به گزارش ایرنا، زمین سیاره‌ای با تاریخی چندمیلیاردساله در لایه‌های سنگی خود شواهدی از دگرگونی‌های محیطی و جاندارانی حفظ کرده که در دوره‌های مختلف زمین‌شناسی در دریاها و خشکی‌ها می‌زیستند. فسیل‌ها، بقایای جانداران یا آثاری از فعالیت آن‌ها هستند که در گذر زمان حفظ شده‌اند و امکان مطالعه گذشته زمین، شناخت گونه‌های باستانی و بازسازی محیط‌های دیرینه را فراهم می‌کنند.
اهمیت فسیل‌ها به شناخت جانداران گذشته محدود نمی‌شود هر نمونه می‌تواند اطلاعاتی درباره ساختار بدن جانداران، شیوه فعالیت آن‌ها، شرایط محیطی زیستگاه‌های باستانی و تغییرات زمین‌شناختی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
دیرینه‌شناسی با مطالعه این شواهد به شناسایی گونه‌های ناشناخته، تعیین سن نسبی لایه‌های سنگی، بررسی پراکندگی جانداران و بازسازی شرایط محیطی گذشته کمک می‌کند ازاین‌رو، محوطه‌های فسیلی منابعی علمی و تجدیدناپذیرند که ارزش آن‌ها به حفظ نمونه‌ها و اطلاعات زمین‌شناختی همراهشان وابسته است.
در مقیاس جهانی، مناطقی که از توالی‌های سنگی گسترده و تنوع فسیلی برخوردارند جایگاه ویژه‌ای در پژوهش‌های دیرینه‌شناختی دارند. ایران نیز به دلیل تنوع ساختارهای زمین‌شناختی و گستردگی رخنمون‌های سنگی متعلق به دوره‌های مختلف ظرفیت قابل توجهی برای مطالعه تاریخ زمین و تحولات زیستی دارد. این ظرفیت، افزون بر اهمیت پژوهشی می‌تواند در آموزش علوم زمین، توسعه موزه‌های تخصصی و گسترش گردشگری علمی نیز نقش‌آفرین باشد مشروط بر آنکه معرفی و بهره‌برداری از این میراث با ملاحظات حفاظتی همراه شود.
در این میان، خراسان جنوبی با تنوع پدیده‌های زمین‌شناختی و گستردگی ساختارهای سنگی از مناطق قابل توجه کشور برای مطالعه تاریخ زمین به شمار می‌رود.
شهرستان طبس به دلیل تنوع رخنمون‌های زمین‌شناختی و وجود شواهد فسیلی متعلق به دوره‌های مختلف ظرفیت ویژه‌ای برای پژوهش‌های زمین‌شناسی و دیرینه‌شناسی دارد و بستری ارزشمند برای بررسی توالی‌های سنگی، مطالعه فسیل‌های دریایی و شناخت شرایط محیطی گذشته فراهم کرده است.
از جمله شواهد شاخص این منطقه، آثار کروزیانا و مرجان‌های فسیلی ژوراسیک ملوند است. آثار کروزیانا با ردها و فعالیت جانداران دریازی باستانی ارتباط دارند و مرجان‌های فسیلی ملوند شواهدی از محیط‌های دریایی دوران ژوراسیک را حفظ کرده‌اند. مطالعه این آثار افزون بر آشکارکردن بخشی از تاریخ طبیعی منطقه، اهمیت علمی محوطه‌های فسیلی و ضرورت حفاظت از اطلاعات ارزشمند آن‌ها را نشان می‌دهد.
با وجود این ظرفیت‌ها، میراث فسیلی طبس با چالش‌هایی همچون برداشت غیرمجاز نمونه‌ها، تخریب لایه‌های فسیل‌دار، محدودیت منابع تخصصی و ضرورت افزایش آگاهی عمومی روبه‌روست. فسیل جداشده از بستر طبیعی خود حتی اگر سالم باقی بماند ممکن است بخشی از ارزش علمی‌اش را از دست بدهد زیرا محل کشف، موقعیت آن در لایه‌های سنگی و ارتباطش با سایر شواهد زمین‌شناختی، اطلاعاتی هستند که گاه پس از برداشت یا تخریب محوطه دیگر قابل بازیابی نیستند ازاین‌رو، شناخت علمی، مستندسازی، آموزش و مشارکت جوامع محلی در حفاظت از این میراث اهمیت اساسی دارد.
در چنین شرایطی، بررسی جایگاه دیرینه‌شناختی طبس، یافته‌های فسیلی این منطقه و اقدامات و چالش‌های پیش روی حفاظت از آن فرصتی برای شناخت دقیق‌تر یکی از سرمایه‌های ارزشمند طبیعی خراسان جنوبی است. در همین خصوص مدیر ژئوپارک جهانی طبس به مناسبت سوم آبان روز ملی فسیل یا سنگواره در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا ابعاد مختلف این موضوع را از ارزش علمی فسیل‌ها تا ضرورت حفاظت و معرفی این میراث تشریح کرده است.
شناسایی بیش از ۱۰ محوطه فسیلی در ژئوپارک جهانی طبس
مدیر ژئوپارک جهانی طبس با اشاره به شناسایی بیش از ۱۰ محوطه فسیلی در محدوده این ژئوپارک، از ظرفیت‌های کم‌نظیر دیرینه‌شناختی این منطقه در مطالعه تاریخ حیات روی زمین خبر داد و گفت: طبس با برخورداری از رخنمون‌های گسترده سنگی متعلق به تمامی دوره‌های دوران پالئوزوئیک و بخش‌هایی از دوران مزوزوئیک مجموعه‌ای ارزشمند از شواهد حیات گذشته را در خود جای داده است ظرفیتی که در کنار اهمیت پژوهشی و بین‌المللی، ضرورت حفاظت اصولی، مستندسازی علمی، جلوگیری از برداشت غیرمجاز فسیل‌ها و تقویت همکاری‌های تخصصی را دوچندان می‌کند.
