به گزارش شهرآرانیوز، موسیقی بخش جدایی‌ناپذیر زندگی امروز است و از مراسم مذهبی و مناسبت‌های ملی تا جشن‌های خانوادگی، عروسی‌ها و فضای مجازی حضور دارد؛ اما آیا همه انواع موسیقی از نظر شرعی حکم یکسانی دارند؟ بررسی فتاوای مراجع تقلید نشان می‌دهد که تشخیص حلال و حرام بودن موسیقی به عواملی مانند مفهوم غنا، ویژگی آهنگ، شیوه اجرا، محتوای اثر و تناسب آن با مجالس لهو و لعب بستگی دارد و نمی‌توان صرفاً بر اساس شاد یا غمگین بودن یک آهنگ درباره آن قضاوت کرد.
نخستین نکته در بررسی فقهی موسیقی، تفاوت میان «غنا» و «موسیقی» است. این دو مفهوم لزوماً مترادف نیستند و صرف استفاده از ساز یا شنیدن یک آهنگ خوشایند، به معنای حرام بودن آن نیست.
در فتاوای شهید آیت‌الله خامنه‌ای، معیار حرمت موسیقی، لهوی بودن آن به شکلی است که متناسب با مجالس عیش‌ونوش و گناه باشد. بر این اساس، کلاسیک یا غیرکلاسیک بودن، سنتی یا مدرن بودن و شاد یا غمگین بودن آهنگ به‌تنهایی در تعیین حکم شرعی تأثیر ندارد. همچنین استفاده از ساز‌هایی مانند ویولن و نی، اگر در چارچوب اهداف عقلایی و حلال باشد، لزوماً ممنوع نیست و تشخیص موضوع نیز با عرف و نظر مکلف است.
در توضیح‌المسائل آیت‌الله سیستانی نیز غنا به خواندن شعر یا سخن با لحن‌های متعارف نزد اهل لهو و لعب تعریف شده است. موسیقی نیز بر اساس تناسب یا نداشتن تناسب با مجالس لهو و لعب مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ بنابراین ممکن است آهنگی پرتحرک باشد، اما از نظر عرف لهوی محسوب نشود؛ همان‌طور که یک آهنگ آرام و غمگین نیز می‌تواند چنین ویژگی‌ای داشته باشد.
در این میان، پسندیدن یا نپسندیدن شخصی یک آهنگ، خاطرات مرتبط با آن یا تأثیر روانی آن بر شنونده، به‌تنهایی معیار تعیین حکم شرعی نیست. آنچه اهمیت دارد، شناخت معیار فقهی مرجع تقلید و تطبیق آن با ویژگی‌های واقعی اثر است.
محتوای مذهبی، مجوز هر نوع اجرای موسیقی نیست
یکی دیگر از موضوعات مهم، نسبت میان محتوای اثر و شیوه اجرای آن است. گاهی تصور می‌شود اگر شعری درباره خداوند، پیامبر (ص)، اهل‌بیت (ع) یا مفاهیم اخلاقی باشد، اجرای آن به هر شکل و لحنی مجاز است؛ در حالی که از نظر فقهی، مضمون مقدس به‌تنهایی حکم مربوط به غنا را تغییر نمی‌دهد.
بر اساس فتاوای مورد اشاره، خواندن قرآن، دعا و ذکر با لحنی که غنایی و متناسب با مجالس لهو و لعب باشد، جایز نیست. درباره مدیحه و مرثیه نیز اگر با چنین لحنی اجرا شوند، احتیاط واجب به ترک آن تعلق گرفته است؛ بنابراین در بررسی حکم مداحی، تواشیح، سرود مذهبی و قرائت قرآن باید میان محتوای کلام و شیوه اجرای آن تفاوت قائل شد. همچنین هدف مثبت برگزارکنندگان یک مراسم مذهبی به‌تنهایی نمی‌تواند مجوز استفاده از هر نوع آهنگ یا شیوه خواندن باشد.
دیدگاه آیت‌الله مکارم درباره موسیقی سنتی و مذهبی
آیت‌الله مکارم شیرازی نیز میان موسیقی مناسب مجالس لهو و فساد و آهنگ‌هایی که چنین ویژگی‌ای ندارند، تفاوت قائل شده‌اند. بر اساس استفتائات ایشان، موسیقی مناسب مجالس لهو و فساد حرام است و موسیقی فاقد این ویژگی اشکالی ندارد.
در این دیدگاه، عرف آگاه و متدین در تشخیص مصداق اهمیت دارد. همچنین موسیقی‌های مذهبی، مرثیه‌ها و سرود‌های نظامی و ورزشی، در صورتی که متناسب با مجالس لهو و فساد نباشند، حرام محسوب نمی‌شوند.
موسیقی در عروسی و مکان‌های عمومی چه حکمی دارد؟
از دیگر پرسش‌های رایج، حکم موسیقی در جشن‌های خانوادگی و عروسی‌هاست. برخلاف تصور برخی افراد، صرف برگزاری مراسم عروسی باعث تغییر حکم شرعی موسیقی نمی‌شود و معیار‌های فقهی همچنان باید مورد توجه قرار گیرند.
البته در برخی جزئیات، از جمله آواز زنان در مراسم عروسی، میان مراجع تقلید تفاوت‌هایی وجود دارد و برخی دیدگاه‌ها نیز استثنا‌هایی با شرایط خاص در نظر گرفته‌اند؛ بنابراین نمی‌توان بدون توجه به فتوای مرجع تقلید، حکمی یکسان را به همه نسبت داد.
موضوع دیگر، شنیدن موسیقی در محیط‌های عمومی مانند رستوران، فروشگاه و محل کار است. در فتاوای آیت‌الله سیستانی میان گوش دادن عمدی به موسیقی حرام و صرفاً به گوش رسیدن آن تفاوت وجود دارد. به این معنا که شنیدن ناخواسته صدا با گوش سپردن آگاهانه و عمدی یکسان نیست.
در نهایت، بررسی فقهی موسیقی نشان می‌دهد که نه می‌توان همه آثار سنتی، پاپ، کلاسیک و مذهبی را با یک معیار ظاهری حلال یا حرام دانست و نه می‌توان با استناد به نیت خوب، محتوای مذهبی یا فضای خانوادگی، هر نوع اجرایی را مجاز تلقی کرد.
شناخت مفهوم غنا، ویژگی‌های آهنگ، تناسب عرفی آن با مجالس لهو و لعب و توجه به فتوای مرجع تقلید، مهم‌ترین مبانی برای تشخیص حکم شرعی موسیقی است. از این رو، داوری درباره این موضوع باید به دور از قضاوت‌های کلی و برچسب‌زنی‌های شتاب‌زده و با توجه به تفاوت مصادیق و دیدگاه‌های فقهی انجام شود.