به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین جواد سلیمانی در دویست‌وچهل‌ویکمین تجمع شبانه موکب پایگاه بسیج شهدای روحانی مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه در ۴۵ متری صدوق(ره) قم، با اشاره به ابعاد معنوی، عرفانی، اخلاقی و تاریخی فاطمیه اظهار کرد: فاطمیه را باید از دو منظر بررسی کرد؛ نخست، آثار معنوی و عرفانی توسل به حضرت فاطمه زهرا(س) و دوم، ظرفیت تاریخی و اجتماعی قیام آن حضرت که می‌توان در هر دوره متناسب با نیازهای زمان از آن بهره گرفت.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم با بیان اینکه قیام حضرت زهرا(س) از عمق و ابعاد گسترده‌ای برخوردار است، افزود: همان‌گونه که قرآن کریم به تفسیر متناسب با مسائل و نیازهای هر عصر نیاز دارد، قیام فاطمی و نهضت عاشورا نیز دارای ابعادی است که در هر دوره می‌توان از آن درس گرفت. بر همین اساس، می‌توان حضرت فاطمه زهرا(س) را بنیان‌گذار قیام و مقاومت شیعی در تاریخ دانست.
فاطمیه؛ از سرمایه معنوی تا بنیان‌گذاری مقاومت تاریخی
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به جایگاه توسل به حضرت زهرا(س) در زندگی مؤمنان گفت: قدرت معنوی توسل به حضرت فاطمه زهرا(س) چنان است که رهبر شهید از اشک ریختن در مجالس آن حضرت به‌عنوان سرمایه‌ای برای رزق سال یاد می‌کردند. این جنبه از فاطمیه، تجربه‌ای است که بسیاری از محبان اهل‌بیت(ع) در زندگی خود با آن مواجه شده‌اند.
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی در ادامه، با تأکید بر ضرورت بازخوانی ابعاد تاریخی قیام حضرت زهرا(س)، اظهار کرد: شیعه پیش از رحلت پیامبر اکرم(ص) نیز وجود داشت و شخصیت‌هایی همچون سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد و عمار یاسر از ارادتمندان و پیروان امیرالمؤمنین علی(ع) بودند؛ با این حال، این جمع هنوز به یک جریان سیاسی و اجتماعی کنشگر در تاریخ تبدیل نشده بود.
وی افزود: پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و بروز اختلاف بر سر جانشینی ایشان، شماری از محبان امیرالمؤمنین(ع) به اعتراض برخاستند و در برابر روند شکل‌گیری خلافت ایستادند؛ اما امام علی(ع) با جلوگیری از تبدیل این اعتراض‌ها به جنگ داخلی، مانع از آن شد که جامعه اسلامی وارد درگیری گسترده‌ای شود که می‌توانست به کشته‌شدن نیروهای دو طرف یا قدرت‌گیری بنی‌امیه بینجامد.
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به موضع ابوسفیان در آن مقطع تاریخی گفت: ابوسفیان پیشنهاد کرده بود که با بسیج نیروها، از امیرالمؤمنین(ع) حمایت کند؛ اما امام علی(ع) با شناخت انگیزه‌های او، این پیشنهاد را نپذیرفت و اجازه نداد اختلاف داخلی مسلمانان به ابزاری برای بازگشت جریان‌های معارض اسلام به قدرت تبدیل شود.
سه جریان معارض با ولایت امیرالمؤمنین(ع)
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با بیان اینکه حضرت زهرا(س) در شرایطی دشوار و با شمار محدودی از حامیان امیرالمؤمنین(ع) وارد میدان شد، گفت: آن حضرت در برابر سه جریان قرار داشت؛ جریان زراندوز و برانداز، جریان خواص تجدیدنظرطلب و جریان خواص مفتون.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم درباره جریان نخست توضیح داد: جریان زراندوز و برانداز به سرکردگی ابوسفیان، اساساً با حکومت اسلامی و حاکمیت دین همراه نبود و در پی دستیابی به قدرت و منافع خود بود. این جریان تا مدت کوتاهی پیش از ماجرای سقیفه نیز با اسلام می‌جنگید و نمی‌توانست به‌عنوان نیرویی معتقد به مبانی حکومت اسلامی شناخته شود.
این استاد حوزه علمیه قم، جریان دوم را گروهی از خواص تجدیدنظرطلب توصیف کرد که در برخی مبانی اساسی اسلام، از جمله جایگاه ولایت و امامت، خواستار بازنگری بودند و اعتقاد داشتند که پس از پیامبر اکرم(ص)، تعیین حاکم باید به مردم واگذار شود.
