اظهارات اخیر کوشکی درباره پذیرش آتش‌بس در جنگ ۱۲روزه و اشاره او به محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، بار دیگر موضوع چگونگی تصمیم‌گیری برای پایان این جنگ را به بحث گذاشته است. کوشکی با استناد به اظهارات قالیباف گفته است که مسئولانی در آن مقطع احساس کرده بودند دشمن به اندازه کافی تنبیه شده است؛ برداشتی که به گفته او، در ادامه نادرست از آب درآمد و زمینه تکرار حمله را فراهم کرد.
به گزارش صبح نو؛ بررسی دقیق سخنان قالیباف و مواضع رسمی او درباره جنگ ۱۲روزه نشان می‌دهد که باید میان بیان یک ارزیابی از وضعیت دشمن و مسئولیت تصمیم‌گیری برای پذیرش آتش‌بس تفاوت قائل شد. صرف اشاره کوشکی به نام رئیس مجلس، نه به معنای تصمیم‌گیری شخصی قالیباف برای توقف جنگ و نه اثبات‌کننده آن است که او به‌عنوان رئیس مجلس اختیار پذیرش یا رد آتش‌بس را در اختیار داشته است.
نقل‌قول کوشکی؛ اشاره به یک ارزیابی جمعی، نه اثبات مسئولیت تصمیم‌گیری قالیباف
کوشکی در اظهارات اخیر خود، ابتدا از مسئولی سخن می‌گوید که گفته است احساس کرده‌اند باید آتش‌بس را بپذیرند و بعد متوجه شده‌اند که اشتباه کرده‌اند. او سپس برای مشخص کردن مصداق این نوع اظهارنظر، نام قالیباف را مطرح می‌کند و می‌گوید: «آقای قالیباف در مصاحبه‌ای به‌صراحت می‌گوید: ما احساس کردیم دشمن تنبیه شده است، درحالی‌که این‌گونه نبود و همین مسئله باعث شد دوباره به ما حمله کند.»
نکته مهم در این نقل‌قول، استفاده از عبارت «ما احساس کردیم» است. کوشکی نیز در بخش دیگری از صحبت‌هایش، از کسانی سخن می‌گوید که چنین برداشتی داشته‌اند؛ نه اینکه صراحتاً قالیباف را تصمیم‌گیرنده آتش‌بس معرفی کند.
بنابراین، اگرچه کوشکی برای توضیح دیدگاه خود به سخنان رئیس مجلس استناد می‌کند، این استناد به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که قالیباف شخصاً تصمیم به پذیرش آتش‌بس گرفته یا مسئولیت چنین تصمیمی را برعهده داشته است. همچنین از عبارت جمعی «ما احساس کردیم» نمی‌توان نتیجه گرفت که این ارزیابی صرفاً نظر شخصی قالیباف بوده است. به عبارت دیگر چنین نقل قولی از قالیباف وجود خارجی ندارد.
جایگاه حقوقی رئیس مجلس در تصمیم آتش‌بس چه بود؟
برای بررسی این موضوع، باید به ساختار قانونی تصمیم‌گیری در حوزه امنیت ملی مراجعه کرد. بر اساس اصل ۱۷۶ قانون اساسی، شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیس‌جمهور تشکیل می‌شود و رؤسای قوای سه‌گانه از اعضای آن هستند. همچنین مصوبات این شورا پس از تأیید رهبری قابلیت اجرا پیدا می‌کند.
بنابراین، در زمان جنگ ۱۲روزه، قالیباف به‌عنوان رئیس مجلس، عضو شورای عالی امنیت ملی بود؛ اما این عضویت به معنای برخورداری از اختیار مستقل برای پذیرش یا رد آتش‌بس نیست. او نه رئیس شورای عالی امنیت ملی بود و نه فرماندهی کل نیروهای مسلح را برعهده داشت.
سازوکار تصمیم‌گیری آن مقطع باید با توجه به ساختار وقت شورای عالی امنیت ملی و جایگاه رهبری وقت بررسی شود، نه با نسبت دادن تصمیم به رئیس مجلس.
روایت عراقچی از سازوکار پذیرش آتش‌بس
یکی از مهم‌ترین مستندات برای روشن شدن چگونگی پایان جنگ ۱۲روزه، اظهارات سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه وقت است.
عراقچی در پنجم مرداد ۱۴۰۴ درباره روند پذیرش آتش‌بس توضیح داد که در یکی از جلسات شورای عالی امنیت ملی، مصوبه‌ای به تصویب رسیده بود که بر اساس آن، در صورت درخواست آتش‌بس بدون پیش‌شرط از سوی دشمن، جمهوری اسلامی ایران آن را بپذیرد.
