دیابت و چاقی؛ ارتباطی نزدیک

دیابت نوع ۲ و چاقی اغلب با یکدیگر همراه‌اند. برای توصیف هم‌زمان این دو وضعیت، گاهی از اصطلاح «دیابسیتی» (Diabesity) استفاده می‌شود؛ اصطلاحی رایج در برخی منابع، اما نه یک تشخیص پزشکی مستقل. مدیریت این شرایط معمولاً به ترکیبی از تغذیهٔ متعادل، فعالیت بدنی، خواب کافی، پایش قند خون و در صورت نیاز دارودرمانی نیاز دارد. متفورمین یکی از داروهای رایج برای کنترل قند خون در دیابت نوع ۲ است. در کنار آن، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که کیفیت رژیم غذایی، به‌ویژه میزان و نوع فیبر دریافتی، می‌تواند نقش مهمی در سلامت متابولیک داشته باشد.

مطالعه چه چیزی را نشان داد؟

در پژوهشی منتشرشده در مجلهٔ Frontiers in Microbiology تعداد ۴۸ فرد بزرگسال که به‌تازگی به دیابت نوع ۲ مبتلا شده بودند و اضافه‌وزن یا چاقی داشتند، بررسی شدند. شرکت‌کنندگان به‌مدت ۸۴ روز در دو گروه قرار گرفتند: یک گروه رژیم غذایی پرفیبر را بدون دارو دنبال کرد و گروه دیگر فقط متفورمین دریافت کرد.

در پایان مطالعه، گروهی که رژیم پرفیبر داشتند، در مقایسه با گروه متفورمین، میانگین شاخص تودهٔ بدنی (BMI) و سطح هموگلوبین A۱c پایین‌تری نشان دادند. هموگلوبین A۱c شاخصی برای ارزیابی میانگین قند خون طی حدود دو تا سه ماه گذشته است.

پژوهشگران همچنین تغییراتی در ترکیب میکروبیوم روده مشاهده کردند. تا روز بیست‌وهشتم، میزان برخی باکتری‌ها، از جمله بیفیدوباکتریوم و لاکتوباسیلوس، افزایش یافته بود و میزان باکتری Bilophila wadsworthia کاهش پیدا کرده بود. این یافته‌ها می‌توانند به درک بهتر ارتباط میان فیبر غذایی، میکروبیوم روده و سلامت متابولیک کمک کنند؛ اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که این تغییرات علت مستقیم بهبود قند خون یا وزن بوده‌اند.

چرا فیبر برای کنترل قند خون اهمیت دارد؟

فیبر نوعی کربوهیدرات موجود در غذاهای گیاهی است که بدن آن را به‌طور کامل هضم نمی‌کند. انواع مختلف فیبر می‌توانند از راه‌های متفاوتی بر سلامت اثر بگذارند؛ برای مثال، برخی از آن‌ها جذب مواد غذایی را آهسته‌تر می‌کنند و به تعدیل افزایش قند خون پس از غذا کمک می‌کنند. بعضی فیبرها نیز به‌وسیلهٔ میکروب‌های روده تخمیر می‌شوند و ترکیباتی تولید می‌کنند که ممکن است بر عملکرد روده و سوخت‌وساز بدن اثر بگذارند.

غذاهای سرشار از فیبر معمولاً مواد مغذی دیگری نیز دارند؛ از جمله ویتامین‌ها، مواد معدنی و ترکیبات گیاهی مفید. به همین دلیل، بهبود کیفیت کلی رژیم غذایی می‌تواند مزایایی فراتر از دریافت فیبر به‌تنهایی داشته باشد.

آیا رژیم پرفیبر از متفورمین بهتر است؟

انواع مختلف فیبر می‌توانند از راه‌های متفاوتی بر سلامت اثر بگذارند؛ برای مثال، برخی از آن‌ها جذب مواد غذایی را آهسته‌تر می‌کنند و به تعدیل افزایش قند خون پس از غذا کمک می‌کنندهنوز نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت. این پژوهش تنها ۴۸ شرکت‌کننده داشت، مدت آن ۸۴ روز بود و فقط ۱۲ نفر در گروه متفورمین قرار گرفتند. علاوه بر این، نتایج یک مطالعهٔ محدود لزوماً در جمعیت‌های بزرگ‌تر یا در بلندمدت تکرار نمی‌شوند.

