ایران در میانه رقومی شدن و هوشمندی

در ایران، گزارش مرکز پژوهش های مجلس به صراحت اعلام می کند که گردشگری کشور در مرحله گذار از «رقومی شدن» به «هوشمندی» متوقف مانده و هنوز زیرساخت لازم برای تصمیم سازی پیش نگر مبتنی بر داده شکل نگرفته است. با این حال، اقداماتی در سطح ملی و استانی در جریان است که نشان دهنده حرکت به سمت عملیاتی شدن است. در همدان سه سامانه هوش مصنوعی برای مدیریت اطلاعات جاذبه ها، ارزیابی رضایت گردشگران و هوشمندسازی فرآیندهای اداری رونمایی شد. دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی با بودجه ۱۴ میلیارد تومانی، دستیار هوش مصنوعی وزارت میراث فرهنگی را توسعه داده است. فاز اول این پروژه با محوریت پرسش و پاسخ با دقت ۸۰ درصد تحویل شده و قرار است قابلیت های تحلیلی و پیش بینی ترندهای گردشگری نیز به آن اضافه شود. استان هایی مانند البرز و شیراز نیز پروژه های هوشمندسازی گردشگری را آغاز کرده اند.

در بعد نیروی انسانی متخصص، ایران هم در سطح بین المللی و هم در سطح دانشگاهی چهره های صاحب نظری دارد. پروفسور محمد شریف ملک زاده چهره ای بین المللی و از مفاخر علمی ایران است که به عنوان پدر علم مدیریت نوین گردشگری جهان شناخته می شود و رتبه اول ایران در شاخص اثر علمی حوزه گردشگری را دارد. او اخیراً کتابی با موضوع روش های کسب درآمد با استفاده از هوش مصنوعی را برای مخاطبان فارسی زبان ترجمه و منتشر کرده است. احسان آقاجانی ریزی پژوهشگر و مخترع اصفهانی، سامانه گردشگری هوشمند NASTE AI را طراحی کرده که در ششمین مسابقات بین المللی اختراعات ژنو با حضور ۵۰ کشور مدال نقره گرفته و بر شخصی سازی تجربه سفر و مدیریت هوشمند مقاصد تمرکز دارد. محمدمهدی اثنی عشری عضو هیئت علمی دانشگاه خواجه نصیر و مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت گردشگری است و در حال توسعه زیرساخت های فنی و تحلیلی برای این وزارتخانه است. دکتر ذبیح الله ترابی استاد دانشگاه تربیت مدرس کارگاه های تخصصی با موضوع هوش مصنوعی و بازطراحی تجربه گردشگری برگزار می کند و بر نقش هوش مصنوعی به عنوان دستیار خلاقیت انسانی تأکید دارد. دکتر حامد فلاح عضو هیئت علمی دانشگاه علم و هنر در پنل های تخصصی به بررسی تأثیر الگوریتم ها بر روایت مقصد و آینده بازنمایی مقاصد گردشگری می پردازد. ناصر رضایی رئیس گروه میراث طبیعی و گردشگری پژوهشگاه وزارت میراث فرهنگی رویکردی محتاطانه دارد و بر نقش هوش مصنوعی به عنوان دستیار در کنار پژوهش های میدانی تأکید می کند، زیرا به دلیل دسترسی محدود به نسخه های پیشرفته، احتمال خطا در خروجی ها را جدی می داند.

روایت ایرانیان از هوش مصنوعی

نظریات کارشناسان ایرانی در این حوزه طیف متنوعی از رویکردها را نمایندگی می کند. پروفسور محمد شریف ملک زاده با نگاهی کلان و اقتصادی، هوش مصنوعی را ارزان ترین راهکار افزایش بهره وری در گردشگری می داند که به بهبود کیفیت خدمات، کاهش هزینه ها و ایجاد نوآوری کمک می کند. هشدار اصلی او نه فنی، بلکه ساختاری است: سهم شرکت های دانش بنیان از اقتصاد ایران تنها نیم درصد است، در حالی که این رقم در کره جنوبی ۲۹ درصد و میانگین ۱۰ کشور توسعه یافته حدود ۲۰ درصد است. او معتقد است اگر این روند ادامه یابد، در ۲۰ سال آینده شکاف عمیقی بین ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس که با جدیت روی هوش مصنوعی سرمایه گذاری می کنند ایجاد خواهد شد. از دید او، هوش مصنوعی پیش از آنکه یک مسئله فنی باشد، یک انتخاب راهبردی اقتصادی است.

