فریبا نباتی
تالاب انزلی، از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های شمال کشور، روزبه‌روز از پهنه آبی خود فاصله می‌گیرد؛ جایی که تا همین چند سال پیش زیر آب بود، حالا به خشکی تبدیل شده و مسیرهای قایقرانی نیز هر روز کم‌عمق‌تر می‌شوند. کاهش تراز آب دریای کاسپین، مدیریت حقابه و سرنوشت طرح‌های احیا، پرسش‌هایی جدی درباره آینده این تالاب مطرح کرده است. آیا می‌توان این زیست‌بوم مهم را از مسیر زوال بازگرداند؟
آرزو اشرفی‌زاده، مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست در گفتگو با اطلاعات، از چالش‌های مدیریت آب، اقدامات احیا و چشم‌انداز آینده آن می‌گوید.
طبق مشاهده میدانی من از تالاب انزلی و همچنین صحبت با قایقرانان محلی، بخش‌هایی از تالاب که تا همین چند وقت پیش زیر آب بود به خشکی تبدیل شده است. آیا سازمان حفاظت محیط زیست، کاهش پهنه آبی تالاب انزلی را تأیید می‌کند و وسعت آن چقدر است؟
-کاهش پهنه آبی تالاب انزلی، واقعیتی مشهود و قابل‌تأیید است. طی حدود سه دهه اخیر، تراز آب دریای کاسپین حدود ۲ تا ۳ متر کاهش یافته و این روند، به‌ویژه در سال‌های اخیر، اثر قابل‌توجهی بر شرایط هیدرولوژیک تالاب انزلی داشته است.
البته برای اعلام عدد دقیق درباره میزان کاهش پهنه آبی تالاب در یک بازه زمانی مشخص، باید به داده‌های پایش و تصاویر ماهواره‌ای و مقایسه‌های دوره‌ای استناد کرد اما مسلما کاهش تراز دریای کاسپین و در پی آن تغییر شرایط تبادل آب میان تالاب و دریا، یکی از عوامل اصلی وضعیت فعلی تالاب است.
جز کاهش تراز آب دریا، سهم کاهش حقابه، برداشت‌های بالادست، حفر چاه و رسوب‌گذاری در این وضعیت چقدر است؟
-در شرایط فعلی، مهم‌ترین عامل مؤثر بر کاهش سطح آب تالاب انزلی، کاهش تراز آب دریای کاسپین و پسروی دریاست. با این حال، این موضوع به معنای نادیده گرفتن سایر عوامل نیست و کاهش حقابه، برداشت‌های بالادست، برداشت از منابع آب زیرزمینی و حفر چاه، رسوب‌گذاری، تغییرات بارش و رواناب و سایر فشارهای انسانی نیز در وضعیت تالاب اثرگذار هستند.
نکته مهم این است که با توجه به کاهش تراز دریای کاسپین و ایجاد اختلاف ارتفاع میان سطح آب تالاب و دریا، حتی در صورت ورود و تأمین آب موردنیاز تالاب، بخشی از آب می‌تواند به‌صورت ثقلی از تالاب به سمت دریا تخلیه شود. بنابراین شرایط کنونی را باید با توجه به تغییرات هیدرودینامیک تالاب و ارتباط آن با دریای کاسپین تحلیل کرد.
برای تعیین سهم درصدی هر یک از عوامل نیز نیاز به مطالعات کمّی و مدل‌سازی داریم و نمی‌توان بدون پشتوانه علمی برای هر عامل، سهم مشخصی اعلام کرد.
حقابه تالاب انزلی چه میزان تعیین شده و در سال آبی جاری چه میزان از این حقابه واقعا به تالاب رسیده است؟
-بر اساس مطالعات انجام‌شده، نیاز آبی تالاب انزلی در شرایط خشکسالی حدود ۱۸۲ میلیون مترمکعب برآورد شده است.
