به گزارش ایرنا؛ شهرستان ملایر با اقلیم منحصربه‌فرد خود ظرفیتی کمتر شناخته‌شده در این حوزه را نمایندگی می‌کند که به گفته کارشناسان، می‌تواند آینده‌ای روشن برای این محصول در منطقه رقم بزند.
سال‌هاست که دستان پرمهر کشاورزان این دیار، پیازهای زعفران را در سینه خاک می‌نشانند و با صبوری، از دل زمین «طلای سرخ» بیرون می‌کشند؛ محصولی که به گفته کارشناسان، می‌تواند چاره کم‌آبی این روزها باشد و اقتصاد تشنه منطقه را سیراب کند.
ملایر با ۱۵۰ هکتار سطح زیر کشت، پیشتاز زعفران‌کاری در استان همدان است و رونق این محصول نه تنها زندگی کشاورزان که اقتصاد کل منطقه را تحت تاثیر مثبت خود قرار داده است، زعفران برای این شهرستان به برندی منحصربه‌فرد تبدیل شده و می‌تواند مسیری هموار برای توسعه اقتصاد و صادرات فراهم کند.
نبود برندسازی و صنایع تبدیلی؛ چالش زعفران ملایر
اما در پس این زیبایی ارغوانی، حکایتی پر از رنج نهفته است و زعفران‌کاران ملایری با چالش‌هایی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که گاه طعم شیرین این طلای سرخ را تلخ می‌کند، نبود برند و بسته‌بندی مناسب، نبود فرآوری و صنایع تبدیلی، نوسان شدید قیمت، مشکلات تامین پیاز مرغوب، خطر سرمازدگی و خشکسالی، موانع صادراتی، حضور دلالان و واسطه‌ها و کمرنگ بودن حمایت‌ها، نوسان قیمت زعفران در طول سال و حتی در یک فصل، به دلیل عرضه و تقاضای نامنظم، سفته‌بازی و نبود سازوکار قیمت‌گذاری شفاف، برنامه‌ریزی اقتصادی را برای کشاورز بسیار دشوار کرده و مهم‌ترین چالش زعفران‌کاران به شمار می‌رود.
با این وجود، کشاورزان سخت‌کوش ملایر با همتی بلند در تلاش‌اند تا کیفیت و عیار دسترنج خود را حفظ کرده و جایگاهش را در بازار این محصول گران‌بها تثبیت کنند، آنان امروز به ناجیان اقتصاد و برکت‌بخش نان مردمان این دیار تبدیل شده‌اند؛ ستارگانی که در پهنه ارغوانی ملایر می‌درخشند و امید را در دل خاک می‌کارند.
یک کارآفرین فعال در حوزه زعفران ملایر، آینده این کشت در منطقه را بسیار روشن ارزیابی می‌کند و معتقد است: اقلیم خاص ملایر زمینه‌ساز تشکیل حداکثر مواد مؤثره در گیاه زعفران می‌شود، این ویژگی اقلیمی به گفته او، در نهایت به تولید محصولی با کیفیت ممتاز از نظر رنگ، طعم و عطر منجر شده است؛ سه شاخص کلیدی که تعیین‌کننده ارزش بازارپسندی و توان رقابت در بازارهای صادراتی هستند.
زعفران با توجه به نیاز آبی اندک و درآمدزایی بالا، گزینه‌ای منطقی برای نسل جوان محسوب می‌شود، مشروط بر آنکه زیرساخت‌های آموزشی و ترویجی آن فراهم شود.
این مزیت کیفی در حالی مطرح می‌شود که به باور این کارآفرین، بخش قابل‌توجهی از کشاورزان منطقه هنوز از ارزش واقعی و مزیت‌های اقتصادی این محصول آگاهی کافی ندارند و همین شکاف اطلاعاتی، یکی از موانع اصلی گسترش کشت در ملایر به شمار می‌رود.
