جام جم آنلاین: اصلانی تاکنون چهار مقاله انگلیسی در این زمینه منتشر کرده و معتقد است پژوهش‌هایش، با وجود قرار داشتن در مراحل آغازین، از افق‌های روشنی برای گسترش و توسعه برخوردارند؛ افق‌هایی که با انجام مطالعات تکمیلی و آزمون‌های بیشتر، می‌توانند به تبیین دقیق‌تر اعتبار و دامنه کاربرد یافته‌ها بینجامند.
اصلانی در توضیح چگونگی شکل‌گیری این ایده گفت، موسیقی از دوران کودکی در زندگی او حضور داشته است. پیشینه هنری خانواده و تشویق‌های پدرش ــ کرامت اصلانی ــ ردیف‌دان و استاد نی‌نوازی ایرانی، سبب شد از چهار سالگی نواختن تنبک را آغاز کند. او که اکنون ۵۲ سال دارد، تجربه نواختن اغلب ساز‌های ایرانی و برخی ساز‌های غربی را نیز در کارنامه خود دارد.
این موسیقیدان، شکل‌گیری پرسش اصلی پژوهش‌هایش را به دوران نوجوانی نسبت می‌دهد؛ زمانی که سخنی درباره نقش اعداد در نظم جهان توجهش را جلب کرد. به گفته او، مضمون آن سخن این بود که هر آنچه در کائنات وجود دارد، بر پایه عدد، قواعد عددی و ترکیبات عددی سامان می‌یابد. همین ایده پرسشی را در ذهن او ایجاد کرد: آیا می‌توان با کمک اعداد و محاسبات، نظم‌های پنهان موسیقی را نیز شناخت؟ پرسشی که حدود ۲۵ سال بعد، بار دیگر در ذهنش جان گرفت و این‌بار، او را به واکاوی جدی آن سوق داد.
کشف روابط میان موسیقی و ریاضیات
بنیانگذار علم نظام‌های عددی موسیقی درباره ماهیت این رویکرد توضیح داد که هدف آن، بررسی ارتباط موسیقی با حوزه‌هایی مانند ریاضیات، مزاج‌شناسی، نجوم، روان‌شناسی و معرفت عددی از راه قواعد و محاسبات مشخص است. به گفته او، عدد در این روش صرفا وسیله‌ای برای شمارش نیست، بلکه ابزاری برای بررسی روابط و الگو‌های ساختاری موسیقی به‌شمار می‌رود.
اصلانی معتقد است این رویکرد می‌تواند به شناخت ویژگی‌های ملودی‌ها، تحلیل ساختار‌های موسیقایی و بازنگری در برخی نظریه‌های موجود درباره موسیقی فرهنگ‌ها و ملت‌های مختلف کمک کند.
او در عین‌حال یادآور شد اگرچه ارتباط موسیقی و ریاضیات موضوع تازه‌ای نیست و از دوران فیثاغورس تا دوره دانشمندان ایرانی و اسلامی، دیدگاه‌های متعددی درباره پیوند موسیقی با ریاضیات، نجوم و مزاج‌ها مطرح شده، اما متأسفانه، هیچ‌کدام از آنها قوانین صریح یا فرمول‌های مشخصی برای اثبات ادعا‌های خود ارائه نکردند و به نظر می‌آید این معرفت فقط نزد اشخاص اهل بصیرت وجود داشته، اما نه بر پایه اعداد و محاسبات، بلکه به شیوه اشراق و الهام.
او افزود که کاربرد اعداد در موسیقی پیشینه‌ای طولانی دارد؛ از تعیین درجات گام و محاسبه فاصله میان نت‌ها گرفته تا بررسی ریتم، سرعت اجرا و فرکانس‌های صوتی. تفاوت روش پیشنهادی او، به گفته خودش، در یافتن تأثیرات موسیقی و ارزیابی تئوری‌های آن از طریق قواعد روشن و محاسباتی است که مراحل آنها توضیح‌دادنی و نتایج‌شان قابل بررسی باشد.
از تقسیم‌بندی اکتاو تا شناخت ساختار گام‌ها
یکی از محور‌های پژوهش اصلانی، بررسی نظام‌های ۱۲، ۱۷ و ۲۴ نتی است. این نظام‌ها به شیوه‌های مختلف تقسیم فاصله یک اکتاو اشاره دارند؛ فاصله‌ای که در موسیقی با رسیدن به نتی هم‌نام در سطح زیر و بمی بالاتر یا پایین‌تر شناخته می‌شود. در نظام ۱۲ نتی، اکتاو به ۱۲ نیم‌پرده تقسیم می‌شود؛ روشی که در موسیقی رایج غربی کاربرد گسترده‌ای دارد. در برخی نظام‌های دیگر، تقسیم‌بندی فواصل متفاوت است و امکان بررسی ریزفاصله‌هایی را فراهم می‌کند که در موسیقی ایرانی و دیگر سنت‌های موسیقایی اهمیت دارند.
