری، کشتار و غارت منابع ملت‌ها را فراهم کردند. انقلاب صنعتی و اختراعاتی مانند ماشین بخار، کشتی بخار، توپ و تفنگ نیز برتری نظامی و اقتصادی غرب را افزایش داد و در خدمت گسترش سلطه استعماری قرار گرفت.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به تغییر توازن قدرت میان کشورهای اسلامی و غرب پس از تحولات صنعتی و نظامی، تصریح کرد: پیش از این تحولات، قدرت دو طرف در جنگ‌های صلیبی قابل مقایسه بود، اما اختراع سلاح‌های جدید این توازن را برهم زد و زمینه عقب‌ماندن کشورهای غیرغربی را فراهم کرد.
حدادعادل در تشریح وجه خاص استعمارشناسی، به سابقه دخالت قدرت‌های خارجی در ایران پرداخت و گفت: از نخستین دوره‌های حضور اروپایی‌ها در ایران می‌توان ردپای استعمار را مشاهده کرد. در دوره قاجار، روسیه از شمال و انگلیس از جنوب بر ایران فشار وارد می‌کردند و قراردادهای استعماری و دخالت‌های این دو قدرت، بخش مهمی از تاریخ آن دوره را شکل داد.
وی قتل امیرکبیر را از فجایع استعماری تاریخ ایران دانست و افزود: امیرکبیر متوجه ضرورت ایجاد تحول در کشور بود، اما بیش از سه سال و ۹ ماه فرصت نیافت تا برنامه‌های خود را دنبال کند. جوانانی که می‌خواهند امیرکبیر را بهتر بشناسند، می‌توانند جلد نخست کتاب «شرح زندگانی من» نوشته عبدالله مستوفی را مطالعه کنند؛ زیرا این کتاب خاطراتی نزدیک به زمان امیرکبیر و روایت‌هایی دست‌اول از زندگی او دارد.
حدادعادل با اشاره به اهمیت هند در سیاست استعماری انگلیس، اظهار داشت: در دوره قاجار، ایران با شبه‌قاره هند همسایه بود و هند مهم‌ترین مستعمره انگلیس به شمار می‌رفت. انگلیسی‌ها نزدیک به ۱۵۰ سال بر این سرزمین پهناور و حاصلخیز سلطه داشتند و حدود پنج هزار انگلیسی، جمعیتی نزدیک به ۳۰۰ میلیون نفر را اداره می‌کردند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: برای شناخت دخالت‌های انگلیس در ایران، باید اهمیت هند در سیاست خارجی این کشور را درک کرد. انگلیسی‌ها برای حفاظت از مستعمره خود، مناطق حائل ایجاد می‌کردند و از گسترش نفوذ قدرت‌های رقیب، به‌ویژه فرانسه و روسیه، جلوگیری می‌کردند. قرارگرفتن افغانستان در موقعیت حائل میان هند و روسیه نیز در همین چارچوب قابل بررسی است.
وی با اشاره به حضور و نفوذ خاندان‌های وابسته به انگلیس در مناطق شرقی ایران، گفت: انگلیسی‌ها در مرزهای شرقی ایران افرادی را تقویت می‌کردند تا منافع آنان در ارتباط با هند تأمین شود. خاندان علم نیز از جمله خاندان‌هایی بود که در این چارچوب با منافع انگلیس همراهی داشت.
حدادعادل اهمیت نفت ایران را یکی دیگر از عوامل گسترش نفوذ انگلیس دانست و افزود: پس از کشف نفت، ایران نیز برای انگلیس اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. این کشور امتیاز دارسی را به دست آورد و برای اطمینان از تداوم منافع نفتی خود، در تحولات سیاسی ایران دخالت کرد. او مدعی شد انگلیسی‌ها در به قدرت رسیدن رضاشاه نیز نقش داشتند تا کنترل منافع خود در ایران، به‌ویژه در حوزه نفت، تضمین شود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به نمونه‌هایی از نفوذ انگلیس در تصمیمات داخلی ایران، بیان کرد: در یادداشت‌های دکتر قاسم غنی آمده است که دولت مصر فردی را برای سفارت این کشور در ایران معرفی کرده بود، اما موافقت با انتصاب او صادر نمی‌شد. غنی در خاطرات خود علت این مسئله را مخالفت انگلیسی‌ها با انتخاب آن فرد دانسته بود. این نمونه نشان می‌دهد که حتی تعیین سفیر یک کشور در ایران نیز می‌توانست تحت تأثیر نظر انگلیس قرار گیرد.
