صاحب‌خبر - گروه سیاسی- فهیمه جهازیان: تحولات اخیر در روابط ایران و آمریکا، بار دیگر موضوع مذاکرات و آینده سیاست هسته‌ای کشور را به کانون توجه بازگردانده است. در همین زمینه، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگویی تلویزیونی ضمن تشریح آخرین وضعیت مکاتبات با واشنگتن، از نامه بی‌پاسخ جی‌دی ونس و مطرح شدن بحث بازنگری در دکترین هسته‌ای ایران سخن گفت. موضوعی که به گفته او، هنوز به تصمیم جدیدی در سطح حاکمیت منجر نشده است.
اظهارات محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگوی ویژه خبری شامگاه شنبه ۹ آبان، دو موضوع را در مرکز توجه قرار داد: نامه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به ایران و بحث درباره احتمال تغییر دکترین هسته‌ای کشور. رضایی در این گفت‌وگو از مطالعه نامه ونس و ارسال نشدن پاسخ به آن خبر داد و هم‌زمان تأکید کرد که با وجود مطرح بودن بحث بازنگری در دکترین هسته‌ای، تاکنون تصمیم جدیدی در این زمینه اتخاذ نشده است.
اهمیت این اظهارات با در کنار هم قرار گرفتن دو موضوع دیپلماسی و سیاست هسته‌ای است، دو حوزه‌ای که در سخنان دبیر شورای عالی امنیت ملی، در ارتباط با تحولات امنیتی اخیر و احتمال تکرار درگیری نظامی مطرح شده‌اند. با این حال، رضایی در هر دو موضوع میان وضعیت موجود و تصمیم احتمالی آینده تمایز قائل شد: نامه‌ای که هنوز پاسخی دریافت نکرده و دکترینی که درباره تغییر آن بحث وجود دارد، اما تصمیم رسمی تازه‌ای درباره‌اش گرفته نشده است.
هنوز به نامه ونس پاسخی نداده‌ام
یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوی دبیر شورای عالی امنیت ملی به نامه جی‌دی ونس اختصاص داشت. رضایی در پاسخ به پرسشی درباره این مکاتبه گفت: «نامه را مطالعه کرده‌ام اما هنوز پاسخی به آن نداده‌ام.»
او در ادامه، تغییر لحن طرف آمریکایی را مورد توجه قرار داد و گفت: «لحن نامه کاملاً تغییر کرده است و متفاوت از نامه پیشین ترامپ است.» رضایی این تغییر را نشانه‌ای مثبت ارزیابی کرد و آن را با آنچه تثبیت پیروزی و اقتدار ملت ایران می‌خواند، مرتبط دانست.
با این حال، دبیر شورای عالی امنیت ملی از بیان جزئیات محتوای نامه خودداری کرد. توضیح او این بود که طرف آمریکایی محتوای نامه را علنی نکرده و بنابراین او نیز فعلاً درباره جزئیات آن سخنی نمی‌گوید.
دیپلماسی در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
اظهارات رضایی درباره نامه ونس در حالی مطرح شد که او در بخش دیگری از گفت‌وگو، تصویری از روند ارتباطات دیپلماتیک اخیر با آمریکا ارائه کرد. به گفته دبیر شورای عالی امنیت ملی، این روند بیش از یک ماه است که آغاز شده و در جریان آن، طرف آمریکایی چند مرحله پیشنهاد مطرح کرده است.
رضایی توضیح داد که پیشنهاد نخست آمریکا از نظر ایران قانع‌کننده نبوده است. به گفته او، پیشنهاد دوم نسبت به پیشنهاد اولیه مناسب‌تر، اما همچنان با ابهام و تردید همراه بوده و در مرحله سوم نیز پیشنهادهای دیگری مطرح شده که آنها هم دارای ابهاماتی بوده‌اند. او با اشاره به ادامه این روند گفت که دیپلماسی در این زمینه همچنان جریان دارد.
در این بخش، رضایی به شروط هفت‌گانه ایران نیز اشاره کرد و گفت: «باید تغییر رفتار آمریکا را ببینیم و عمل به هفت شرط می‌تواند از نشانه‌های این تغییر رفتار باشد.»
او همچنین تأکید کرد که موضع ایران درباره این شروط تغییر نکرده است. به گفته رضایی، تهران اعلام کرده تا زمانی که شروط مورد نظرش اجرا نشود، نه تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد و نه مذاکره با آمریکا انجام می‌شود.
توضیحات رضایی نشان می‌دهد که، ارتباطات دیپلماتیک متوقف نشده، اما ادامه آن به موضوع شروط ایران و ارزیابی تهران از رفتار واشنگتن پیوند خورده است. او در عین حال از جدی گرفتن دیپلماسی سخن گفت و تأکید کرد که ایران از حقوق خود عقب‌نشینی نخواهد کرد.