آموزش و ترویج؛ کلید جذب نسل جوان به کشت زعفران
"فاطمه یارمحمدی" راه‌برون رفت از این وضعیت را در دو راهبرد مکمل می‌بیند: برگزاری کلاس‌های آموزشی تخصصی و راه‌اندازی جشنواره‌های مرتبط با زعفران و هدف از این اقدامات، معرفی عملی و ملموس مزیت‌های کشت زعفران به‌عنوان یک محصول کم‌آب و پرسود به کشاورزان جوان است؛ نسلی که با توجه به محدودیت‌های آبی و تغییرات اقلیمی، بیش از پیش به دنبال الگوهای کشت پایدار و اقتصادی است.
زعفران با توجه به نیاز آبی اندک و درآمدزایی بالا، گزینه‌ای منطقی برای این نسل محسوب می‌شود، مشروط بر آنکه زیرساخت‌های آموزشی و ترویجی آن فراهم شود.
در سطحی عملیاتی، فعالیت این کارآفرین ملایری نمونه‌ای از ظرفیت اشتغال‌زایی این صنعت را به نمایش می‌گذارد، در حال حاضر حدود پنج نفر در مرحله چیدن گل زعفران و ۶ نفر در بخش پاک‌کردن و جداسازی کلاله‌ها از گلبرگ و پرچم مشغول به کار هستند، این تقسیم کار تخصصی، هرچند در مقیاسی کوچک، نشان‌دهنده پتانسیل زنجیره ارزش زعفران برای ایجاد فرصت‌های شغلی متنوع، به‌ویژه در مناطق روستایی و در فصول خاص، است.
چشم‌انداز صادراتی کشت زعفران در ملایر
یارمحمدی با تاکید بر کیفیت بالای زعفران ملایر از نظر رنگ، طعم و عطر، معتقد است: این محصول می‌تواند نقشی مهم در افزایش بازارپسندی و توسعه صادرات ایفا کند و این ارزیابی در صورتی که با زیرساخت‌های بسته‌بندی، برندسازی و بازاریابی بین‌المللی همراه شود، می‌تواند ملایر را به یکی از قطب‌های کیفی زعفران کشور تبدیل کند؛ جایگاهی که امروز عمدتا در اختیار مناطق خراسان قرار دارد.
او با اشاره به نقش تعیین‌کننده بستر کشت در کیفیت محصول، بافت سبک و زهکشی مناسب خاک را کلید اصلی موفقیت در کشت زعفران توصیف می‌کند؛ چراکه از تجمع آب و پوسیدگی پیاز جلوگیری می‌کند و ترکیبی از شن، ماسه و مقدار کمی رُس بهترین بستر برای این گیاه محسوب می‌شود.
این کارآفرین ملایری آب‌وهوای معتدل کوهستانی منطقه را عاملی تاثیرگذار بر عطر، طعم و رنگ زعفران می‌داند که ارزش تجاری محصول را افزایش می‌دهد، بر اساس برنامه زمانی اعلام‌شده، کشت از اواخر تیر تا مهر، زمانی که خاک کمترین رطوبت را دارد و پیاز در خواب کامل است، انجام می‌شود و برداشت در اقلیم ملایر از اوایل آبان تا نیمه آذرماه به طول می‌انجامد.
یک کارآفرین: میانگین برداشت زعفران در این منطقه حدود چهار تا ۶ کیلوگرم در هکتار است، اما با کشت اصولی، مدیریت صحیح و تغذیه مناسب می‌توان این رقم را تا ۱۵ کیلوگرم در هکتار ارتقا داد.
میانگین برداشت زعفران در این منطقه حدود چهار تا ۶ کیلوگرم در هکتار است، اما به گفته یارمحمدی با کشت اصولی، مدیریت صحیح و تغذیه مناسب می‌توان این رقم را تا ۱۵ کیلوگرم در هکتار ارتقا داد.
