جشن آبانگان چیست و چرا این نام را دارد؟
در گاه‌شمار ایران باستان، هر روز ماه نامی ویژه داشت. هر بار که نام روز با نام ماه یکی می‌شد، ایرانیان آن روز را جشن می‌گرفتند. به همین دلیل در طول سال دوازده جشن از این دست داشتیم: فروردینگان، اردیبهشتگان، تیرگان، مهرگان، آبانگان و دیگران. روز دهم هر ماه «آبان» نام داشت، پس دهمین روز از ماه آبان جشن آبانگان بود.همین نام‌گذاری روزها یک نکته شنیدنی را هم روشن می‌کند. در گاه‌شمار باستانی هر روز ماه نام خودش را داشت و خبری از هفته و روزی به نام «چهارشنبه» نبود. پس جشن آتشی که امروز با نام چهارشنبه‌سوری می‌شناسیم، نمی‌تواند با همین نام از ایران باستان به ما رسیده باشد.
خود واژه «آبان» جمعِ «آب» است و معنای «آب‌ها» را می‌دهد. ایرانیان باستان آب را یکی از چهار عنصر پاک و مقدس می‌دانستند و آلوده‌کردن آن را گناهی بزرگ می‌شمردند. نگهبان این آب‌ها ایزدبانو آناهیتا بود. یکی از کهن‌ترین بخش‌های اوستا، یعنی «آبان یشت» یا یشت پنجم، در ستایش او سروده شده است. در باور کهن، آناهیتا بر گردونه‌ای سوار است که چهار اسب سپید آن را می‌کشند: باد، باران، ابر و تگرگ.
جشن آبانگان چه روزی است؟ ماجرای ۴ آبان و ۱۰ آبان
خیلی‌ها می‌پرسند چرا برای جشن آبانگان دو تاریخ گفته می‌شود. دلیلش تفاوت دو تقویم است. در گاه‌شمار باستانی و یزدگردی همه ماه‌ها سی روزه بودند و پنج روز اضافه در پایان سال می‌آمد. در تقویم امروز ما، شش ماه نخست سال سی‌ویک روزه‌اند. به همین دلیل تا رسیدن به آبان، شش روز اختلاف پیش می‌آید. نتیجه این است که «دهم آبان» باستانی با «چهارم آبان» تقویم کنونی برابر می‌شود.در عمل هر دو تاریخ را محترم می‌شمارند. بیشتر مردم و رسانه‌ها دهم آبان را روز جشن آبانگان می‌دانند. جامعه زرتشتی یزد آیین «آبانگاه» را در چهارم آبان برگزار می‌کند.جشن آبانگان در ایران باستان
در ایران باستان، مردم در جشن آبانگان کنار رودها، چشمه‌ها و دریاها گرد می‌آمدند و آناهیتا را نیایش می‌کردند. زنان در این جشن نقشی پررنگ داشتند، چون آناهیتا نماد پاکی، باروری و زیبایی هم بود. نیایشگاه‌های آناهیتا معمولاً نزدیک آب ساخته می‌شدند. شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ای که امروز می‌توانید ببینید، معبد آناهیتا در کنگاور کرمانشاه است.نیایش با خواندن «آب‌زور» آغاز می‌شد. آب‌زور بخشی از اوستاست که به آب و آبان می‌پردازد. پس از نیایش، نوبت شادی و پایکوبی بود. معنای این جشن فقط آیینی نبود. آبانگان فرصتی بود تا مردم ارزش آب را به یاد بیاورند. این معنا در سرزمینی کم‌باران مثل ایران، که زندگی‌اش به قنات و چشمه بسته بود، بسیار عمیق بود.
