به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
فرزانه احمدی: حکایت متروی اصفهان مثنوی هفتاد من است. این روزها باز هم عبور تونل خط 2 مترو از نزدیکی مسجد جامع عتیق به صدر اخبار آمده و کارشناسان درباره آن نظرات مختلفی داده‌اند. بیشتر صحبت‌ها اما درباره احتمال آسیب‌زابودن احداث تونل در نزدیکی مسجد است. مسجد جامع عتیق بیشتر از هزار سال قدمت دارد و در فهرست یونسکو ثبت شده است. حالا خط 2 مترو قرار است از نزدیکی این مسجد عبور کند.
خط 2 که ایستگاه‌های مختلفی در بافت تاریخی اصفهان دارد، از نزدیکی میدان نقش جهان عبور میکند. این خط، دو ایستگاه در نزدیکی مسجد جامع دارد: ایستگاه میدان امام علی و ابن‌سینا. مسجد جامع تقریبا در میانه این دو ایستگاه قرار گرفته و تونلی که این دو بخش را به هم وصل میکند، از نزدیکی مسجد جامع خواهد گذشت. نکته عجیب این است که رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان هفتم شهریور امسال گفته بود: «خط 2 مترو از منطقه زینبیه تا میدان امام حسین به طول ۱۴.۵ کیلومتر، شامل ۱۶ ایستگاه آماده است. ساختمان بخش مهم آن به پایان رسیده و منتظر ورود ناوگان هستیم که در همین سال افتتاح شود». 16 ایستگاهی که رئیس شورای شهر اصفهان از آن نام می‌برد، شامل ایستگاه‌های امام علی و ابن‌سینا هم می‌شود و سؤال این است که وقتی هنوز تونل نزدیک مسجد جامع عتیق تعیین تکلیف نشده، چطور رئیس شورای شهر اصفهان وعده افتتاح این خط را میدهد؟ خطر آسیب به مسجد جامع بر اثر عبور مترو در حالی است که این مسجد هم‌اکنون هم به دلیل شدت نم و رطوبت وضعیت مناسبی ندارد و وجود خاک رسی و شن در لایه‌های زیر زمین مسجد نگرانی‌ها را درباره تأثیر ارتعاشات احتمالی بیشتر کرده است. علاوه بر آن، مسئله فرونشست هم بر نگرانی‌ها افزوده است.
مطالعات تکمیل نشده است
یک استاد دانشگاه علم و صنعت که تاکنون چندین نامه حاوی هشدار درباره احتمال آسیب‌زابودن عبور تونل و قطارهای مترو از نزدیکی مسجد جامع اصفهان به مسئولان شهری و اجرائی اصفهان نوشته است، به «شرق» می‌گوید: «شواهد نشان میدهد مطالعات خطرات ارتعاشات بر بافت و بناهای تاریخی هنوز تکمیل نشده است. علی‌رغم تکمیل‌نبودن مطالعات، اجرای خط و حتی روسازی خط که آخرین مرحله نهایی ساخت‌وساز مترو است، در قسمت قابل ملاحظه‌ای از مسیر تکمیل شده است. در حالی که این مطالعات باید پیش از هرگونه عملیات اجرائی انجام می‌شد». غلامحسین معماریان این سؤال را مطرح میکند که چرا پیش از آغاز عملیات اجرائی، مطالعات دقیقی برای پیامدهای ارتعاش بر بافت و بناهای تاریخی انجام نشده و دریافت تضمین قطعی صورت نگرفته است؟ همچنین چرا با وجود اطلاع از اینکه مطالعات کامل انجام نشده، مسیرها انتخاب و اجرا شده است؟ او درباره خطرات احتمالی عبور مترو برای مسجد توضیح میدهد: «حرکت قطار، ناهمواری ریل و چرخ‌ها و اتصالات باعث ایجاد ارتعاش در خط مترو می‌شود. نیروهای داینامیکی نیز به زمین اطراف منتقل می‌شود. امواج ارتعاشی در لایه‌های خاک و سنگ گسترش می‌یابند. نوع خاک، عمق تونل و شرایط زمین بر دامنه و فرکانس ارتعاش اثر می‌گذارد. ارتعاش از خاک به پی منتقل شده و می‌تواند در دیوارها، سقف‌ها و اجزای تزیینی بنا پاسخ دینامیکی ایجاد کند».