در شرایط خشکسالی، سالانه حدود ۱.۸۶ میلیارد مترمکعب آب از طریق رودخانه‌های منتهی به تالاب وارد پهنه تالاب می‌شود و میزان بارندگی مستقیم بر سطح تالاب نیز حدود ۲۷۸ میلیون مترمکعب برآورد شده است. با این حال، به دلیل روند نزولی تراز سطح آب دریای کاسپین، به‌ویژه افت قابل‌توجه تراز آب در سال‌های اخیر، بخش قابل‌توجهی از آب ورودی در تالاب ذخیره نشده و به‌صورت ثقلی به سمت دریا تخلیه می‌شود.
بنابراین مسأله تالاب انزلی، صرفا کمبود حجم آب ورودی نیست، بلکه نحوه مدیریت و ماندگاری آب در پهنه تالاب نیز اهمیت اساسی دارد. در شرایط کنونی، اجرای کامل مدیریت آب تالاب انزلی براساس مطالعات انجام‌شده، از جمله مطالعه تکمیلی هیدرودینامیک و رسوب تالاب با هدف مدیریت آب که در سال ۱۴۰۴ انجام شده، از محورهای اصلی پیگیری برای مواجهه با این چالش است.
رسوب‌گذاری و کاهش عمق آبراهه‌ها یکی از تغییراتی است که برخی کارشناسان از آن به عنوان مشکل جدی تالاب نام می‌برند. برنامه عملیاتی سازمان برای مقابله با رسوب‌گذاری و احیای آبراهه‌های تالاب چیست و لایروبی تا چه اندازه در این برنامه قرار دارد؟
-در شرایط فعلی، یکی از چالش‌های اصلی تالاب، مدیریت آب و افزایش امکان ماندگاری و توزیع مناسب آب در پهنه تالاب است. در همین راستا، اداره‌کل حفاظت محیط زیست گیلان، فاز اجرایی طرح اضطراری مدیریت آب در بخش غربی تالاب انزلی را آغاز کرده و تاکنون بیش از ۳ هزار هکتار از عرصه تالاب آبگیری شده است.
در کنار مدیریت آب، رسوب‌گذاری و کاهش عمق روگاها(مسیرهای آب) و انهار نیز مورد توجه قرار دارد. لایروبی روگاها و انهار تالاب متناسب با نیاز و درخواست جوامع محلی و قایقرانان و پس از بررسی و اخذ نظر زیرکارگروه حفاظت از اکوسیستم تالاب در دستور کار قرار می‌گیرد.
البته لایروبی به‌تنهایی راهکار احیای تالاب نیست و باید در کنار مدیریت آب، کنترل منابع رسوب در حوضه آبخیز و سایر اقدامات حفاظتی و احیایی دنبال شود.
تالاب انزلی امروز فقط با یک بحران روبه‌رو نیست، با انباشتی از بحران‌ها؛ از چالش‌های هیدرولوژیک، آلودگی، رسوب‌گذاری، تغییرات زیستگاهی، گسترش گونه‌های مهاجم، فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی مواجه است. هنوز برنامه جامعی برای حل همزمان آنها وجود ندارد؟
-در سال‌های گذشته، مطالعات و طرح‌های متعددی برای حفاظت و احیای تالاب از جمله مطالعات مدیریت یکپارچه تالاب انزلی و پروژه مدیریت اکولوژیک تالاب انزلی فاز اول و دوم با مشارکت جایکا (آژانس همکاری بین‌المللی ژاپن) و نیز طرح احیای تالاب انزلی مصوبه سومین جلسه ستاد هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور انجام شده است، اما بخشی از این طرح‌ها به دلیل محدودیت‌های اعتباری یا اجرا نشدن کامل زیرساخت‌های موردنیاز، به اهداف موردانتظار نرسیده‌اند. بنابراین امروز بیش از هر زمان دیگری، تأمین و تخصیص اعتبارات، اولویت‌بندی اقدامات، تقسیم کار مشخص میان دستگاه‌های مسئول و اجرای همزمان اقدامات در حوزه آب، رسوب، آلودگی و زیست‌بوم تالاب ضرورت دارد.