وی با اشاره به دخالت سفارت انگلیس در انتخابات مجلس دوره رضاشاه، گفت: به روایت اسدالله علم، حتی پس از پایان انتخابات، فهرست نمایندگان مورد نظر حزب حاکم برای تأیید به شاه ارائه می‌شد و او درباره تعداد افراد پیشنهادی تصمیم می‌گرفت. این موارد نشان می‌دهد که نفوذ استعماری در ایران تنها به حضور نظامی محدود نبود و ساختارهای سیاسی کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌داد.
حدادعادل با تفکیک استعمار کهن و نو، اظهار داشت: استعمارگر همیشه برای سلطه بر یک کشور به جنگ و استفاده از سلاح متوسل نمی‌شود، بلکه تلاش می‌کند روش کم‌هزینه‌تری برای حفظ منافع خود پیدا کند. در استعمار نو، قدرت خارجی پس از تسلط بر یک کشور، افرادی را در مدارس، دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها تربیت می‌کند که حتی در صورت برخورداری کشورشان از ظاهر استقلال، در جهت منافع استعمارگر تصمیم بگیرند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: در قرن بیستم، بسیاری از کشورهای آفریقایی و آسیایی پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی به استقلال ظاهری دست یافتند، اما در برخی از آن‌ها افرادی که در نظام آموزشی غرب تربیت شده بودند، اداره امور را بر عهده گرفتند. به این ترتیب، سلطه خارجی بدون حضور مستقیم نظامی ادامه پیدا کرد.
وی با اشاره به تأثیر انقلاب اسلامی بر شیوه سلطه‌گری قدرت‌های خارجی، گفت: انقلاب اسلامی موجب عقب‌نشینی استعمارگران از شیوه استعمار نو در ایران شد و آنان را به استفاده از روش‌های استعمار کهن بازگرداند. در شرایطی که نفوذ فکری و سیاسی دیگر پاسخ‌گو نباشد، استعمارگر به لشکرکشی، موشک، هواپیما و بمباران متوسل می‌شود.
حدادعادل با اشاره به مواضع امام خمینی(ره) در برابر نفوذ بیگانگان و نقش رهبر شهید در مقابله با استعمار، اظهار داشت: رهبر شهید با شجاعت در برابر استعمار و دخالت خارجی ایستاد و جان خود را در راه اسلام و ایران فدا کرد. او همچنین با اشاره به شعر اقبال لاهوری، از نقش اندیشه و مبارزه با استعمار در رهایی ملت‌ها سخن گفت.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به سخنان رهبر انقلاب در بیانیه روز گذشته خود، بیان کرد: به تعبیر رهبر انقلاب، مبارزه با استکبار جهانی به یک روز محدود نیست و نزدیک به ۲۵۰ روز است که هر روز آن در ایران روز مبارزه با استکبار جهانی بوده است. از این رو، استعمارشناسی باید در ایران به‌عنوان موضوعی جدی مورد توجه قرار گیرد و به حاشیه رانده نشود.
وی با قدردانی از تلاش موسی نجفی برای تدوین مجموعه ۳۰ جلدی استعمارشناسی، گفت: گردآوری و تألیف چنین مجموعه‌ای در یک موضوع واحد، کاری دشوار است و این اثر می‌تواند منبعی برای رشته‌های تاریخ باشد. رونمایی از این مجموعه در خانه مشروطیت اصفهان نیز یادآور اندیشه اسلامی و ایرانی ضد استعماری در تاریخ معاصر کشور است.