بیش از 70 بنا در خطر آسیب هستند
این استاد دانشگاه علم و صنعت با بیان اینکه مسجد جامع تنها 13 متر با محور مترو فاصله خواهد داشت، تأکید میکند: «علاوه بر آن، حدود 70 بنا در مجاورت محور تونل قرار می‌گیرند که بعضی از آنها مانند مسجد صفوی قطبیه تنها هفت متر با این محور فاصله دارند. بعضی بررسی‌ها نشان داده احتمالا تنها 13 بنا در محدوده مجاز ارتعاشی قرار دارند و 62 بنا در معرض ارتعاشات بحرانی هستند. با فرض اجرای تمامی تدابیر مشاوران سازمان قطار شهری اصفهان، یعنی فرض استفاده از دال شناور، احتمالا کماکان 36 بنا در محدوده غیرمجاز و از نظر ارتعاشی در معرض خطر جدی هستند. این نکته را فراموش نکنیم که اگر برای مسجد جامع اصفهان تدابیری مانند دال شناور در نظر گرفته شود، باز هم ممکن است ارتعاش واردشده به مسجد، 18 دسیبل بالاتر از محدوه مجاز باشد که به‌عنوان یک وضعیت فرابحرانی تلقی می‌شود». معماریان به صراحت می‌گوید: «درخواست داریم عملیات اجرائی تونل‌های خط 2 متروی اصفهان در محدوده بافت تاریخی متوقف و مطالعات قطعی تکمیل شود. ارائه تضمین درباره اینکه عبور مترو به بناها و بافت تاریخی آسیب نمی‌زند نیز لازم است».
مترو ابعاد سیاسی و اجتماعی دارد
در این میان، فرهاد عزیزی‌زلانی، مدیرکل پایگاه‌های میراث ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی، درباره عبور مترو از نزدیکی مسجد جامع عتیق به «شرق» می‌گوید: «هنر ما در حوزه میراث فرهنگی این است که با در نظر گرفتن ملاحظات حفاظتی از آثار، امور خدماتی مانند مترو برای مردم را نادیده نگیریم. مشابه همین چالش در خط یک متروی اصفهان هم وجود داشت که با بررسی‌های انجام‌شده، عبور مترو با فاصله‌ای حدود یک‌و‌هفت‌دهم کیلومتر از آثار تاریخی اصفهان امکان‌پذیر شد و در حال حاضر نزدیک‌ترین ایستگاه خط یک مترو با آخرین نقطه میدان نقش جهان، حدود 700 کیلومتر فاصله دارد. این نتیجه کار کارشناسان در وزارت میراث بود». او ادامه میدهد: «مباحثی مانند مترو دارای ابعاد سیاسی، اجتماعی و گاهی امنیتی است. ما با توجه به وجود چنین مسائلی، وظیفه بررسی فنی و حفاظتی از آثار را داریم. در حال حاضر یک مشاور برای بررسی عبور مترو از نزدیکی مسجد جامع عتیق انتخاب کرده‌ایم که مورد اعتماد ماست. او در روزهای جنگ در کمترین زمان بررسی‌های لازم را انجام داد. هفته گذشته نیز یک جلسه مدیریتی و فنی با حضور مسئولان شهری اصفهان برگزار شد و اکنون یک کمیته کارشناسی شکل گرفته است. نتایج ارزیابی‌های کارشناسان و الزامات بالارفتن تاب‌آوری مسجد در نظر گرفته خواهد شد».