وصال یحیی‌شیبانی اظهار کرد: ژئوپارک جهانی طبس برای شناسایی، مستندسازی، حفاظت و معرفی میراث فسیلی منطقه، اقداماتی در زمینه آموزش، پژوهش، راه‌اندازی موزه، جلب مشارکت جامعه محلی و معرفی ژئوسایت‌های واجد شرایط انجام داده است.
وی ادامه داد: با این حال، تامین منابع مالی کافی، دسترسی به نیروی متخصص، استقرار نظام پایش مستمر و برخورداری از چارچوب قانونی جامع برای حفاظت از محوطه‌های فسیلی همچنان از چالش‌های مهم این حوزه به شمار می‌روند.
وی با تاکید بر اینکه ارزش علمی فسیل‌ها تنها به خود نمونه محدود نمی‌شود افزود: موقعیت فسیل در لایه‌های سنگی و ارتباط آن با سایر شواهد زمین‌شناختی نیز اهمیت فراوانی دارد و برداشت غیرمجاز می‌تواند علاوه بر خارج کردن نمونه از محیط طبیعی، اطلاعات علمی ارزشمندی را به‌طور جبران‌ناپذیر از بین ببرد.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس ادامه داد: تاکنون ۲ ژئوسایت فسیلی شامل ژئوسایت کروزیانا و ژئوسایت مرجان‌های ژوراسیک ملوند برای معرفی به علاقه‌مندان انتخاب شده‌اند.
وی افزود: در کنار این ظرفیت‌ها، توسعه برنامه‌های آموزشی، معرفی میراث فسیلی از طریق رسانه‌ها و بسترهای دیجیتال، حمایت از پژوهش‌های علمی، آماده‌سازی برخی محوطه‌ها برای بازدید عمومی و تولید محصولات بومی الهام‌گرفته از فسیل‌ها از جمله برنامه‌های این ژئوپارک برای تقویت فرهنگ حفاظت و توسعه گردشگری علمی است.
طبس؛ بهشت زمین‌شناسی ایران و موزه فسیل کشور
وی درباره جایگاه طبس در زمین‌شناسی و دیرینه‌شناسی ایران تصریح کرد: طبس از جایگاه برجسته‌ای در زمین‌شناسی و دیرینه‌شناسی کشور برخوردار است و یکی از ویژگی‌های شاخص این منطقه، گستردگی و تنوع رخنمون‌های سنگی متعلق به دوران‌های پالئوزوئیک و مزوزوئیک و وجود مجموعه‌ای ارزشمند از فسیل‌های متعلق به دوره‌های مختلف تاریخ زمین‌شناختی است.
یحیی‌شیبانی اضافه کرد: این ویژگی‌ها، طبس را به یکی از مناطق مهم برای مطالعه تاریخ حیات و تحولات زمین‌شناختی ایران تبدیل کرده است.
وی با بیان اهمیت ویژه رخنمون‌های سنگی پالئوزوئیک در این منطقه عنوان کرد: این سنگ‌ها در بسیاری از مناطق کشور از پراکندگی و گسترش سطحی محدودی برخوردارند؛ ازاین‌رو، گستردگی آن‌ها در طبس اهمیت علمی ویژه‌ای دارد.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس ادامه داد: بررسی این توالی‌های سنگی و فسیل‌های موجود در آن‌ها اطلاعات ارزشمندی درباره محیط‌های دیرینه، سیر تحول حیات و شرایط زمین‌شناختی حاکم بر گذشته زمین در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
طبس در میان زمین‌شناسان و پژوهشگران به‌عنوان «بهشت زمین‌شناسی ایران» و «موزه فسیل ایران» شناخته می‌شود عناوینی که بیانگر غنای میراث زمین‌شناختی و دیرینه‌شناختی این منطقه و ضرورت حفاظت از این سرمایه ارزشمند طبیعی است
وی یادآور شد: بر همین اساس، طبس در میان زمین‌شناسان و پژوهشگران به‌عنوان «بهشت زمین‌شناسی ایران» و «موزه فسیل ایران» شناخته می‌شود عناوینی که بیانگر غنای میراث زمین‌شناختی و دیرینه‌شناختی این منطقه و ضرورت حفاظت از این سرمایه ارزشمند طبیعی است.
توالی سنگ‌های متعلق به دوره‌های مختلف زمین‌شناسی در ژئوپارک طبس
یحیی‌شیبانی درباره دوره‌های زمین‌شناسی قابل مشاهده در محدوده ژئوپارک جهانی طبس اظهار کرد: در این محدوده، توالی ارزشمندی از سنگ‌های متعلق به دوره‌های مختلف زمین‌شناسی وجود دارد که بخش عمده‌ای از تاریخ زمین را در بر می‌گیرد.
وی افزود: از ویژگی‌های شاخص این منطقه، رخنمون سنگ‌های متعلق به تمامی دوره‌های دوران پالئوزوئیک، شامل کامبرین، اردویسین، سیلورین، دونین، کربنیفر و پرمین و همچنین دوره‌های تریاس و ژوراسیک از دوران مزوزوئیک است.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس ادامه داد: افزون بر این، در بخش‌هایی از محدوده ژئوپارک، سنگ‌های متعلق به کرتاسه زیرین نیز به‌صورت محدود رخنمون دارند.
وی با اشاره به اهمیت این گستردگی زمانی بیان کرد: تنوع فسیل‌های موجود در سنگ‌ها، شواهد ارزشمندی از حیات گذشته و محیط‌های دیرینه را در اختیار زمین‌شناسان و دیرینه‌شناسان قرار می‌دهد و امکان مطالعه روند تحول حیات و تغییرات محیطی در بخش قابل‌توجهی از تاریخ زمین را فراهم می‌کند.
یحیی‌شیبانی تصریح کرد: در واقع، توالی‌های سنگی و فسیلی طبس را می‌توان همچون صفحات یک کتاب طبیعی دانست که هر یک بخشی از داستان زمین و حیات را روایت می‌کنند.