حدادعادل در ادامه به خاطره‌ای از دوران ریاست خود بر مجلس شورای اسلامی اشاره کرد و گفت: در سفری به یکی از کشورهای همسایه، یکی از مقام‌های سیاسی آن کشور در جمع مسئولان و شخصیت‌های سیاسی و نظامی، خاطره مصاحبه خود با امام خمینی(ره) در آغاز جنگ عراق علیه ایران را نقل کرد. او گفته بود از امام پرسیده است انقلاب اسلامی چه فایده‌ای برای ایران داشته، در حالی که کشور با جنگ، ویرانی و کشتار مواجه شده است.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: به روایت آن مقام سیاسی، امام خمینی(ره) در پاسخ گفته بودند: «فایده انقلاب اسلامی در ایران این بود و هست که امروز برای ایران در تهران تصمیم گرفته می‌شود.» حدادعادل این سخن را نشانه پایان‌یافتن سلطه استعمار نو بر تصمیم‌گیری‌های کشور دانست.
وی جوانان، دانش‌آموزان و دانشجویان را به توجه بیشتر به رشته تاریخ فراخواند و گفت: جوانان باید تاریخ را جدی بگیرند و برای نگارش تاریخ ایران با نگاه اسلامی و ایرانی آماده شوند. در حال حاضر، حتی در میان دانشجویان علوم انسانی نیز رشته تاریخ معمولاً انتخاب نخست نیست، در حالی که کشور به مورخان آشنا با تاریخ خود نیاز دارد.
حدادعادل با اشاره به تأکید رهبر شهید بر تدوین دانشنامه اسلامی در سال ۱۳۶۲، اظهار داشت: در آن سال، جمعی از محققان و استادان به دعوت ایشان گرد هم آمدند تا دانشنامه‌ای اسلامی در ایران تدوین شود. این کار با هدف آن انجام گرفت که محققان ایرانی برای پژوهش درباره مسائل اسلامی، ناچار به مراجعه به دانشنامه‌های نوشته‌شده از سوی شرق‌شناسان و پژوهشگران خارجی نباشند. دانشنامه جهان اسلام در ادامه این مسیر تاکنون به ۳۵ جلد رسیده و انتشار آن ادامه خواهد داشت.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تأسیس پژوهشگاهی تخصصی برای استعمارشناسی را از دیگر ضرورت‌های این حوزه برشمرد و گفت: پژوهشگران این عرصه باید علاوه بر زبان‌های خارجی، به زبان عربی نیز تسلط داشته باشند تا بتوانند تحولات جهان اسلام را بررسی کنند.
وی افزود: پژوهشگاه استعمارشناسی باید ابعاد مختلف استعمار در ایران، کشورهای اسلامی و جهان را بررسی کند و تاریخ و اندیشه قهرمانان مبارزه با استعمار را در اختیار هنرمندان، فیلم‌سازان، سریال‌سازان، رمان‌نویسان و شاعران قرار دهد تا این موضوع در قالب آثار هنری و ادبی نیز بازتاب پیدا کند.
حدادعادل با اشاره به ضرورت آگاهی نسل جوان از تاریخ استعمار، تصریح کرد: دشمن تصور می‌کند جوانان امروز ایران دوران رضاشاه و محمدرضاشاه را فراموش کرده‌اند و به همین دلیل برای بازگشت وابستگان به آن دوره به قدرت طمع کرده است. آگاهی تاریخی مردم مانع تکرار آن تجربه خواهد شد.
تاریخ استعمار باید از نگاه ایرانی بازنویسی شود
حوزه/ رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تأکید بر ضرورت شناخت ابعاد استعمار در تاریخ معاصر ایران گفت: ملت‌ها با فراموش‌کردن تاریخ خود، هویتشان را از دست می‌دهند و تجربه‌های تلخ گذشته را دوباره تکرار می‌کنند.
صاحب‌خبر -
∎