عزیزی می‌گوید: «این جلسه بعد از چند سال اولین نشست ما بود. تاکنون مطالعات زیادی انجام شده، اما در یک جلسه امکان نتیجه‌گیری وجود ندارد. آنها نتوانستند در این جلسه ما را قانع کنند که مسجد جامع اصفهان حتی با راهکارهای کاهش ارتعاشات، خدشه نبیند. البته هنر ما این نیست که به همه موارد «نه» بگوییم، بلکه جایی که راهکار فنی و مهندسی وجود دارد و حفاظت مسجد و تاب‌آوری آن با مشکل مواجه نمی‌شود، عبور مترو از آن محدوده قابل بررسی است». بر اساس اعلام او، مسجد جامع عتیق بیش از هزار سال قدمت دارد و بسیاری از بخش‌های آن دارای عوارض و آسیب‌هایی است: «ما باید به این اطمینان برسیم که عبور مترو عارضه‌ای برای مسجد ندارد. بنا داریم در کمیته کارشناسی به بهترین راهکار برسیم. با این حال درباره ایستگاه‌هایی که بدون اظهارنظر کارشناسان میراث فرهنگی احداث شده، پاسخ باید در حوزه مدیریت شهری داده شود. پیش از این سه راهکار پیشنهاد شده بود و مستندات به‌تازگی بعد از چند سال به دست ما رسیده است. مسئولیت ایستگاه‌های احداث‌شده با خود آنهاست و باید به آن پاسخ بدهند».
سه مسیر جایگزین پیشنهاد شده است
از سوی دیگر، علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی نیز به «شرق» می‌گوید: «موضوع متروی اصفهان مربوط به امسال و سال قبل نیست. احداث مترو از دهه ۸۰ شروع شد و از همان زمان خط و خطوط آن مشخص بود». او درباره مسیرهای تعیین‌شده برای عبور تونل مترو در حریم مسجد جامع عتیق توضیح میدهد: «مبدأ و مقصد خط 2 مترو مشخص است و درباره آن بحثی وجود ندارد. سه خط متفاوت برای عبور تونل از محدوده مسجد معرفی شده است. امروز درباره لاین‌های مترو شیوه‌های مناسبی هست که در بسیاری از نقاط دنیا آزمایش شده‌اند. با توجه به اینکه یونسکو به مسجد جامع عتیق توجه ویژه دارد، هنوز درباره این سه مسیر تصمیم نگرفته‌ایم و باید بررسی‌های بیشتری انجام شود. هم‌اکنون یکی از بهترین مشاوران میراثی کشور در حال مطالعات لازم است». او ادامه میدهد: «ما هم درباره حفظ مسجد نگرانی داریم و باید خطایمان را به صفر برسانیم، اما آنچه باعث نگرانی بیشتری برای ما درباره این مسجد هست، موضوع نم و رطوبت موجود در آن است. وزیر میراث در این زمینه دستورات خوبی صادر کرده‌اند که امیدواریم با همراهی سایر دستگاه‌های مرتبط بتوانیم هر‌چه زودتر وضعیت مسجد را سامان بدهیم».
نیاز به تأیید وزارت میراث
رضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی هم درباره خطری که مسجد جامع عتیق در اصفهان را تهدید میکند، به «شرق» می‌گوید: «قرار بر این است که از این پس معاونت میراث فرهنگی وزارتخانه، پروژه‌های در معرض خطر را شناسایی و معرفی کند. در مرحله اول، ۱۰ پروژه اصلی که برای مردم بسیار اهمیت دارد، معرفی شده است. جلسه‌ای نیز با ریاست سازمان برنامه و بودجه برگزار و توافق شد که یک همت برای مرمت و استحکام‌بخشی این بناها هزینه کنیم. در آینده نزدیک حتما شاهد اتفاقات خوبی خواهید بود که در سازه‌های باارزش کشور رخ میدهد». او تأکید میکند: «باید بگویم که درباره دو استان اصفهان و شیراز حساسیت بسیار زیادی داریم. در حال حاضر تیمی متشکل از چهره‌های مطرح کشور، مدت زیادی است بر روی پروژه مترو متمرکز هستند. هفته قبل نیز با استاندار اصفهان جلسه داشتند. یک خط قرمز تعیین کرده‌ایم؛ هر اقدام عمرانی در دو استان اصفهان و شیراز حتما باید از چارچوب شورای فنی وزارت میراث عبور کند و به تأیید ما برسد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.