وی ادامه داد: این جریان، ضمن پذیرش اصل نبوت پیامبر اکرم(ص)، معتقد بود که پس از رحلت ایشان دیگر ضرورتی برای تداوم رهبری الهی وجود ندارد و جامعه باید فردی را برای اداره امور خود انتخاب کند. از نگاه این گروه، امیرالمؤمنین(ع) نیز می‌توانست همچون دیگر افراد جامعه در جایگاه حکومت قرار گیرد، اما آنان جایگاه ویژه و الهی امامت را نمی‌پذیرفتند.
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با اشاره به استدلال‌های مطرح‌شده در آن دوره گفت: برخی از این افراد برای توجیه کنار گذاشتن امیرالمؤمنین(ع)، به مصلحت‌اندیشی و ضرورت جلوگیری از اختلاف استناد می‌کردند و معتقد بودند جامعه پس از سال‌ها مبارزه، دیگر تمایلی به تداوم درگیری‌ها ندارد و باید با قدرت‌های معارض کنار آمد.
وی افزود: این نگاه، مبارزه با جریان‌های استکباری را نیز غیرضروری می‌دانست و بر این باور بود که باید برای رسیدن به آرامش، از تقابل با دشمنان دست کشید؛ در حالی که از منظر قیام فاطمی، کنار گذاشتن ولایت و فاصله گرفتن از مسیر مقاومت، زمینه‌ساز انحراف‌های بزرگ‌تر در جامعه اسلامی بود.
خواص مفتون
استاد حوزه علمیه قم در تشریح جریان سوم گفت: خواص مفتون، گروهی از مسلمانان بودند که گرایش و انگیزه انقلابی آنان بیش از آنکه بر پایه باورهای عمیق و پایدار باشد، به حضور پیامبر اکرم(ص) وابستگی داشت. این افراد با مشاهده پیامبر(ص) به میدان مبارزه می‌آمدند، اما با غیبت ایشان، دچار تردید و سردرگمی می‌شدند.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم با اشاره به حوادث جنگ احد اظهار کرد: قرآن کریم به افرادی اشاره می‌کند که در میدان نبرد، آرزوی شهادت داشتند، اما با شنیدن خبر شهادت پیامبر(ص) عقب‌نشینی کردند. در مقابل، گروهی دیگر با وجود انتشار این خبر، به این حقیقت توجه داشتند که با رحلت پیامبر، دین و رسالت ایشان از میان نمی‌رود.
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با اشاره به آیه «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ...» گفت: پیام این آیه آن است که مسلمانان باید از وابستگی صرف به شخص پیامبر عبور کنند و به رسالت، دین و آموزه‌های ایشان پایبند بمانند. رهبران الهی می‌آیند و از دنیا می‌روند، اما رسالت آنان باقی می‌ماند و جامعه باید بتواند مسیر حق را پس از فقدان رهبر نیز ادامه دهد.
وی با بیان اینکه همین مسئله در دوره‌های بعد نیز قابل مشاهده است، افزود: اگر ایمان افراد صرفاً به حضور یک رهبر وابسته باشد، با فقدان او ممکن است مسیر خود را گم کنند؛ اما اگر باور آنان بر مبانی فکری و اعتقادی استوار شده باشد، در شرایط دشوار نیز بر اصول خود باقی می‌مانند.
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به تحولات سیاسی پس از رحلت امام خمینی(ره) و فتنه سال ۱۳۸۸، به‌عنوان نمونه‌هایی از ضرورت پایبندی به مبانی اعتقادی، اظهار کرد: در هر دوره، ممکن است افرادی با وجود همراهی ظاهری با یک جریان انقلابی، در شرایط حساس از مبانی آن فاصله بگیرند. ازاین‌رو، باید میان محبت به یک شخصیت و اعتقاد ریشه‌دار به اصول و آرمان‌های او تفاوت قائل شد.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم با استناد به سخنی از امیرالمؤمنین(ع) درباره عبرت‌گرفتن از گذشته، تصریح کرد: صورت‌ها، ادبیات و شیوه‌های زندگی انسان‌ها تغییر می‌کند، اما بسیاری از ویژگی‌های نفسانی و زمینه‌های آزمون انسان در طول تاریخ تکرار می‌شود. ازاین‌رو، بررسی حوادث صدر اسلام می‌تواند برای شناخت شرایط امروز نیز راهگشا باشد.