وی درباره شناسایی بیش از ۱۰ محوطه فسیلی در ژئوپارک طبس عنوان کرد: شناسایی و مستندسازی این محوطه‌ها، گام مهمی در شناخت تنوع فسیل‌ها، بررسی تاریخ حیات در منطقه و فراهم‌کردن زمینه حفاظت از این میراث ارزشمند به شمار می‌رود.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس ادامه داد: این روند با هدف افزایش شناخت علمی از ظرفیت‌های دیرینه‌شناختی طبس و فراهم‌کردن زمینه برای مطالعات و پژوهش‌های بیشتر ادامه خواهد داشت.
وی پراکندگی محوطه‌ها و سایت‌های فسیلی در نقاط مختلف قلمرو ژئوپارک را یادآور شد و گفت: این محوطه‌ها می‌توانند اطلاعات مهمی درباره تاریخ حیات، محیط‌های دیرینه و تحولات زمین‌شناختی منطقه در اختیار پژوهشگران قرار دهند.
یحیی‌شیبانی تاکید کرد: با توجه به حساسیت و آسیب‌پذیری بسیاری از این محوطه‌ها، معرفی عمومی و دسترسی گردشگران به آن‌ها نیازمند ارزیابی‌های تخصصی و رعایت ملاحظات حفاظتی است.
وی افزود: ازاین‌رو، برخی از سایت‌های فسیلی صرفا با اهداف پژوهشی و علمی مورد مطالعه قرار می‌گیرند و موقعیت دقیق آن‌ها برای حفاظت از این میراث ارزشمند در دسترس عموم قرار نمی‌گیرد در مقابل، محوطه‌هایی که امکان بازدید از آن‌ها با رعایت ملاحظات حفاظتی فراهم است و خطر آسیب‌پذیری کمتری دارند برای معرفی و آموزش عمومی مورد توجه قرار می‌گیرند.
کروزیانا و مرجان‌های ژوراسیک ملوند؛ دو ژئوسایت منتخب برای معرفی عمومی
مدیر ژئوپارک جهانی طبس درباره مهم‌ترین یافته‌ها و محوطه‌های فسیلی منتخب ژئوپارک طبس اظهار کرد: به دلیل حساسیت و آسیب‌پذیری برخی محوطه‌های فسیلی، امکان معرفی عمومی تمامی این محوطه‌ها وجود ندارد با این حال، ژئوپارک جهانی طبس تاکنون ۲ ژئوسایت فسیلی شامل ژئوسایت کروزیانا و ژئوسایت مرجان‌های ژوراسیک ملوند را برای معرفی به علاقه‌مندان انتخاب کرده است.
وی افزود: ژئوسایت کروزیانا بیشتر دارای ارزش علمی و پژوهشی است و نمونه‌هایی از آن در موزه ژئوپارک نگهداری می‌شوند همچنین، بخشی از سنگ‌های این محوطه برای معرفی و آشنایی عمومی با میراث زمین‌شناختی منطقه به محوطه روبه‌روی عمارت باغ گلشن منتقل شده‌اند.
یحیی‌شیبانی ادامه داد: ژئوسایت مرجان‌های ژوراسیک ملوند نیز با همکاری جامعه محلی در حال آماده‌سازی و استانداردسازی برای بازدید عمومی است تا علاقه‌مندان بتوانند با رعایت ملاحظات حفاظتی، از نزدیک با این بخش ارزشمند از تاریخ زمین آشنا شوند.
وی با تشریح ارزش علمی این دو ژئوسایت گفت: آثار کروزیانا به ردها و آثار حرکتی و فعالیت تریلوبیت‌ها، بندپایان دریازی که در دوران پالئوزوئیک یا دیرینه‌زیستی زندگی می‌کردند، مربوط می‌شوند.
یحیی‌شیبانی یادآور شد: تریلوبیت‌ها از جانداران مهم در دریاهای باستانی بودند و در پایان دوره پرمین، حدود ۲۵۲ میلیون سال پیش، به‌طور کامل منقرض شدند.
وی ادامه داد: این آثار فسیلی شواهد ارزشمندی از فعالیت جانداران در بستر دریاهای باستانی هستند و به دانشمندان در شناخت رفتار جانداران و شرایط محیطی گذشته کمک می‌کنند.
مرجان‌های فسیلی ژوراسیک ملوند، شواهدی از وجود اکوسیستم‌های دریایی در این منطقه در دوران ژوراسیک به شمار می‌روند و به شناخت زیستگاه‌های دریایی و شرایط محیطی آن زمان کمک می‌کنند
مدیر ژئوپارک جهانی طبس تصریح کرد: از سوی دیگر، مرجان‌های فسیلی ژوراسیک ملوند، شواهدی از وجود اکوسیستم‌های دریایی در این منطقه در دوران ژوراسیک به شمار می‌روند و به شناخت زیستگاه‌های دریایی و شرایط محیطی آن زمان کمک می‌کنند.
وی گفت: این فسیل‌ها تنها آثار باقی‌مانده از جانداران گذشته نیستند بلکه شواهدی ارزشمند برای بازسازی محیط‌های دیرینه، شناخت تنوع زیستی در دوره‌های مختلف زمین‌شناسی و درک تغییرات محیطی و تاریخ حیات روی زمین محسوب می‌شوند.
یحیی‌شیبانی تاکید کرد: حفاظت از این میراث به ما امکان می‌دهد تا گذشته زمین را بهتر بشناسیم و این گنجینه طبیعی را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم.
وی همچنین با اشاره به ژئوسایت مرجان‌های ژوراسیک ملوند به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص محوطه‌های فسیلی قابل معرفی گفت: این ژئوسایت شواهد ارزشمندی از حیات دریایی در گذشته زمین را در خود جای داده است و فسیل‌های آن به شناخت بهتر زیست‌بوم‌های دریایی باستانی و شرایط محیطی حاکم بر دریاهای دوران ژوراسیک کمک می‌کنند.