اصلانی گفت در پژوهش‌های خود از جدول‌های عددی مختلفی برای بررسی ارزش نت‌ها استفاده می‌کند. به گفته او، ممکن است نت سل در هر جدول ارزش عددی متفاوتی داشته باشد، اما محاسبات براساس قواعد مشخصی انجام می‌شود و نتایج باید با یکدیگر سازگاری داشته باشد. به‌گفته او، این محاسبات می‌توانند در شناسایی روابط میان گام‌ها، مزاج‌ها، صور فلکی، سیارات و عناصر چهارگانه مؤثر باشند.
این موسیقیدان همچنین از بررسی ساختار دانگ‌ها سخن گفت. دانگ یا تتراکورد، بخشی از یک گام موسیقایی است که معمولا از چهار نت تشکیل می‌شود. به گفته اصلانی، در دسته‌بندی دانگ‌های مشابه و متفاوت، تنها شباهت ظاهری اهمیت ندارد، بلکه مجموع ارزش عددی نت‌ها نیز باید بررسی شود.
او همچنین از مفاهیمی مانند گام‌های «ذاتی»، «اکتسابی» و «عملی» و اصطلاحات «اعداد مکانی» و «اعداد منزلی» نام برد که در چارچوب روش پیشنهادی او تعریف شده‌اند.
بازخوانی موسیقی ایرانی با محاسبات عددی
یکی از دیدگاه‌های متمایز اصلانی به دسته‌بندی آواز‌های موسیقی ایرانی مربوط می‌شود. در تقسیم‌بندی رایج موسیقی دستگاهی، ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی از متعلقات دستگاه شور به‌شمار می‌روند و آواز اصفهان نیز با دستگاه همایون مرتبط است.
اصلانی گفت: نتایج محاسباتش نشان می‌دهد که چهار آواز ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی را نباید مشتقاتی از شور دانست، بلکه هر یک باید به‌عنوان مقامی مستقل بررسی شوند. به گفته او، دسته‌بندی‌های تاریخی موسیقی ایرانی با نگرش‌های مرتبط با مزاج‌های چهارگانه نیز پیوند داشته و پژوهش او در پی توضیح منطق این تقسیم‌بندی‌ها با زبان اعداد است.
از شناخت موسیقی تا کاربرد‌های روان‌شناختی
اصلانی با اشاره به پیوند موسیقی و روان‌شناسی گفت، نتایج محاسباتی‌اش به معنای یکسان بودن احساس همه انسان‌ها هنگام شنیدن یک گام یا مقام نیست. ممکن است دو نفر با شنیدن یک قطعه موسیقی، احساس‌ها و برداشت‌های متفاوتی داشته باشند؛ بنابراین تفاوت‌های فردی همچنان اهمیت دارد.
او یکی از کاربرد‌های مورد نظر این روش را کمک به انتخاب موسیقی متناسب با شرایط روانی افراد، ازجمله نیاز به آرامش یا تمرکز، دانست. به باور او، شناخت ویژگی‌های موسیقی از طریق علم نظام‌های عددی موسیقی می‌تواند به موسیقی‌درمانگران در انتخاب آگاهانه‌تر قطعات کمک کند؛ به‌خصوص ممکن است یک موسیقی برای گروهی از افراد مناسب باشد و برای فردی دیگر همان تأثیر را نداشته باشد.
با وجود این، اثربخشی چنین رویکردی در درمان اختلالات روانی یا جسمی نیازمند پژوهش‌های تخصصی و شواهد بالینی است و محاسبات عددی به‌تنهایی برای اثبات تأثیر درمانی موسیقی کفایت نمی‌کند.
پژوهشی در آغاز راه
اصلانی گفت که تاکنون چهار مقاله انگلیسی در مجلات بین‌المللی علمی ــ پژوهشی در حوزه ریاضیات منتشر کرده و مجموعه مقالات مقدماتی مورد نظرش شامل ۱۲ مقاله است. به گفته او، هر مقاله زمینه‌ساز طرح مباحث مقاله بعدی می‌شود.
این موسیقیدان تأکید کرد که علم نظام‌های عددی موسیقی هنوز در آغاز راه قرار دارد و برای گسترش آن، پژوهش‌ها و آزمایش‌های بیشتری لازم است. او ابراز امیدواری کرد که پژوهشگران آینده با بررسی مستقل روابط پیشنهادی و آزمودن نتایج، بتوانند ظرفیت‌ها و محدودیت‌های این روش را روشن‌تر کنند.
∎