او همچنین توضیح داد که حدود ساعت یک بامداد، تماس‌هایی درباره آمادگی رژیم صهیونیستی برای توقف حملات دریافت کرده و پس از بررسی با نهادهای ذی‌ربط و تأیید نهایی، موضع ایران درباره توقف جنگ اعلام شده است.
عراقچی در روایت خود تأکید کرد که مصوبات شورای عالی امنیت ملی پس از تأیید رهبری قابلیت اجرا پیدا می‌کنند.
این روایت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا نشان می‌دهد پذیرش آتش‌بس صرفاً حاصل تصمیم شخصی یک مقام سیاسی یا ارزیابی فردی رئیس مجلس نبوده است.
البته باید میان مصوبه قبلی شورا درباره پذیرش آتش‌بس بدون پیش‌شرط و روند اجرایی توقف در روز دوازدهم جنگ نیز تفاوت قائل شد.
قالیباف پس از جنگ ۱۲روزه چه گفت؟
بررسی مواضع علنی قالیباف پس از پایان جنگ نیز برای فهم دقیق‌تر موضوع ضروری است.
قالیباف در گفت‌وگوی تلویزیونی ۱۹ تیر ۱۴۰۴، یعنی حدود ۲۵ روز پس از آغاز جنگ، به تشریح ابعاد نظامی و سیاسی این نبرد پرداخت.وی در این گفت‌وگو تأکید کرد که ایران آغازگر جنگ نبوده و در نهایت، توقف آتش پس از درخواست و اصرار طرف مقابل صورت گرفته است. قالیباف در توضیح این موضوع گفت: «توقف آتش بعد از اصرار و خواست آن‌ها و بعد از اینکه آخرین شلیک‌ها را به رژیم صهیونیستی انجام دادیم» صورت گرفت.
وی همچنین گفت که ایران در روزهای پایانی جنگ توانسته بود دقت اصابت موشک‌ها را به بیش از ۹۰ درصد برساند و سامانه‌های پدافندی رژیم صهیونیستی را از کار بیندازد.
قالیباف در همین مصاحبه درباره مذاکره با آمریکا نیز موضع روشنی داشت و تأکید کرد که مذاکره به معنای اعتماد به دشمن نیست. او خواستار ارائه تضمین از سوی آمریکا برای جلوگیری از تکرار حمله و جبران خسارت‌های واردشده به ایران شد.
این مواضع نشان می‌دهد که روایت علنی قالیباف از پایان جنگ، بر درخواست توقف حملات از سوی دشمن، ادامه پاسخگویی ایران تا آخرین مراحل و ضرورت جلوگیری از تکرار تجاوز متمرکز بوده است.
منظور قالیباف از «احساس کردیم دشمن تنبیه شده بود» چه بود؟
نقل‌قول مورد استناد کوشکی را باید در بستر زمانی و محتوای کامل سخنان قالیباف بررسی کرد.
قالیباف در گفت‌وگوی تلویزیونی دیگری در ۲۸ اسفند ۱۴۰۴، در توضیح چرخه جنگ و آتش‌بس و تکرار حملات رژیم صهیونیستی، گفت: «ما احساس کردیم که ادب شدند، پشیمان شدند، ولی بعد از ۱۰ ماه، دو نفری آمدند و آمریکا شروع کرد.»
این عبارت نشان می‌دهد قالیباف در حال بازگو کردن ارزیابی آن مقطع از میزان تنبیه دشمن و پیامدهای توقف جنگ است.
اما در اینجا دو نکته مهم وجود دارد: نخست اینکه قالیباف از ضمیر جمع «ما» استفاده می‌کند. بنابراین، تبدیل این عبارت به این گزاره که «قالیباف شخصاً احساس کرد دشمن تنبیه شده و به همین دلیل تصمیم به پذیرش آتش‌بس گرفت» از نظر استنادی صحیح نیست.
دوم اینکه قالیباف در این اظهارات، خود را تصمیم‌گیرنده پذیرش آتش‌بس معرفی نمی‌کند. او در حال بیان ارزیابی از نتیجه جنگ و برداشت آن مقطع از رفتار دشمن است.
در واقع، کوشکی با استناد به این عبارت، به یک ارزیابی درباره میزان تنبیه دشمن اشاره می‌کند؛ اما این نقل‌قول به‌تنهایی نمی‌تواند سندی برای انتساب مسئولیت تصمیم‌گیری آتش‌بس به رئیس مجلس باشد. ضمن اینکه نقل قول کوشکی از قالیباف نادرست است.