یافته‌های فسیلی طبس در کانون توجه پژوهش‌های ملی و بین‌المللی
مدیر ژئوپارک جهانی طبس با اشاره به جایگاه علمی یافته‌های فسیلی این منطقه اظهار کرد: یافته‌های فسیلی طبس در سطح ملی و بین‌المللی مورد توجه جامعه علمی قرار گرفته‌اند و از سال ۱۹۶۶ میلادی تاکنون مطالعات و پژوهش‌های متعددی درباره رخنمون‌های فسیلی و توالی‌های چینه‌شناختی این منطقه انجام شده است.
وی افزود: نتایج این مطالعات در قالب مقالات علمی در مجلات معتبر ملی و بین‌المللی به انتشار رسیده است.
یحیی‌شیبانی با بیان اینکه اهمیت علمی یافته‌های طبس تنها به تنوع و گستردگی فسیل‌ها محدود نمی‌شود، عنوان کرد: برخی از گونه‌های فسیلی برای نخستین بار در جهان بر اساس نمونه‌های به‌دست‌آمده از منطقه طبس شناسایی و معرفی شده‌اند.
وی ادامه داد: در مواردی نیز نام این گونه‌ها با الهام از نام طبس یا نام‌های محلی منطقه انتخاب شده است موضوعی که نشان‌دهنده سهم این سرزمین در گسترش دانش دیرینه‌شناسی و شناخت تاریخ حیات روی زمین است.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس اظهار کرد: انتشار این پژوهش‌ها در مجلات علمی معتبر و شناسایی و معرفی گونه‌های جدید، نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه طبس در مطالعات دیرینه‌شناسی در سطح ملی و بین‌المللی است.
وی اضافه کرد: این یافته‌ها به شناخت دقیق‌تر تنوع زیستی در گذشته زمین، بازسازی محیط‌های دیرینه و درک روند تکامل و پراکندگی جانداران در دوره‌های مختلف زمین‌شناسی کمک کرده‌اند.
برداشت غیرمجاز فسیل‌ها؛ تهدیدی برای شواهد تجدیدناپذیر تاریخ زمین
فعالیت‌های انسانی و برداشت غیرمجاز نمونه‌های فسیلی از مهم‌ترین تهدیدهای این محوطه‌ها به شمار می‌روند و این اقدامات می‌توانند به تخریب لایه‌های فسیل‌دار و از بین رفتن شواهد ارزشمند زمین‌شناختی و دیرینه‌شناختی منجر شوند
یحیی‌شیبانی با اشاره به مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی محوطه‌های فسیلی طبس گفت: فعالیت‌های انسانی و برداشت غیرمجاز نمونه‌های فسیلی از مهم‌ترین تهدیدهای این محوطه‌ها به شمار می‌روند و این اقدامات می‌توانند به تخریب لایه‌های فسیل‌دار و از بین رفتن شواهد ارزشمند زمین‌شناختی و دیرینه‌شناختی منجر شوند.
وی با تاکید بر اهمیت جایگاه علمی هر فسیل در بستر طبیعی خود اظهار کرد: ارزش علمی یک فسیل، تنها به خود نمونه محدود نمی‌شود بلکه موقعیت آن در لایه‌های سنگی و ارتباطش با سایر شواهد زمین‌شناختی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس افزود: بنابراین، برداشت غیرمجاز فسیل‌ها علاوه بر خارج کردن نمونه‌ها از محیط طبیعی، ممکن است اطلاعات علمی ارزشمندی را نیز به‌طور جبران‌ناپذیر از بین ببرد.
وی ادامه داد: افزایش آگاهی عمومی، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و تقویت نظارت و مشارکت جوامع محلی از اقدامات ضروری برای حفاظت از این میراث ارزشمند در قلمرو ژئوپارک جهانی طبس به شمار می‌روند.
یحیی‌شیبانی همچنین بر ضرورت رعایت ملاحظات حفاظتی در معرفی محوطه‌ها تاکید کرد و گفت: با توجه به آسیب‌پذیری بسیاری از محوطه‌های فسیلی و دشواری حفاظت از آن‌ها در نبود سازوکارهای اجرایی کافی، یکی از رویکردهای احتیاطی ژئوپارک، خودداری از انتشار عمومی موقعیت دقیق محوطه‌های حساس و آسیب‌پذیر است.
وی افزود: این موضوع به معنای پنهان‌ماندن ارزش علمی این محوطه‌ها نیست بلکه معرفی علمی باید به‌گونه‌ای انجام شود که ضمن افزایش آگاهی عمومی، خطر تخریب و برداشت غیرمجاز را افزایش ندهد.
خلاهای قانونی و محدودیت اختیارات اجرایی در حفاظت از محوطه‌های فسیلی
مدیر ژئوپارک جهانی طبس با اشاره به اختیارات اجرایی این مجموعه در مواجهه با تخریب یا برداشت غیرمجاز فسیل‌ها تصریح کرد: یکی از چالش‌های اصلی حفاظت از محوطه‌های فسیلی در ایران، نبود چارچوب قانونی جامع و مشخص برای حفاظت از این میراث و تعیین اختیارات اجرایی نهادهای متولی است.
وی افزود: در برخی موارد، محوطه‌های فسیلی واقع در مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست در چارچوب ضوابط حفاظتی همان مناطق مورد حفاظت قرار می‌گیرند.
یحیی‌شیبانی ادامه داد: همچنین، برخی محوطه‌های واجد شرایط، با طی مراحل قانونی، قابلیت ثبت در فهرست میراث ملی را دارند که می‌تواند زمینه حمایت‌های حفاظتی از آن‌ها را فراهم کند.
وی عنوان کرد: ژئوپارک جهانی طبس به‌تنهایی اختیار قانونی برای برخورد قضایی یا اعمال مجازات در برابر تخریب و برداشت غیرمجاز فسیل‌ها ندارد بنابراین، در صورت مشاهده چنین مواردی، پیگیری موضوع باید از طریق مراجع و دستگاه‌های دارای صلاحیت قانونی و با همکاری نهادهای مسئول انجام شود.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس تاکید کرد: توسعه همکاری‌های بین‌دستگاهی، مستندسازی محوطه‌ها و تدوین سازوکارهای قانونی و اجرایی مؤثر، برای حفاظت پایدار از میراث فسیلی طبس ضروری است.