پیاز زعفران؛ سرمایه‌ای که ۶ برابر می‌شود
این کارآفرین در ادامه به چالش‌های موجود اشاره می‌کند و می‌گوید: هرچند زعفران به خشکی مقاوم است، اما خشکسالی‌های پیاپی و بهره‌برداری بیش از حد از آب‌های زیرزمینی، عملکرد را تا ۲۰ درصد کاهش داده است.
یارمحمدی همچنین کوددهی بدون آنالیز خاک را از اشتباهات رایج برخی کشاورزان می‌داند که به تجمع املاح و اختلال در رشد زعفران منجر می‌شود و آبیاری مزارع عمدتا به روش غرق‌آبی و برداشت به‌صورت دستی و با نیروی کار انسانی انجام می‌شود.
وی پیاز زعفران را سرمایه اصلی این محصول معرفی می‌کند که هر سال تکثیر شده و تا ۶ برابر افزایش می‌یابد؛ از این رو علاوه بر برداشت کلاله، فروش پیاز نیز سوددهی چشمگیری دارد.
به گفته او، هزینه‌های کاشت شامل آماده‌سازی زمین، خرید پیاز و نگهداری مزرعه است و میزان برداشت رابطه مستقیمی با مقدار پیاز کاشته‌شده دارد.
همکاری با شرکت‌های طب سنتی و چشم‌انداز صادرات
این بانوی کارآفرین با تاکید بر ارگانیک بودن مزرعه خود، از همکاری با چند شرکت فعال در حوزه طب سنتی خبر می‌دهد که محصول را به‌صورت عمده برای استفاده در فرآورده‌های دارویی و بهداشتی خریداری می‌کنند.
یارمحمدی از برنامه‌ریزی برای صادرات بدون واسطه زعفران ملایر به کشورهای خریدار سخن می‌گوید و بازار فروش زعفران را همواره پررونق توصیف می‌کند.
با این حال به گفته این کشاورز، برندسازی و بسته‌بندی زعفران هنوز به‌صورت جدی در منطقه انجام نشده و محصول غالباً به‌صورت فله به شرکت‌ها یا به‌طور محدود برای مصرف خانگی فروخته می‌شود.
یک کارآفرین ملایری: مهم‌ترین مشکل ملایر نبود مرکز توزیع پیاز زعفران است؛ کشاورزان ناچارند پیاز را از شهرهایی مانند مشهد تهیه کنند و فاصله زیاد موجب آسیب‌دیدگی و آلودگی پیاز می‌شود.
از نگاه او، مهم‌ترین مشکل ملایر نبود مرکز توزیع پیاز زعفران است؛ کشاورزان ناچارند پیاز را از شهرهایی مانند مشهد تهیه کنند و فاصله زیاد موجب آسیب‌دیدگی و آلودگی پیاز می‌شود.
این کارآفرین ملایری بر ضرورت ایجاد مرکزی متناسب با اقلیم ملایر تاکید می‌کند و فرآوری و خشک‌کردن سنتی زعفران را نیز عاملی می‌داند که از ارزش اقتصادی محصول می‌کاهد.
یارمحمدی با اشاره به هزینه بالای اولیه کشت برای بسیاری از کشاورزان، اعطای تسهیلات حمایتی از سوی دولت را راهی برای ترغیب آنان به این کشت می‌داند و ایجاد نهاد خرید تضمینی زعفران زیر نظر جهاد کشاورزی را عاملی مؤثر در افزایش انگیزه کشاورزان ارزیابی می‌کند.
بهره‌وری و اشتغال‌زایی؛ زنجیره ارزش محلی
"رضا یعقوبی" نیز از سال ۱۳۸۶ مسیر تازه‌ای را در کشت زعفران در پیش گرفته و کشت زعفران را به‌صورت تجربی آموخته، امروز نزدیک به بیش از سه هکتار از زمین‌های خود را زیر کشت این محصول استراتژیک برده است، تجربه او نشان می‌دهد که زعفران می‌تواند به‌عنوان یک محصول کم‌آب‌بر، تحولی در اقتصاد کشاورزی مناطق نیمه‌خشک ایجاد کند.