در عین حال، در برخی حوزه‌ها اقدامات موفقی انجام شده است. یکی از نمونه‌های قابل‌توجه، مبارزه با گونه مهاجم سنبل آبی است. از سال ۱۴۰۲ با استفاده از تجهیزات بومی‌سازی‌شده و با همکاری ذی‌نفعان تالاب و در چارچوب تدابیر اتخاذشده در دبیرخانه و کارگروه حفاظت از اکوسیستم تالاب انزلی، عملیات پاکسازی سنبل آبی با جدیت بیشتری دنبال شده و به‌صورت ماهانه در حال انجام است.
از نتایج این اقدامات می‌توان به کنترل و مدیریت زیست‌توده سنبل آبی و پاکسازی بیش از ۷۰ درصد از سطح آلوده در بخش غربی تالاب با استفاده از دستگاه دروگر سنبل آبی بومی‌سازی‌شده و مشارکت ذی‌نفعان تالاب اشاره کرد.
همچنین مطالعه‌ای با عنوان تهیه برنامه مقابله با گونه‌های مهاجم گیاهی با تمرکز بر سنبل آبی در تالاب انزلی صورت گرفت که با مطالعه ویژگی‌های اکولوژیکی بخش‌های مختلف تالاب انزلی و با هدف احیای اکوسیستم، راهکارهای دقیق و مبتنی بر بررسی های اکولوژیکی ارائه شد. این مطالعه در مراحل نهایی قرار دارد و نسخه های مجزا و ارائه‌شده برای کنترل گونه مهاجم سنبل آبی برای هریک از بخش‌های تالاب انزلی، به استان جهت اجرا ابلاغ خواهد شد که امید است با همکاری دستگاه‌های مسئول در سطح استان به شکل جدی اجرا شود.
بنابراین مسأله امروز تالاب انزلی، فقدان مطلق برنامه نیست؛ بلکه چالش اصلی، تکمیل و اجرای مؤثر برنامه‌ها، تأمین منابع مالی، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و حرکت از اقدامات پراکنده به سمت مدیریت یکپارچه و مبتنی بر شرایط واقعی هیدرولوژیک و اکولوژیک تالاب و حوضه آبخیز آن است.
اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، چشم‌انداز تالاب انزلی در پنج سال آینده چیست و سازمان برای جلوگیری از تبدیل بخش‌های بیشتری از تالاب به خشکی، چه اقدام فوری و زمان‌بندی‌شده‌ای در دست اجرا دارد؟
-ادامه روند کاهش تراز دریای کاسپین، کاهش ماندگاری آب در تالاب و تداوم سایر فشارهای هیدرولوژیک و زیست‌محیطی، می‌تواند موجب تشدید تنش آبی و گسترش بخش‌های کم‌آب و خشک‌شده تالاب شود. با این حال، آینده تالاب، قطعی و از پیش تعیین‌شده نیست و با اجرای اقدامات مؤثر می‌توان از تشدید این روند جلوگیری کرد.
در همین راستا، اجرای طرح‌های اضطراری مدیریت آب در محدوده‌های بحرانی تالاب به‌صورت منطقه‌ای و مرحله‌ای از سال جاری عملیاتی شده است. در فاز نخست، پروژه احداث سازه کنترل و مدیریت آب در تالاب انزلی ـ بخش غربی تالاب ـ در حال اجراست و همچنین عملیات همترازسازی بخشی از زهکش‌های شرق تالاب انزلی در دست اجرا قرار دارد.
هدف این اقدامات، افزایش امکان مدیریت آب و ماندگاری آن در بخش‌های بحرانی تالاب و جلوگیری از تشدید روند خشکیدگی است. در کنار این اقدامات، روند احیا و پایش تالاب ادامه خواهد داشت و اجرای اقدامات تکمیلی متناسب با شرایط هیدرولوژیک تالاب دنبال می‌شود.