جهاد تبیین؛ نخستین گام حضرت زهرا(س) در شکل‌دهی مقاومت
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با تأکید بر اینکه حضرت فاطمه زهرا(س) در برابر این سه جریان، راهبردی متفاوت از جنگ مسلحانه را در پیش گرفت، گفت: امیرالمؤمنین(ع) در آن شرایط نمی‌توانست به‌سادگی دست به شمشیر ببرد؛ زیرا درگیری داخلی می‌توانست به تضعیف جامعه اسلامی و تقویت جریان‌های معارض بینجامد. از سوی دیگر، حضرت زهرا(س) نیز از دیگران مطالبه جنگ مسلحانه نکرد، بلکه با تکیه بر ظرفیت‌های تبلیغی و اجتماعی، مسیر مقاومت را آغاز کرد.
وی نخستین گام این حرکت را اعتراض‌های زبانی و روشنگرانه حضرت زهرا(س) دانست و افزود: آن حضرت با جهاد تبیین، مسیر طی‌شده از سوی حاکمان وقت را به چالش کشید و سه پیام اساسی به تاریخ منتقل کرد؛ نخست، زیر سؤال بردن مشروعیت خلافت وقت؛ دوم، تبیین حقانیت امیرالمؤمنین علی(ع) برای رهبری جامعه اسلامی؛ و سوم، رد این دیدگاه که رأی اکثریت صحابه به‌تنهایی می‌تواند معیار حقانیت سیاسی و دینی باشد.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به خطبه فدکیه اظهار کرد: حضرت زهرا(س) در این خطبه، ابتدا مخاطبان خود را با تعبیرهایی همچون «بازوان دین» خطاب کرد، اما سپس با لحنی انتقادی، سکوت و سستی آنان در برابر تضییع حق را به چالش کشید.
وی افزود: حضرت زهرا(س) با یادآوری جایگاه قرآن کریم، از مخاطبان خود پرسید که چگونه کتاب خدا را در برابر دیدگان دارند، اما از مسیر آن فاصله گرفته‌اند. این اعتراض، صرفاً یک اختلاف شخصی یا مطالبه مالی نبود، بلکه به مسئله بنیادین نسبت جامعه اسلامی با قرآن، ولایت و مرجعیت دینی بازمی‌گشت.
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با بیان اینکه خطبه فدکیه یکی از مهم‌ترین اسناد روشنگری در تاریخ اسلام است، تصریح کرد: حضرت زهرا(س) با این اقدام، اجازه نداد اختلاف بر سر جانشینی پیامبر(ص) صرفاً به یک مسئله سیاسی روزمره تقلیل یابد؛ بلکه آن را به پرسشی ماندگار درباره مشروعیت حکومت و جایگاه ولایت در ساختار دین تبدیل کرد.
نهضت اشک؛ تبدیل اندوه به ابزار مقاومت
وی دومین گام حضرت زهرا(س) را شکل‌دهی نهضت اشک دانست و گفت: گریه‌های آن حضرت را نباید صرفاً واکنشی عاطفی به رحلت پیامبر اکرم(ص) دانست؛ بلکه این گریه‌ها در بستر موضع‌گیری‌های سیاسی و اعتقادی ایشان معنا پیدا می‌کرد و به ابزاری برای زنده نگه‌داشتن اعتراض به شرایط موجود تبدیل شد.
این استاد حوزه علمیه قم افزود: بر اساس این تحلیل، پس از آنکه حضرت زهرا(س) مسیر حاکمان وقت را نقد کرد، استمرار گریه‌های ایشان نیز به نشانه‌ای از نارضایتی و اعتراض تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که این رفتار برای برخی از افراد جامعه تحمل‌ناپذیر بود و آنان درباره علت آن پرسش می‌کردند.
وی با اشاره به استمرار این الگو در سیره اهل‌بیت(ع) اظهار کرد: در دوره‌های بعد نیز گریه بر مصائب اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه امام حسین(ع)، علاوه بر بُعد عاطفی و معنوی، در حفظ حافظه تاریخی جامعه شیعی و انتقال پیام مقاومت نقش‌آفرین بود. از این منظر، نهضت اشک را می‌توان یکی از ابزارهای جریان‌سازی تاریخی دانست که ریشه‌های آن در حرکت حضرت زهرا(س) قابل بررسی است.