احسان آقاجانی ریزی ترکیبی از توسعه عملی و نظریه پردازی را ارائه می دهد. سامانه NASTE AI که او طراحی کرده، یک اکوسیستم هوشمند گردشگری است که فراتر از یک برنامه ریز ساده عمل می کند و با یادگیری عمیق و تحلیل رفتار کاربران، تجربه سفر را متناسب با ویژگی های فردی و شرایط محیطی بازطراحی می کند. در بعد نظری، او بر این باور است که هوش مصنوعی اگرچه در تحلیل داده های کلان و بهینه سازی کارآمد است، اما فاقد درک عمیق از معنا، فرهنگ و انتظارات ضمنی گردشگران است. بنابراین در موقعیت های پیچیده ای مانند حفظ اصالت فرهنگی یا تعامل با جامعه میزبان، هوش انسانی همچنان نقش تعیین کننده دارد. او در یادداشتی علمی، به تحلیل تطبیقی هوش انسانی و مصنوعی پرداخته و نتیجه گرفته است که هوش مصنوعی در تحلیل داده های کلان و بهینه سازی کارآمد است، اما درک عمیق از معنا، فرهنگ و انتظارات ضمنی گردشگران را ندارد.

محمدمهدی اثنی عشری به عنوان مدیر پروژه ملی، دیدگاهی کاملاً فنی و عملیاتی دارد. او تأکید می کند که دستیار هوش مصنوعی وزارت گردشگری تصمیم نمی گیرد، بلکه به تصمیم گیری کمک می کند و چراغ راه برای تصمیمگیری روشن میکند. دو چالش اصلی که او گزارش میکند، فراتر از مسائل فنی صرف است: نخست تأمین نشدن سختافزار از سوی سکوی ملی هوش مصنوعی که باعث تأخیر پروژه و تحمیل هزینه شده و دوم دغدغههای امنیتی در به اشتراکگذاری دادههای حاکمیتی که استفاده از مدلهای تجاری جهانی را عملاً غیرممکن کرده و پروژه را به سمت مدلهای متنباز مانند Qwen، DeepSeek و GPT-OSS سوق داده است. به بیان دیگر، مسئله اصلی ایران نه الگوریتم، بلکه حاکمیت داده و زیرساخت محاسباتی است. پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت گردشگری با بودجه ۱۴ میلیارد تومانی، فاز اول خود را با دقت ۸۰ درصد تحویل داده و هدفگذاری برای رسیدن به دقت ۹۰ درصد را دنبال میکند.

دکتر ذبیح الله ترابی بر طراحی تجربه گردشگر با کمک هوش مصنوعی متمرکز است. او هوش مصنوعی را نه جایگزین خلاقیت انسانی، بلکه دستیار هوشمند خلاقیت می داند که فرآیند طراحی را دقیق تر، سریع تر و متناسب تر با نیازهای گردشگران می کند. او سه نقش مشخص برای هوش مصنوعی در این فرآیند تعریف می کند: تحلیلگر که داده ها را بررسی می کند، هم طراح که ایده و گزینه های جدید ارائه می دهد و منتقد که تجربه را از منظر گردشگر ارزیابی می کند. پژوهش های او همچنین نشان می دهد که دسترسی پذیری، اطلاع رسانی، تعامل پذیری و شخصی سازی که همگی توسط هوش مصنوعی تقویت می شوند، به طور معناداری بر شکل گیری تجربه های به یادماندنی و رضایت گردشگر تأثیر می گذارند.

دکتر حامد فلاح عمیق ترین پرسش هستی شناختی را مطرح می کند: چه کسی مقصد را برای گردشگر آینده روایت می کند؟ به باور او، صنعت گردشگری در حال حرکت از روایتی است که انسان ها یعنی راهنمایان، نویسندگان و مدیران مقصد می سازند، به سمت روایتی که الگوریتم ها شکل می دهند. این گذار پیامدهای عملی دارد. اگر الگوریتم های جهانی، ایران را عمدتاً از دریچه اخبار سیاسی یا کلیشه های رسانه ای بازنمایی کنند، تصویر مقصد به طور خودکار تحریف می شود، بدون آنکه لزوماً خطای فنی رخ داده باشد. این همان خطر سوگیری روایی است که گزارش مجلس نیز به آن اشاره می کند.