آنچه او را از بسیاری از کشاورزان متمایز می‌سازد، تکیه بر دانش تجربی و آزمون و خطای میدانی است، او بدون گذراندن دوره‌های رسمی آموزشی، کشت زعفران را به‌صورت تجربی فرا گرفته و امروز حدود سه هکتار زمین زیر کشت زعفران دارد و این مسیر نشان می‌دهد که دانش بومی و تجربه عملی، در کنار پشتوانه علمی، می‌تواند پایه‌گذار موفقیت در کشاورزی نوین باشد.
کشت زعفران نه‌تنها یک فعالیت کشاورزی، بلکه یک اکوسیستم اقتصادی کوچک ایجاد می‌کند که چندین خانوار را به‌طور غیرمستقیم درگیر می‌سازد.
یعقوبی از هر هزار مترمربع زمین حدود یک‌ونیم کیلوگرم زعفران خشک برداشت می‌کند، این میزان بهره‌وری، در کنار اشتغال‌زایی مستقیم برای ۱۵ نفر در فصل برداشت که وظیفه جمع‌آوری زعفران‌ها را بر عهده دارند و مشارکت ۱۵ خانواده دیگر در منزل برای پاک‌کردن و بسته‌بندی زعفران، نشان‌دهنده ظرفیت بالای این صنعت در ایجاد زنجیره ارزش محلی است.
به عبارت دیگر، کشت زعفران نه‌تنها یک فعالیت کشاورزی، بلکه یک اکوسیستم اقتصادی کوچک ایجاد می‌کند که چندین خانوار را به‌طور غیرمستقیم درگیر می‌سازد.
این کشاورز ملایری با تاکید بر قدمت و اصالت کشت زعفران در منطقه می‌گوید: اصل کشت زعفران در دامنه‌های زاگرس بوده و شهرستان ملایر یکی از مناطقی است که باکیفیت‌ترین زعفران‌های دنیا در آن کشت می‌شود، خاک و آب‌وهوای ملایر شرایطی ایده‌آل برای کشت زعفران فراهم می‌کند، تا جایی که حتی خاک‌های شور نیز برای این محصول مناسب‌اند.
بازدهی اقتصادی زعفران در گذر زمان
زعفران دو نوع خواب دارد: خواب حقیقی و خواب دروغی، پیاز زعفران باید خواب تابستانی خود را طی کند و از اردیبهشت تا اوایل شهریور که از خواب حقیقی بیدار می‌شود، نباید آبیاری شود. این ویژگی زیستی، زعفران را به محصولی بسیار کم‌آب‌بر تبدیل می‌کند که نیاز چندانی به آبیاری مداوم ندارد و از نظر درآمد و سوددهی نسبت به سایر محصولات کشاورزی صرفه اقتصادی بالاتری دارد.
به گفته یعقوبی، زعفران در سال اول کشت بازدهی چندانی ندارد، اما از سال سوم تا دهم بازدهی بسیار خوبی دارد و به‌طور میانگین می‌توان از هر هکتار ۱۰ کیلوگرم زعفران برداشت کرد و این الگوی بازدهی، کشاورز را ملزم به صبر و برنامه‌ریزی بلندمدت می‌کند، اما در مقابل، سود قابل‌توجهی را در سال‌های اوج تولید نصیب او می‌سازد.
چالش‌های زعفران؛ از نبود حمایت و برند
با وجود ظرفیت بالا، یعقوبی به مشکلات جدی اشاره می‌کند، او می‌گوید: متاسفانه دولت یا جهاد کشاورزی حمایتی در زمینه تامین کود مناسب برای زعفران‌کاران ندارد و ما خودمان کود مورد نیاز را تهیه می‌کنیم.
یک زعفران‌کار: زعفران ملایر هنوز برندسازی نشده و ثبت یک برند پروسه‌ای طولانی و پرهزینه برای تولیدکنندگان دارد.