همکاری با دانشگاه‌ها برای شناخت و حفاظت از میراث فسیلی
وی درباره سطح همکاری ژئوپارک جهانی طبس با دانشگاه‌ها، سازمان زمین‌شناسی و اداره میراث فرهنگی اظهار کرد: این همکاری‌ها از طریق تفاهم‌نامه‌های همکاری مشترک و در زمینه‌های مختلف علمی، پژوهشی، آموزشی و حفاظتی دنبال می‌شوند.
یحیی‌شیبانی افزود: این همکاری‌ها زمینه‌ساز تبادل دانش و تجربیات تخصصی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و کارشناسی نهادهای مرتبط و تقویت فعالیت‌های مشترک در حوزه شناخت و مستندسازی میراث زمین‌شناختی و فسیلی منطقه هستند.
وی ادامه داد: با توجه به ارزش علمی و اهمیت حفاظتی محوطه‌های فسیلی طبس، توسعه و تقویت این همکاری‌های بین‌سازمانی می‌تواند نقش مؤثری در شناسایی بهتر ظرفیت‌های دیرینه‌شناختی منطقه و حفاظت اصولی از این میراث ارزشمند ایفا کند.
شناسایی دقیق‌تر محوطه‌های فسیلی، ثبت اطلاعات علمی آن‌ها و شناخت ارزش‌ها، وضعیت حفاظتی و تهدیدهای پیش روی هر محوطه از اولویت‌های مهم در مسیر حفاظت از میراث فسیلی منطقه است
مدیر ژئوپارک جهانی طبس همچنین با اشاره به ضرورت گسترش مطالعات علمی و پژوهش‌های تخصصی اظهار کرد: شناسایی دقیق‌تر محوطه‌های فسیلی، ثبت اطلاعات علمی آن‌ها و شناخت ارزش‌ها، وضعیت حفاظتی و تهدیدهای پیش روی هر محوطه از اولویت‌های مهم در مسیر حفاظت از میراث فسیلی منطقه است.
وی افزود: تقویت همکاری با متخصصان دیرینه‌شناسی و زمین‌شناسی، جلب حمایت نهادهای مسئول و تامین اعتبارات مشخص برای حفاظت از میراث فسیلی نیز ضروری است.
موزه ژئوپارک و مشارکت مردم در حفاظت از فسیل‌ها
یحیی‌شیبانی با تشریح اقدامات انجام‌شده در زمینه شناسایی، مستندسازی، معرفی و حفاظت از میراث فسیلی منطقه بیان کرد: ژئوپارک جهانی طبس در این زمینه اقدامات مختلفی را در حوزه آموزش، پژوهش و جلب مشارکت جامعه محلی دنبال کرده است.
وی یکی از این اقدامات را اجرای برنامه‌های آموزشی و آگاهی‌بخشی با هدف افزایش شناخت عمومی درباره ارزش علمی فسیل‌ها و ضرورت حفاظت از آن‌ها عنوان کرد و افزود: با راه‌اندازی موزه ژئوپارک جهانی طبس نیز بستر مناسبی برای معرفی و نگهداری نمونه‌های فسیلی فراهم شده است.
ژئوپارک از جامعه محلی و پژوهشگران دعوت می‌کند نمونه‌های فسیلی موجود در مجموعه‌های شخصی خود را به موزه اهدا کنند تا این آثار در شرایط مناسب نگهداری شوند و امکان بهره‌مندی علمی و آموزشی از آن‌ها برای عموم فراهم شود
مدیر ژئوپارک جهانی طبس تصریح کرد: در این زمینه، ژئوپارک از جامعه محلی و پژوهشگران دعوت می‌کند نمونه‌های فسیلی موجود در مجموعه‌های شخصی خود را به موزه اهدا کنند تا این آثار در شرایط مناسب نگهداری شوند و امکان بهره‌مندی علمی و آموزشی از آن‌ها برای عموم فراهم شود.
وی ادامه داد: از دیگر اقدامات مهم، پیگیری ثبت ملی محوطه‌ها و سایت‌های فسیلی واجد ارزش و تلاش برای مستندسازی و معرفی علمی آن‌هاست.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس افزود: این اقدامات در کنار افزایش آگاهی عمومی و مشارکت جوامع محلی، به تقویت رویکرد حفاظت از میراث فسیلی و انتقال این سرمایه ارزشمند به نسل‌های آینده کمک می‌کند.
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در زمینه معرفی علمی میراث فسیلی منطقه گفت: شناسایی و معرفی ژئوسایت‌های فسیلی، نگهداری نمونه‌هایی از فسیل‌ها در موزه ژئوپارک جهانی طبس، ترغیب و تشویق جامعه محلی و سایر علاقه‌مندان به اهدای داوطلبانه نمونه‌های فسیلی خود به موزه ژئوپارک، انجام پژوهش‌های علمی، معرفی ظرفیت‌های فسیل‌شناسی از طریق برنامه‌های آموزشی و رسانه‌ای و تلاش برای آماده‌سازی برخی محوطه‌ها برای بازدید عمومی از جمله این اقدامات هستند.
یحیی‌شیبانی عنوان کرد: این فعالیت‌ها با هدف نگهداری مناسب نمونه‌ها، فراهم‌کردن زمینه مطالعه علمی و معرفی عمومی آن‌ها و افزایش مشارکت مردم در حفاظت از میراث فسیلی منطقه انجام می‌شوند.
حفاظت از محوطه‌ها؛ از اقدامات موردی تا نظام پایش مستمر
وی با اشاره به چالش‌های موجود در زمینه تامین منابع مورد نیاز برای حفاظت از محوطه‌های فسیلی اظهار کرد: حفاظت از محوطه‌های فسیلی ژئوپارک جهانی طبس از اولویت‌های مهم این مجموعه است با این حال، تامین منابع مالی کافی، دسترسی به نیروی متخصص و استقرار نظام پایش مستمر از جمله چالش‌های این حوزه به شمار می‌روند.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس افزود: اکنون بخشی از اقدامات حفاظتی در چارچوب فعالیت‌های علمی، مستندسازی محوطه‌ها، آموزش و آگاهی‌بخشی عمومی و همکاری با دانشگاه‌ها و دستگاه‌های مرتبط دنبال می‌شود.