ناصر رضایی رویکردی محتاطانه و مبتنی بر تجربه عملی در بدنه وزارت میراث فرهنگی دارد. او هوش مصنوعی را دستیار مدیران گردشگری در برنامه ریزی و حکمرانی داده محور می داند، اما هشدار می دهد که خروجی های آن، به ویژه در شرایط دسترسی محدود ایران به نسخه های پیشرفته، ممکن است اطلاعات نادرست تولید کند. بنابراین هوش مصنوعی باید در نقش دستیار، ویراستار یا ابزار پردازش و اصلاح به کار گرفته شود، نه به عنوان مرجع نهایی؛ پژوهش میدانی و کار انسانی همچنان جایگاه خود را دارند.

هوش مصنوعی به مثابه پل تمدنی

آنچه در سند ارائه شده درباره کاربردهای هوش مصنوعی در سفر برجسته است، عبور از کارکردهای فنی و رسیدن به نقش مفهومی و تمدنی است. سند با اشاره به نمونه هایی ملموس مانند تخت جمشید و دروازه ملل، تأکید می کند که این بنا تنها یک اثر باستانی نیست، بلکه بیانگر تمدنی بیست وپنج قرنی است که نشان می دهد ایران و نوروز محل تردد و گفت وگوی ملت ها بوده است. همچنین معماری باغ شازده کرمان و سی وسه پل اصفهان نیز حامل مفاهیمی فراتر از زیبایی ظاهری هستند و بازارهای سنتی نیز تنها محل خرید و فروش نیستند، بلکه هر ایوان و حجره آن پر از معناست.

بر این اساس، نقش هوش مصنوعی در این چارچوب، کمک به بازیابی و بازطراحی نقوش تاریخی است. بسیاری از این نقوش در طول زمان از بین رفته یا آسیب دیده اند و هوش مصنوعی می تواند با بازطراحی آن ها برای نسل های آینده و مخاطبان بین المللی، حافظه فرهنگی را احیا کند. سند در ادامه به زنجیره ارزش و اقتصاد گردشگری می پردازد و می گوید هوش مصنوعی می تواند در تمام این زنجیره ایفای نقش کند؛ از مرحله تصمیم گیری گردشگر برای سفر به ایران و انتخاب مقصد و شناخت کامل از مردم و منطقه، تا معرفی جاذبه ها فراتر از اماکن تاریخی شامل اماکن مذهبی، فرهنگی و ورزشی و شکل گیری صنایع گردشگری تخصصی نظیر گردشگری مذهبی و گردشگری سلامت.

پیشنهاد راهبردی سند این است که ایران نه به عنوان مجموعه ای از اماکن تاریخی، بلکه در قالب یک بسته کامل به جامعه گردشگری جهانی معرفی شود، با تأکید بر مفاهیمی چون گفت وگوی بین نسلی و گفت وگوی بین ملت ها. نکته ظریف دیگری که سند به آن اشاره می کند این است که هوش مصنوعی امروز به سمتی می رود که مسافر حتی پیش از ورود به ایران، مسیر و اقامت خود را از طریق آن مشخص کند؛ به بیان دیگر، هوش مصنوعی سلیقه گردشگر را شکل می دهد، نه اینکه صرفاً به آن پاسخ دهد. این همان قدرت روایت سازی است که دکتر فلاح درباره آن هشدار می دهد. سند در جمع بندی خود تأکید می کند که هوش مصنوعی در گردشگری فراتر از یک ابزار فنی است و می تواند پل ارتباطی میان مفاهیم تمدنی ایران و مخاطبان جهانی باشد. از بازیابی نقوش تاریخی تا شخصی سازی برنامه سفر و بازاریابی هوشمند، این فناوری ظرفیت آن را دارد که اقتصاد گردشگری کشور را متحول کند، اما تحقق این هدف نیازمند همکاری نهادهای مرتبط، بهویژه وزارت میراث فرهنگی، و توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی در کشور است.