جشن آبانگان در شاهنامه و روایت‌های کهن
درباره پیدایش آبانگان چند روایت وجود دارد. مشهورترین روایت به جنگ‌های ایران و توران برمی‌گردد. در این روایت، افراسیاب تورانی دستور داد کاریزها و نهرها را ویران کنند. پس از پایان جنگ، «زو» پسر طهماسب دستور لایروبی داد و آب دوباره در کاریزها روان شد. ایرانیان بازگشت آب را جشن گرفتند. در روایتی دیگر، در همین روز میان زو و افراسیاب صلح شد و پس از سال‌ها خشکسالی، باران بارید. روایت سوم آبانگان را به پیروزی فریدون بر ضحاک پیوند می‌دهد.اگر به دنبال جشن آبانگان در شاهنامه هستید، باید دقیق بگوییم که فردوسی در بخش «پادشاهی زو طهماسپ» از خشکسالی و پیمان صلح ایران و توران سخن می‌گوید، اما نام آبانگان را مستقیم نمی‌آورد. پیوند این داستان با جشن آبانگان را بیشتر در نوشته‌های ابوریحان بیرونی، به‌ویژه «آثارالباقیه»، و منابع پس از او می‌بینیم. پس شاهنامه زمینه داستان را روایت می‌کند و بیرونی آن را به جشن آبانگان گره می‌زند.
آداب و رسوم جشن آبانگان؛ از دیروز تا امروز
آبانگان زرتشتیان هنوز زنده است. در یزد و کرمان، زرتشتیان در آیین آبانگاه کنار چشمه‌ها، قنات‌ها یا آب‌انبارها جمع می‌شوند. آن‌ها نیایش آبان را می‌خوانند و برای پاکی و فراوانی آب دعا می‌کنند. پیوند این آیین با لایروبی کاریزها در داستان زو هم معنادار است. پاکیزه نگه‌داشتن آب، هسته اصلی این جشن است.یکی از رسم‌های کمتر شناخته‌شده این جشن «سمنوپزان» است. در این آیین، خانواده‌ها دور هم جمع می‌شوند و سمنو می‌پزند. سمنو را از جوانه گندم درست می‌کنند و نماد برکت و باروری است. این رسم بهانه خوبی است تا آبانگان را به آشپزخانه هم بیاورید. یک سمنوی خانگی یا یک کیک پاییزی ساده با تزئین آبی و فیروزه‌ای، که رنگ‌های آب و آناهیتا هستند، جشن را خاطره‌انگیزتر می‌کند.
آبانگان، تیرگان و چهارشنبه‌سوری؛ جشن‌های آب و آتش
جشن‌های ایرانی بیشتر به یکی از عنصرهای طبیعت گره خورده‌اند. آبانگان و تیرگان هر دو جشن آب هستند، اما شکل برگزاری‌شان فرق دارد. آداب و رسوم جشن تیرگان در سیزدهم تیر بیشتر حال‌وهوای باران‌خواهی دارد. آب‌پاشیدن به یکدیگر و یاد آرش کمانگیر از نمادهای آن است. در مقابل، چهارشنبه‌سوری جشن آتش است؛ جشنی که همان‌طور که بالاتر گفتیم، نامش از دوره‌ای دیرتر آمده اما ریشه‌اش به آتش‌افروزی‌های پایان سال برمی‌گردد. جدول زیر تفاوت این جشن‌ها را یک‌جا نشان می‌دهد:| جشن | زمان | محور جشن | آیین شاخص |
|---|---|---|---|
| آبانگان | ۱۰ آبان (۴ آبان تقویم کنونی) | آب و آناهیتا | نیایش کنار آب، سمنوپزان |
| تیرگان | ۱۳ تیر | باران و تیشتر | آب‌پاشی، یاد آرش کمانگیر |
| مهرگان | ۱۶ مهر | مهر و دوستی | سپاس از برداشت و پیمان‌داری |
| میانه پاییز | چند روز پس از آبانگان | نیمه فصل | دورهمی و شکرگزاری |
| چهارشنبه‌سوری | شب آخرین چهارشنبه سال | آتش و روشنایی | پریدن از آتش، قاشق‌زنی |