وی ادامه داد: برای حفاظت مؤثرتر از این محوطه‌ها، به برنامه‌ای منسجم و بلندمدت نیاز داریم که شامل ارزیابی میزان آسیب‌پذیری هر محوطه، شناسایی تهدیدها، اولویت‌بندی اقدامات حفاظتی، بازدیدهای دوره‌ای و ثبت تغییرات و آسیب‌های احتمالی باشد.
یحیی‌شیبانی بیان کرد: هدف این است که با فراهم‌کردن زمینه‌های لازم، حفاظت از محوطه‌های فسیلی از اقدامات موردی فراتر برود و به فرایندی مستمر، علمی و قابل ارزیابی تبدیل شود فرایندی که در کنار حفظ این میراث ارزشمند برای نسل‌های آینده، امکان بهره‌برداری آموزشی و گردشگری مسئولانه از آن را نیز فراهم کند.
معرفی ژئوسایت‌ها از طریق وب‌سایت، اپلیکیشن و نقشه‌های گردشگری
وی درباره امکان بازدید علمی از پدیده‌های زمین‌شناختی و فسیل‌ها اظهار کرد: در ژئوپارک جهانی طبس، امکان بازدید از طیف گسترده‌ای از پدیده‌های زمین‌شناختی و جاذبه‌های مرتبط با میراث طبیعی منطقه فراهم شده است.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس افزود: تمامی ژئوسایت‌های ژئوپارک در وب‌سایت رسمی، اپلیکیشن اندروید و نقشه‌های گردشگری معرفی شده‌اند تا بازدیدکنندگان، گردشگران و علاقه‌مندان به علوم زمین بتوانند با استفاده از این ابزارها، اطلاعات لازم را درباره ژئوسایت‌ها کسب کرده و برای بازدید از ظرفیت‌های متنوع قلمرو ژئوپارک برنامه‌ریزی کنند.
وی ادامه داد: این بسترهای اطلاع‌رسانی، علاوه بر تسهیل دسترسی به اطلاعات و معرفی جاذبه‌های زمین‌شناختی، فرصتی برای آشنایی بیشتر بازدیدکنندگان با ارزش‌های علمی و طبیعی منطقه فراهم می‌کنند.
یحیی‌شیبانی تاکید کرد: بازدید از محوطه‌های فسیلی حساس، با توجه به ضرورت حفاظت از این میراث ارزشمند، تابع ملاحظات حفاظتی و شرایط دسترسی هر محوطه است.
آموزش دانش‌آموزان و تولید محصولات بومی الهام‌گرفته از فسیل‌ها
وی با اشاره به برنامه‌های آموزشی این مجموعه برای دانش‌آموزان، دانشجویان و گردشگران اظهار کرد: ژئوپارک جهانی طبس با هدف افزایش آگاهی عمومی درباره ارزش علمی فسیل‌ها و اهمیت حفاظت از میراث دیرینه‌شناختی منطقه، برنامه‌های آموزشی متنوعی را دنبال می‌کند.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس افزود: از جمله این اقدامات، برگزاری کلاس‌های آموزشی ویژه دانش‌آموزان با محوریت آشنایی با فسیل‌ها، نحوه شکل‌گیری آن‌ها و شناخت شواهد حیات در گذشته زمین است.
وی با اشاره به اهمیت بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی برای معرفی میراث زمین‌شناختی منطقه بیان کرد: در کنار برنامه‌های آموزشی، تولید ژئوپروداکت‌ها یا محصولات بومی ژئوپارکی با الهام از فسیل‌ها و پدیده‌های زمین‌شناختی منطقه نیز مورد توجه قرار دارد.
یحیی‌شیبانی ادامه داد: این محصولات با بهره‌گیری از هنر، خلاقیت و مهارت‌های بومی و به دست جامعه محلی تولید می‌شوند و زمینه‌ای برای معرفی ارزش‌های زمین‌شناختی طبس در قالب محصولات فرهنگی و گردشگری فراهم می‌کنند.
وی اظهار کرد: این رویکرد، ضمن کمک به معرفی میراث فسیلی و کاهش وابستگی به برداشت نمونه‌های طبیعی برای تولید محصولات گردشگری، می‌تواند زمینه اشتغال‌زایی، توانمندسازی جامعه محلی و توسعه پایدار اقتصادی منطقه را نیز فراهم کند.
ظرفیت فسیل‌شناسی طبس برای توسعه گردشگری علمی و اشتغال محلی
مدیر ژئوپارک جهانی طبس با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی و گردشگری میراث دیرینه‌شناختی طبس عنوان کرد: ظرفیت‌های غنی دیرینه‌شناسی ژئوپارک جهانی طبس می‌تواند نقش مهمی در توسعه گردشگری علمی و ایجاد فرصت‌های شغلی برای جوامع محلی ایفا کند.
وی افزود: تنوع فسیل‌ها، گستردگی برونزدهای زمین‌شناسی و اهمیت علمی یافته‌های دیرینه‌شناختی منطقه، زمینه مناسبی برای طراحی تورهای تخصصی زمین‌شناسی و فسیل‌شناسی، بازدیدهای آموزشی دانشجویان و پژوهشگران و توسعه برنامه‌های تفسیر میراث زمین‌شناختی فراهم می‌کند.
یحیی‌شیبانی ادامه داد: در کنار این ظرفیت‌ها، موزه ژئوپارک و معرفی ژئوسایت‌های مناسب برای بازدید می‌توانند به افزایش جذابیت گردشگری علمی طبس کمک کنند.