همچنین، رژیم غذایی بررسی‌شده شامل محصولات فیبری و راهنمایی‌های تغذیه‌ای بود؛ بنابراین ممکن است نتایج آن دقیقاً با افزودن چند مادهٔ غذایی پرفیبر به رژیم معمول روزانه یکسان نباشد. برای مشخص‌شدن اثر انواع مختلف فیبر و مقایسهٔ دقیق‌تر آن‌ها با داروها، به پژوهش‌های بزرگ‌تر و طولانی‌تر نیاز است.

نکتهٔ مهم: این یافته‌ها دلیلی برای قطع متفورمین یا تغییر خودسرانهٔ دارو نیستند. افراد مبتلا به دیابت باید دربارهٔ هرگونه تغییر در درمان با پزشک خود مشورت کنند. تغذیهٔ سالم و دارودرمانی می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

چگونه فیبر بیشتری به رژیم غذایی اضافه کنیم؟

برای افزایش دریافت فیبر، لازم نیست رژیم غذایی خود را ناگهان به‌طور کامل تغییر دهید. بهتر است به‌تدریج غذاهای گیاهی متنوع‌تری را به وعده‌های روزانه اضافه کنید.

• حبوبات را بیشتر مصرف کنید: عدس، لوبیا و نخود را به سوپ، سالاد یا غذاهای اصلی اضافه کنید. انواع کنسروی و منجمد نیز گزینه‌های مناسبی هستند.
• میوهٔ کامل را انتخاب کنید: سیب، گلابی، پرتقال و انواع توت فیبر و مواد مغذی فراهم می‌کنند. میوهٔ کامل معمولاً نسبت به آب‌میوه انتخاب بهتری برای دریافت فیبر است.
• غلات کامل را جایگزین کنید: جو دوسر، جو، نان سبوس‌دار و پاستای تهیه‌شده از غلات کامل می‌توانند دریافت فیبر را افزایش دهند. برخی فیبرهای محلول، مانند بتاگلوکان موجود در جو دوسر و جو، با بهبود سطح کلسترول و کنترل قند خون ارتباط دارند.
• سبزیجات را به وعده‌ها بیفزایید: سبزیجات تازه، منجمد یا کنسروی را در سوپ، املت، خوراک و غذاهای روزمره به کار ببرید.
• از مغزها و دانه‌ها استفاده کنید: گردو، بادام، دانهٔ چیا و تخم کتان آسیاب‌شده را می‌توان به ماست، سالاد یا صبحانه اضافه کرد.
• از منابع متنوع فیبر بهره ببرید: پیاز، سیر، تره‌فرنگی و مارچوبه حاوی فیبرهای قابل‌تخمیر هستند که می‌توانند به تغذیهٔ برخی میکروب‌های مفید روده کمک کنند.

چند نکته برای افزایش ایمن فیبر

مقدار فیبر را به‌تدریج افزایش دهید و در طول روز مایعات کافی بنوشید؛ افزایش ناگهانی آن ممکن است باعث نفخ، گاز یا ناراحتی گوارشی شود. اگر بیماری گوارشی دارید یا به دلایل پزشکی باید رژیم خاصی را رعایت کنید، بهتر است دربارهٔ مقدار مناسب فیبر با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.

جمع‌بندی

رژیم غذایی سرشار از فیبر می‌تواند بخش مهمی از برنامهٔ کنترل دیابت نوع ۲ و حفظ سلامت متابولیک باشد. مطالعهٔ جدید، نتایج امیدوارکننده‌ای دربارهٔ قند خون، شاخص تودهٔ بدنی و میکروبیوم روده گزارش کرده است، اما برای تأیید برتری این رویکرد بر متفورمین به شواهد بیشتری نیاز داریم. در عمل، انتخاب غذاهای گیاهی متنوع، افزایش تدریجی فیبر و پایبندی به برنامهٔ درمانی فردی، رویکردی منطقی‌تر از جایگزین‌کردن خودسرانهٔ دارو با رژیم غذایی است.