ثبت نارضایتی تاریخی؛ از عیادت تا تشییع پیکر
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی سومین اقدام حضرت زهرا(س) را ثبت نارضایتی خود از حاکمان وقت در حافظه تاریخی مسلمانان دانست و گفت: حضرت زهرا(س) در برابر درخواست برخی افراد برای عیادت، موضع خود را آشکار کرد و با یادآوری سخن پیامبر اکرم(ص) درباره پیوند رضایت و نارضایتی از ایشان با رضایت و نارضایتی پیامبر(ص)، نارضایتی خود را اعلام کرد.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم افزود: آن حضرت همچنین بر این موضع تأکید کرد که افراد مورد اعتراض ایشان در تشییع پیکرش حضور نداشته باشند. این تصمیم، نارضایتی حضرت زهرا(س) را به سندی تاریخی تبدیل کرد تا نسل‌های بعد بدانند که مسئله صرفاً اختلافی گذرا نبوده است.
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به گزارش‌های تاریخی درباره تأخیر برخی افراد در بیعت با خلیفه وقت اظهار کرد: مقاومت حضرت زهرا(س) فضایی ایجاد کرد که مخالفان روند موجود بتوانند در برابر فشارها ایستادگی کنند و بیعت را به‌سادگی نپذیرند.
وی با اشاره به موضع‌گیری بریده اسلمی، از ارادتمندان امیرالمؤمنین(ع)، گفت: پس از بازگشت سپاه اسامه و حضور مجدد برخی نیروها در مدینه، اعتراض‌هایی نسبت به روند خلافت شکل گرفت. این تحولات نشان می‌دهد که فضای سیاسی آن روز یکدست نبود و مقاومت حضرت زهرا(س) در تقویت و آشکارشدن اعتراض‌ها نقش داشت.
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی همچنین با اشاره به گزارش‌های تاریخی درباره مراجعه به خانه امیرالمؤمنین(ع) برای گرفتن بیعت، اظهار کرد: حضور حضرت زهرا(س) در کنار امیرالمؤمنین(ع) محدودیت مهمی برای برخورد با ایشان ایجاد می‌کرد؛ زیرا تعرض به دختر پیامبر(ص) می‌توانست مشروعیت و ثبات حکومت وقت را با چالشی جدی روبه‌رو کند.
وی افزود: این مسئله نشان می‌دهد که جایگاه اجتماعی و معنوی حضرت زهرا(س)، حتی در شرایطی که بخش‌هایی از جامعه از مواضع پیامبر(ص) فاصله گرفته بودند، همچنان از قدرت بازدارندگی برخوردار بود.
مقاومت فاطمی؛ مقابله با انحراف در مسیر حکومت اسلامی
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به هشدارهای حضرت زهرا(س) درباره پیامدهای کنار گذاشتن امیرالمؤمنین(ع) گفت: آن حضرت معتقد بود که کنار گذاشتن ولایت، مشکلاتی به‌مراتب گسترده‌تر از اعتراض‌های محدود و مقطعی به وجود خواهد آورد؛ زیرا جامعه در مواجهه با مسائل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آینده، از مدیریت مبتنی بر آموزه‌های اصیل دین محروم می‌شود.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم افزود: از نگاه این تحلیل، یکی از پیامدهای فاصله‌گرفتن از مسیر ولایت، تغییر تدریجی انگیزه‌های جامعه از جهاد و مسئولیت دینی به دنیاطلبی و کشورگشایی است. در چنین شرایطی، گسترش قلمرو سیاسی لزوماً به معنای گسترش ارزش‌های دینی نخواهد بود و حتی ممکن است اختلاف طبقاتی و رقابت بر سر منافع مادی افزایش پیدا کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با اشاره به تحولات تاریخی پس از صدر اسلام اظهار کرد: هنگامی که مدیریت جامعه از مبانی اصیل دینی فاصله بگیرد، ثروت‌های عمومی و دستاوردهای سیاسی ممکن است به عاملی برای شکل‌گیری تبعیض و دنیاگرایی تبدیل شوند. از این منظر، هشدارهای حضرت زهرا(س) درباره آینده جامعه اسلامی، فراتر از یک منازعه سیاسی مقطعی بود.
وی تأکید کرد: مقاومت فاطمی در پی آن بود که نسبت میان دین و ولایت حفظ شود و جامعه اسلامی به سمتی نرود که ظواهر دینی باقی بماند، اما مبانی اساسی آن به‌تدریج تضعیف شود.
از مقاومت فاطمی تا گسترش تاریخی تشیع
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با اشاره به گسترش تدریجی جامعه شیعی در دوره‌های بعد گفت: شمار محدود پیروان امیرالمؤمنین(ع) در آغاز تاریخ اسلام، در دوره‌های بعد افزایش یافت و شبکه‌ای گسترده‌تر از راویان، پیروان و نمایندگان اهل‌بیت(ع) در مناطق مختلف شکل گرفت.