دکترین هسته ای تغییر خواهد کرد؟
بخش دیگر گفت‌وگوی رضایی به موضوعی اختصاص داشت که در سال‌های اخیر همواره یکی از محورهای اصلی مباحث سیاست خارجی و امنیتی ایران بوده است: دکترین هسته‌ای ایران.
رضایی در پاسخ به پرسشی درباره احتمال تغییر این دکترین گفت: «در مورد تغییر دکترین هسته‌ای تصمیم جدیدی گرفته نشده، البته این بحث مطرح است که اگر جنگ دوباره آغاز شود آیا ما می‌خواهیم دکترین سابق را داشته باشیم یا خیر.»
او در ادامه، وجود مطالبه عمومی برای بازنگری در این سیاست را تأیید کرد و گفت مردم با توجه به حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا باید وضعیت موجود ادامه پیدا کند.
به گفته رضایی، مردم مشاهده کرده‌اند که با وجود فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران، تأسیسات هسته‌ای کشور هدف حمله قرار گرفته‌اند. او همچنین به همکاری ایران با بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اشاره کرد و این پرسش را مطرح کرد که با وجود همکاری‌های انجام‌شده، علت هدف قرار گرفتن این تأسیسات چه بوده است.
این بخش از اظهارات رضایی از آن جهت قابل توجه است که او بحث تغییر دکترین را به شرایط امنیتی و تجربه حمله به زیرساخت‌های هسته‌ای مرتبط می‌کند. در واقع، پرسش مطرح‌شده در سخنان او این است که آیا در صورت تکرار جنگ، ادامه چارچوب پیشین سیاست هسته‌ای همچنان موضوعیت خواهد داشت یا شرایط جدید، بحث بازنگری را جدی‌تر خواهد کرد.
با این حال، تأکید دوباره رضایی بر اینکه هنوز تصمیم جدیدی گرفته نشده، مرز روشنی میان طرح مطالبه و اتخاذ تصمیم رسمی ترسیم می‌کند. در این گفت‌وگو نه از تغییر قطعی دکترین خبر داده شد و نه جزئیاتی درباره گزینه‌های احتمالی جایگزین مطرح شد.
حقوق هسته‌ای و شروط مذاکره
رضایی در بخش دیگری از گفت‌وگو، درباره احتمال مذاکره در حوزه هسته‌ای نیز توضیح داد. او با اشاره به عضویت ایران در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) گفت در صورت انجام گفت‌وگوهای هسته‌ای، ایران حقوق خود را مطالبه خواهد کرد.
دبیر شورای عالی امنیت ملی در این زمینه بر ضرورت احقاق حقوق ملت ایران تأکید کرد و گفت تهران در انتظار پاسخ آمریکا است. او همچنین موضوع زمان را یکی از ملاحظات مورد توجه ایران دانست.
در کنار این موضوع، رضایی موضع خود درباره آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و مدیرکل آن، رافائل گروسی، را نیز مطرح کرد. او عملکرد گروسی را به‌شدت مورد انتقاد قرار داد و گفت با وجود انجام بازرسی‌های متعدد از تأسیسات هسته‌ای ایران، ادعاهایی درباره انحراف در برنامه هسته‌ای کشور مطرح شده است. این اظهارات بیانگر نگاه انتقادی او به نحوه عملکرد آژانس در پرونده هسته‌ای ایران است.
دو موضوع باز در یک گفت‌وگوی سیاسی
سخنان محسن رضایی در این گفت‌وگوی ویژه چند محور مشخص را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد: نامه‌ای از سوی معاون رئیس‌جمهور آمریکا که مطالعه شده اما هنوز پاسخی به آن داده نشده، روندی از پیشنهادها و مکاتبات دیپلماتیک که به گفته او همچنان ادامه دارد، شروط هفت‌گانه‌ای که تهران بر اجرای آنها تأکید می‌کند و بحثی درباره بازنگری در دکترین هسته‌ای که هنوز به تصمیم رسمی نرسیده است.
در بخش مربوط به نامه ونس، رضایی از تغییر لحن آمریکا سخن می‌گوید، اما جزئیات نامه و نتیجه احتمالی آن را اعلام نمی‌کند. در موضوع دکترین هسته‌ای نیز وجود مطالبه و بحث درباره بازنگری را تأیید می‌کند، اما هم‌زمان بر نبود تصمیم جدید تأکید دارد.
از این رو، آنچه در این گفت‌وگو بیش از هر چیز قابل مشاهده است، هم‌زمانی دو روند است: ادامه بررسی مسیرهای دیپلماتیک با آمریکا و طرح پرسش‌هایی درباره چارچوب سیاست هسته‌ای در صورت تغییر شرایط امنیتی. اینکه این دو روند در آینده به چه تصمیم‌هایی منجر خواهند شد، موضوعی است که در اظهارات فعلی رضایی پاسخی قطعی برای آن ارائه نشده است. آنچه او اعلام کرده، وضعیت فعلی مکاتبات، شروط ایران و مرحله بحث درباره دکترین هسته‌ای است، نه نتیجه نهایی این روندها.
∎