یکی از مهم‌ترین مشکلات از دیدگاه او، نبود برند ملی برای زعفران ملایر است، او می‌افزاید: زعفران ملایر هنوز برندسازی نشده و ثبت یک برند پروسه‌ای طولانی و پرهزینه برای تولیدکنندگان دارد، این در حالیست که کیفیت زعفران ملایر در سطح جهانی زبانزد است و نبود برند، ارزش افزوده این محصول را در بازارهای داخلی و خارجی محدود می‌کند.
یعقوبی پیشنهاد می‌کند که زعفران‌کاران ملایر با همکاری یکدیگر تعاونی مشترک تشکیل دهند تا با حمایت دولت، این تعاونی بتواند مشکلات موجود را برطرف کند.
او با تاکید بر اهمیت حمایت و هم‌افزایی کشاورزان می‌گوید: اگر کشاورزان و تولیدکنندگان با هم متحد شوند و حمایت‌های لازم از سوی دولت و جهاد کشاورزی انجام گیرد، زعفران ملایر می‌تواند به یکی از برندهای جهانی زعفران تبدیل شود.
ملایر رتبه نخست تولید زعفران در استان همدان
طبق گزارش مدیر جهاد کشاورزی ملایر امسال در برداشت زعفران نسبت به سال زراعی گذشته افزایش تولید پیش‌بینی می‌شود.
"روح‌الله کرمی" با اشاره به گسترش سطح زیرکشت زعفران در ملایر اظهار کرد: هم‌اکنون بیش از ۱۴۶ هکتار از اراضی این شهرستان زیر کشت این محصول کم‌آب‌بر قرار دارد و میانگین برداشت در هر هکتار پنج کیلوگرم است.
وی با تاکید بر جایگاه نخست ملایر در کشت زعفران در استان همدان، افزود: این شهرستان از نظر سطح زیرکشت و میزان تولید زعفران رتبه اول استان را در اختیار دارد و حدود ۴۰ درصد کل زعفران تولیدی همدان در ملایر برداشت می‌شود.
مدیر جهاد کشاورزی ملایر شرایط اقلیمی مطلوب، نیاز کم به آب و ارزش اقتصادی بالای زعفران را از دلایل استقبال کشاورزان از این گیاه دارویی برشمرد و گفت: بر همین اساس کشت گیاهان دارویی و روغنی در تناوب با غلات در حال اجراست و اکنون بیش از ۱۴۵ هکتار از اراضی شهرستان به این نوع محصولات اختصاص دارد.
کرمی کیفیت زعفران ملایر را مورد توجه قرار داد و تصریح کرد: از نظر رنگ و طعم، زعفران تولیدی این شهرستان در زمره بهترین انواع کشور است.
به گفته وی؛ نبود صنایع تبدیلی یکی از چالش‌های اصلی زعفران‌کاران ملایر است و با وجود افزایش تولید و صادرات زعفران به‌صورت فله‌ای، هنوز در زمینه بسته‌بندی و برندسازی این محصول کار جدی صورت نگرفته و توسعه صنایع تبدیلی می‌تواند ارزش افزوده بالایی برای زعفران‌کاران شهرستان ایجاد کند.
رهاورد:
تجربه کارآفرینان ملایری نشان می‌دهد که عبور از کشت سنتی به کسب‌وکار تخصصی امکان‌پذیر است، مشروط بر آنکه زیرساخت‌های حمایتی، از مرکز توزیع پیاز متناسب با اقلیم گرفته تا بسته‌بندی و خرید تضمینی، هم‌پای تلاش کشاورزان حرکت کنند، در غیر این صورت، زعفران ملایر همچنان محصولی با کیفیت اما بی‌نام در بازار خواهد ماند.
زعفران ملایر نمونه‌ای گویا از ظرفیت‌های مغفول کشاورزی ایران است؛ محصولی که با تکیه بر خاک سبک، اقلیم مساعد و دانش تخصصی به کیفیتی مطلوب رسیده، اما در حلقه‌های برندسازی، فرآوری و توزیع پیاز متوقف مانده است.