وی اظهار کرد: جامعه محلی نیز می‌تواند از طریق راهنمایی گردشگران، ارائه خدمات اقامتی و پذیرایی، عرضه محصولات و صنایع‌دستی الهام‌گرفته از فسیل‌ها و پدیده‌های زمین‌شناختی و مشارکت در فعالیت‌های آموزشی و گردشگری از مزایای اقتصادی این ظرفیت بهره‌مند شود.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس تاکید کرد: نکته مهم این است که توسعه گردشگری فسیل‌شناسی باید هم‌زمان با حفاظت از میراث فسیلی انجام شود. هدف، فراهم‌کردن امکان شناخت و تجربه این میراث ارزشمند برای گردشگران است، نه برداشت نمونه‌های طبیعی از محیط.
وی افزود: با برنامه‌ریزی اصولی و مشارکت فعال جوامع محلی، می‌توان میان حفاظت از میراث دیرینه‌شناختی، ارتقای آگاهی عمومی و ایجاد درآمد پایدار برای منطقه پیوند برقرار کرد.
پژوهش، رسانه و گردشگری مسئولانه؛ سه محور معرفی ملی و بین‌المللی میراث فسیلی طبس
یحیی‌شیبانی درباره برنامه‌های معرفی میراث فسیلی این منطقه در سطح ملی و بین‌المللی عنوان کرد: برای معرفی هرچه بهتر میراث فسیلی ژئوپارک جهانی طبس، مجموعه‌ای از اقدامات علمی، آموزشی و رسانه‌ای دنبال می‌شود.
یکی از اولویت‌های این مجموعه، توسعه پژوهش‌های علمی و حمایت از مطالعات دانشگاهی در زمینه دیرینه‌شناسی و زمین‌شناسی منطقه است
وی افزود: یکی از اولویت‌های این مجموعه، توسعه پژوهش‌های علمی و حمایت از مطالعات دانشگاهی در زمینه دیرینه‌شناسی و زمین‌شناسی منطقه است زیرا نتایج این پژوهش‌ها، علاوه بر افزایش شناخت علمی از تاریخ حیات در طبس می‌تواند جایگاه این منطقه را در مجامع علمی داخلی و بین‌المللی ارتقا دهد.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس اضافه کرد: در کنار پژوهش، تولید مستندهای علمی و معرفی ظرفیت‌های فسیل‌شناسی طبس از طریق رسانه‌ها و بسترهای دیجیتال، نقش مهمی در آشنایی عموم مردم با این میراث ارزشمند دارد.
وی گفت: همچنین، طراحی و توسعه مسیرهای بازدید تخصصی و علمی برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان، با در نظر گرفتن ملاحظات حفاظتی از برنامه‌های مورد توجه ماست.
یحیی‌شیبانی افزود: توسعه ژئوپروداکت‌ها و محصولات بومی با الهام از فسیل‌ها و پدیده‌های زمین‌شناختی طبس نیز می‌تواند به معرفی خلاقانه این میراث و مشارکت بیشتر جوامع محلی در فعالیت‌های گردشگری کمک کند.
وی یادآور شد: هدف این است که با پیوند دادن پژوهش علمی، آموزش، رسانه و گردشگری مسئولانه، میراث فسیلی طبس به‌عنوان بخشی ارزشمند از تاریخ زمین و حیات، در سطح ملی و بین‌المللی بیشتر معرفی شود بدون آنکه حفاظت از این میراث در مسیر معرفی و بهره‌برداری گردشگری نادیده گرفته شود.
مدیر ژئوپارک جهانی طبسی با اشاره به اقدامات انجام‌شده به مناسبت روز ملی فسیل گفت: ژئوپارک جهانی طبس با هدف افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت فسیل‌ها و ضرورت حفاظت از میراث دیرینه‌شناختی منطقه چند اقدام آموزشی و رسانه‌ای انجام داده است.
وی افزود: از جمله این اقدامات، تهیه اینفوگرافیک‌های آموزشی با موضوع فسیل‌ها و ارزش علمی آن‌ها، تولید کلیپی با محوریت موزه ژئوپارک و معرفی ظرفیت‌های فسیل‌شناسی طبس و معرفی یکی از گونه‌های فسیلی کشف‌شده در محدوده ژئوپارک از طریق شبکه‌های اجتماعی است.
یحیی‌شیبانی ادامه داد: این گونه با نامی برگرفته از ژئوسایت کال‌سَردر، پیوند میان میراث فسیلی منطقه و ویژگی‌های زمین‌شناختی آن را نشان می‌دهد.
وی اظهار کرد: هدف از این برنامه‌ها، آشنایی بیشتر مردم با شواهد حیات در گذشته زمین، معرفی ظرفیت‌های علمی و طبیعی طبس و تقویت فرهنگ حفاظت از فسیل‌هاست.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس تاکید کرد: باور داریم که معرفی درست و جذاب این میراث، به‌ویژه برای نسل جوان می‌تواند زمینه‌ساز مشارکت بیشتر جامعه در حفاظت از این سرمایه ارزشمند طبیعی و انتقال آن به نسل‌های آینده باشد.
برنامه عملیاتی سال پیش رو؛ شناسایی محوطه‌های جدید و افزایش آگاهی عمومی
وی با تشریح مهم‌ترین برنامه‌های عملیاتی این مجموعه برای سال پیش رو تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین برنامه‌های ژئوپارک جهانی طبس، شناسایی و مستندسازی محوطه‌های فسیلی جدید و افزایش آگاهی جامعه محلی و بازدیدکنندگان درباره ارزش علمی و ضرورت حفاظت از میراث فسیلی منطقه خواهد بود.
یحیی‌شیبانی افزود: در این زمینه برگزاری کلاس‌ها و کارگاه‌های آموزشی برای دانش‌آموزان و جوامع محلی، آگاهی‌بخشی به گردشگران درباره اهمیت فسیل‌ها و پیشگیری از برداشت غیرمجاز آن‌ها و همچنین توسعه همکاری با دانشگاه‌ها و متخصصان برای شناسایی و بررسی علمی محوطه‌های فسیلی، از جمله اقدامات مورد توجه این مجموعه است.