وی افزود: بررسی شمار راویان احادیث امامان شیعه و گسترش جغرافیایی پیروان اهل‌بیت(ع) در دوره‌های مختلف، از جمله در عصر امامان باقر(ع)، صادق(ع)، جواد(ع)، هادی(ع) و عسکری(ع)، می‌تواند ابعاد این تحول را نشان دهد.
این استاد حوزه علمیه قم، مقاومت حضرت زهرا(س) را یکی از زمینه‌های حفظ هویت و استمرار جریان شیعی دانست و گفت: این مقاومت، با وجود محدودیت‌های شدید و شمار اندک حامیان اولیه، مسیری را گشود که در دوره‌های بعد در حرکت‌های اعتراضی و قیام‌های شیعی، از جمله مقاومت امام حسن(ع) و قیام امام حسین(ع)، جلوه‌های دیگری پیدا کرد.
وی با اشاره به نقش قیام عاشورا در گسترش تشیع اظهار کرد: استمرار این مسیر را می‌توان در افزایش شمار پیروان، راویان و گسترش شبکه ارتباطی شیعیان در مناطق مختلف مشاهده کرد؛ روندی که نشان می‌دهد حرکت‌های مبتنی بر باورهای عمیق، حتی اگر در آغاز با شمار اندکی از همراهان شکل بگیرند، می‌توانند در بلندمدت بر تاریخ اثر بگذارند.
مقاومت؛ حتی با شمار اندک همراهان
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با اشاره به اصل ایستادگی بر حق، حتی در شرایط تنهایی، گفت: حضرت زهرا(س) نشان داد که برای دفاع از یک آرمان، شمار زیاد همراهان شرط آغاز حرکت نیست؛ بلکه تشخیص درست مسیر، برخورداری از باور ریشه‌دار و استفاده از ظرفیت‌های موجود اهمیت دارد.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم با اشاره به سیره امام خمینی(ره) در مبارزه با رژیم پهلوی افزود: امام خمینی(ره) نیز بر اساس همین منطق، مبارزه با رژیم شاه را حتی در صورت تنها ماندن ضروری می‌دانست؛ زیرا معتقد بود هنگامی که اسلام در معرض خطر قرار گیرد، نمی‌توان اصل مبارزه را به همراهی یا عدم همراهی دیگران مشروط کرد.
این استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: حضرت زهرا(س) نیز در شرایطی که امکان شکل‌گیری یک رویارویی گسترده وجود نداشت، با روشنگری و مقاومت فردی وارد میدان شد تا از تبدیل‌شدن قرائتی از اسلامِ جدا از ولایت به یک نظریه پذیرفته‌شده در تاریخ جلوگیری کند.
وی افزود: این حرکت، از یک سو اوج غربت و تنهایی حضرت زهرا(س) را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، بیانگر استقامت آن حضرت در دفاع از حقیقت است؛ مقاومتی که با وجود محدودیت‌های زمانه، آثار آن در حافظه تاریخی جامعه شیعی باقی ماند.
شش درس قیام فاطمی برای جامعه امروز
حجت‌الاسلام والمسلمین سلیمانی با تأکید بر ضرورت شناخت مؤلفه‌های مقاومت حضرت زهرا(س)، شش ویژگی را برای این حرکت برشمرد و گفت: نخستین ویژگی، آرمان‌محوری و تلاش برای تثبیت مرجعیت دینی و سیاسی اهل‌بیت(ع) بود؛ دوم، برخورداری از برنامه برای رسیدن به آرمان‌ها؛ و سوم، نداشتن نگاه زودبازده و توجه به آثار کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت حرکت.
وی افزود: چهارمین ویژگی قیام فاطمی، به میدان آوردن همه ظرفیت‌ها و داشته‌های موجود بود؛ پنجم، استفاده از فرصت‌های مختلف برای مقابله با جریان انحرافی؛ و ششم، همراهی همه این اقدامات با بصیرت و شناخت درست شرایط بود.
این استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه مقاومت حضرت زهرا(س) درسی ماندگار برای جامعه امروز است، اظهار کرد: بازخوانی این سیره نشان می‌دهد که دفاع از آرمان‌ها، به برنامه‌ریزی، صبر، شناخت جریان‌های معارض، بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود و ایستادگی بر اصول نیاز دارد.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم در پایان ابراز امیدواری کرد که جامعه اسلامی با بهره‌گیری از معارف و سیره حضرت فاطمه زهرا(س)، در مسیر مقاومت و صیانت از آرمان‌های انقلاب اسلامی گام بردارد و از عنایت آن حضرت بهره‌مند شود.
انتهای پیام