موضع صریح قالیباف درباره جلوگیری از تکرار جنگ
مواضع بعدی رئیس مجلس نیز نشان می‌دهد که او در تحلیل تجربه جنگ ۱۲روزه، مسئله اصلی را جلوگیری از تکرار چرخه تجاوز، آتش‌بس و حمله مجدد می‌داند.
قالیباف در گفت‌وگوی تلویزیونی ۲۸ اسفند ۱۴۰۴، با اشاره به تجربه جنگ ۱۲روزه تأکید کرد که رژیم صهیونیستی به دنبال تکرار چرخه جنگ، آتش‌بس، مذاکره و آغاز دوباره جنگ است و ایران نباید این چرخه را بپذیرد.
وی در همان گفت‌وگو تصریح کرد: «باید تهدید از سر جمهوری اسلامی و منطقه برداشته شود، نباید خطر جنگ باشد.»
قالیباف همچنین تأکید کرد که ایران آغازگر جنگ نبوده و به دنبال جنگ نیست، اما دفاع از کشور و پاسخ به تجاوز را وظیفه خود می‌داند.
این موضع در واقع بیانگر این است که از نگاه قالیباف، صرف توقف درگیری‌ها برای تأمین امنیت کشور کافی نیست و آتش‌بس نباید به فرصتی برای تجدید قوا و حمله مجدد دشمن تبدیل شود.
روایت یکی دیگر از اعضای شورای عالی امنیت ملی
در کنار اظهارات عراقچی، روایت سیدحمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه و عضو شورای عالی امنیت ملی، نیز در بررسی روند پایان جنگ اهمیت دارد.
پورمحمدی در گفت‌وگویی در ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ گفت که تا روز دوازدهم جنگ، تصور مشخصی از آتش‌بس وجود نداشت و در آن روز از طریق پیامک ارسالی استیو ویتکاف به عراقچی، از آمادگی طرف مقابل برای توقف حملات مطلع شده است.
او همچنین در پاسخ به پرسشی درباره تشکیل جلسه شورای عالی امنیت ملی برای تصمیم‌گیری درباره آتش‌بس گفت که جلسات شورا در دوران جنگ، متناسب با موضوعات فوری و با حضور افراد مرتبط تشکیل می‌شد.
پورمحمدی در عین حال تأکید کرد: با آتش‌بس موافق بوده، زیرا جنگ را امری مطلوب نمی‌دانسته و معتقد بوده است که ایران آغازگر آن نبوده است.
این روایت نیز نشان می‌دهد که برای بازسازی دقیق روند تصمیم‌گیری باید اظهارات مسئولان حاضر در ساختار امنیتی و اجرایی کشور را در کنار یکدیگر قرار داد؛ نه اینکه صرفاً با استناد به یک جمله مسئولیت پذیرش آتش‌بس را به یک فرد نسبت داد.
تفاوت میان ارزیابی جنگ و مسئولیت پایان آن.
آنچه از کنار هم قرار دادن اظهارات کوشکی، سخنان قالیباف و روایت رسمی عراقچی و پورمحمدی به دست می‌آید، ضرورت تفکیک سه موضوع است:
نخست اینکه قالیباف در مقام رئیس مجلس، در شورای عالی امنیت ملی عضویت داشت؛ اما این عضویت به معنای اختیار مستقل او برای پذیرش یا رد آتش‌بس نبود.دوم اینکه عبارت «ما احساس کردیم دشمن تنبیه شده است» بیانگر یک ارزیابی جمعی از وضعیت دشمن در آن مقطع است و نمی‌توان آن را بدون سند به تصمیم شخصی قالیباف برای پایان جنگ تعبیر کرد.
سوم اینکه روایت رسمی عراقچی از مصوبه شورای عالی امنیت ملی و سازوکار تأیید آن، نشان می‌دهد که موضوع پذیرش آتش‌بس باید در چارچوب تصمیم‌گیری کلان امنیتی کشور بررسی شود. در آن مقطع نیز رهبر شهید در قید حیات و در جایگاه تأییدکننده مصوبات شورا بودند.
نکته اساسی این است که بیان یک ارزیابی از نتیجه جنگ، با اتخاذ تصمیم برای پایان دادن به آن تفاوت دارد؛ همان‌طور که عضویت در شورای عالی امنیت ملی نیز به معنای برخورداری از اختیار مستقل برای پذیرش آتش‌بس نیست.