وی ادامه داد: معرفی این میراث از طریق موزه ژئوپارک و تولید محصولات بومی الهام‌گرفته از فسیل‌ها نیز می‌تواند به پیوند میان حفاظت، آموزش و توسعه گردشگری کمک کند.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس درباره زمان ارزیابی نتایج این اقدامات گفت: نتایج برنامه‌ها را می‌توان در پایان سال پیش رو، بر اساس شاخص‌هایی مانند تعداد محوطه‌های جدید شناسایی و مستندسازی‌شده، تعداد و دامنه برنامه‌های آموزشی برگزارشده، میزان مشارکت جامعه محلی و بازخوردهای دریافت‌شده بررسی کرد.
وی تاکید کرد: حفاظت مؤثر از میراث فسیلی فرایندی بلندمدت است و دستیابی به نتایج پایدار، به تداوم برنامه‌ها، همکاری نهادهای مسئول و تأمین منابع مورد نیاز بستگی دارد.
ضرورت توسعه مطالعات تخصصی و تدوین برنامه جامع حفاظت
یحیی‌شیبانی با اشاره به اقداماتی که همچنان برای حفاظت و معرفی علمی میراث فسیلی طبس ضرورت دارد، عنوان کرد: با وجود ظرفیت‌های ارزشمند زمین‌شناختی و دیرینه‌شناختی طبس، اقدامات مهمی در زمینه شناسایی، مستندسازی، حفاظت و معرفی میراث فسیلی منطقه انجام شده است با این حال، هنوز بخش‌های مهمی نیازمند توجه و اقدام جدی‌تر هستند.
وی افزود: یکی از اولویت‌ها، گسترش مطالعات علمی و پژوهش‌های تخصصی برای شناسایی دقیق‌تر محوطه‌های فسیلی، ثبت اطلاعات علمی آن‌ها و شناخت ارزش‌ها، وضعیت حفاظتی و تهدیدهای پیش روی هر محوطه است.
مدیر ژئوپارک جهانی طبس ادامه داد: در کنار آن، تدوین برنامه‌های منسجم حفاظت و پایش مستمر، تقویت همکاری با دانشگاه‌ها و پژوهشگران متخصص و فراهم‌کردن سازوکارهای موثرتر برای جلوگیری از برداشت غیرمجاز فسیل‌ها ضرورت دارد.
وی موضوع آموزش و افزایش آگاهی عمومی را از دیگر محورهای مهم دانست و یادآور شد: این آموزش‌ها باید گروه‌های مختلف، به‌ویژه دانش‌آموزان، جوامع محلی، راهنمایان گردشگری و بازدیدکنندگان را دربرگیرد تا اهمیت علمی فسیل‌ها و پیامدهای تخریب یا جمع‌آوری غیرمجاز آن‌ها به‌درستی شناخته شود.
باید معرفی عمومی محوطه‌های فسیلی با حساسیت و بر اساس ملاحظات حفاظتی انجام شود چراکه انتشار اطلاعات دقیق درباره برخی محوطه‌های آسیب‌پذیر ممکن است خطر تخریب آن‌ها را افزایش دهد
یحیی‌شیبانی افزود: همچنین، لازم است معرفی عمومی محوطه‌های فسیلی با حساسیت و بر اساس ملاحظات حفاظتی انجام شود چراکه انتشار اطلاعات دقیق درباره برخی محوطه‌های آسیب‌پذیر ممکن است خطر تخریب آن‌ها را افزایش دهد.
وی تاکید کرد: تداوم و اثربخشی اقدامات حفاظتی مستلزم توسعه مطالعات تخصصی، تقویت برنامه‌های آموزشی، گسترش همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و ایجاد سازوکارهای مؤثرتر برای حفاظت و پایش محوطه‌های فسیلی است.
حفاظت از میراث فسیلی؛ مسئولیتی برای امروز و نسل‌های آینده
مدیر ژئوپارک جهانی طبس در جمع‌بندی اقدامات و برنامه‌های این مجموعه بیان کرد: ژئوپارک جهانی طبس با شناسایی و معرفی ژئوسایت‌های فسیلی، نگهداری و معرفی نمونه‌ها در موزه، جلب مشارکت جامعه محلی در حفاظت از این میراث و اجرای برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی، گام‌های موثری در زمینه حفاظت و معرفی علمی میراث فسیلی منطقه برداشته است.
وی افزود: با این حال، حفاظت پایدار از این سرمایه طبیعی به توسعه مطالعات تخصصی، تقویت همکاری‌های علمی و بین‌دستگاهی، تامین منابع مورد نیاز، تدوین سازوکارهای قانونی و اجرایی موثر و استقرار برنامه‌های منظم پایش نیاز دارد.
یحیی‌شیبانی عنوان کرد: رویکرد ژئوپارک جهانی طبس، ایجاد تعادل میان توسعه دانش زمین‌شناختی، معرفی میراث فسیلی به جامعه و حفاظت از این شواهد تجدیدناپذیر تاریخ حیات است چراکه هر فسیل، بخشی از شواهد علمی مربوط به گذشته زمین را در خود حفظ کرده است.
وی تاکید کرد: ژئوپارک جهانی طبس تلاش می‌کند با تداوم فعالیت‌های علمی، آموزشی و حفاظتی و تقویت مشارکت جامعه محلی، ضمن حفظ ارزش‌های علمی این میراث، زمینه شناخت بهتر آن را برای نسل امروز و انتقال آن به نسل‌های آینده فراهم کند.
خراسان جنوبی ۱۲ شهرستان دارد و طبس در فاصله حدود ۲۷۸ کیلومتری بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی قرار گرفته است، این شهرستان طبس در سال ۲۰۲۳ به شبکه ژئوپارک‌های جهانی یونسکو پیوست.
خراسان جنوبی هزار و ۲۰ اثر تاریخی، طبیعی و معنوی ثبت شده در فهرست میراث ملی و ۱۰ اثر از جمله باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای خراشاد (توبافی) در حوزه صنایع دستی، ژئوپارک طبس و کاروانسراهای خراسان جنوبی و روستای اصفهک ثبت جهانی دارد.