به گزارش خبرگزاری مهر، مقاله «اربعین؛ تمرینی برای تمدن مهدوی» به قلم سیده صدیقه سجادی‌راد، استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بم و دانشجوی دکتری مدیریت آینده‌پژوهی دانشگاه امام صادق(ع)، با همکاری دکتر مریم رضایی، استادیار گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب، و آزاده مرادآبادی، دانشجوی دکتری دین‌پژوهی دانشگاه ادیان و مذاهب، در همایش «نهضت حسینی و رسالت نبوی» ارائه شد.
این مقاله با رویکردی آینده‌پژوهانه، پیاده‌روی اربعین را فراتر از یک مناسک مذهبی و به‌عنوان میدانی اجتماعی برای بررسی ظرفیت‌های تمدنی برخاسته از سنت عاشورایی تحلیل می‌کند. نویسندگان در این پژوهش، دو پیشران اصلی این ظرفیت‌ها را «مهرورزی رحمانی» و «عدالت‌خواهی» معرفی کرده‌اند و به بررسی چگونگی بروز، تداوم و آسیب‌پذیری آن‌ها در اجتماع عظیم اربعین پرداخته‌اند.
مهرورزی؛ پیشران برجسته تمدنی در اربعین
بر اساس یافته‌های مقاله، مهرورزی رحمانی، شامل همدلی، ایثار، محبت، انفاق و شکل‌گیری شبکه‌های مؤمنانه، یکی از برجسته‌ترین ظرفیت‌های تمدنی پیاده‌روی اربعین است. نویسندگان، میزبانی خالصانه مردم عراق، پذیرایی از زائران، خدمات داوطلبانه و نقش موکب‌ها در ایجاد پیوندهای انسانی را از شواهد عینی این ظرفیت برشمرده‌اند.
در این تحلیل، اربعین بستری برای تقویت انسجام اجتماعی بر پایه محبت و تعلق مشترک معرفی شده است؛ الگویی که در آن، خدمت به دیگران و کرامت انسانی بر منافع فردی و رقابت‌های مادی اولویت می‌یابد.
با این حال، پژوهشگران هشدار داده‌اند که تجمل‌گرایی و رقابت در برپایی موکب‌ها می‌تواند روحیه ایثار و سادگی را تحت‌تأثیر قرار دهد و جایگاه میزبانی خالصانه مردم عراق را کم‌رنگ کند.
عدالت‌خواهی؛ ظرفیتی مهم اما آسیب‌پذیر
نویسندگان در بخش دیگری از مقاله، عدالت‌خواهی را دومین پیشران تمدنی اربعین دانسته‌اند و با استناد به پژوهش‌های پیشین، به جلوه‌هایی همچون کاهش موقت فاصله‌های اجتماعی، مشارکت گسترده مردمی، روحیه حق‌طلبی و ظلم‌ستیزی و رعایت خودجوش نظم اجتماعی اشاره کرده‌اند.
با این حال، مقاله تأکید می‌کند که این جلوه‌ها به معنای تحقق کامل عدالت در اجتماع اربعین نیست؛ چراکه تفاوت سطح امکانات زائران، بروز احساس برتری اجتماعی، تعصب و تبعیض نیز در برخی مطالعات به‌عنوان آسیب‌های این رویداد گزارش شده است.
بر همین اساس، نویسندگان معتقدند عدالت‌خواهی در اربعین، در مقایسه با مهرورزی، شواهد محدودتر و تحقق مشروط‌تری دارد و نمی‌توان جلوه‌های موقت عدالت اجتماعی را به معنای استقرار یک نظام عادلانه دانست.
بررسی هشت مؤلفه تمدنی و نقش امت‌سازی
در این پژوهش، هشت مؤلفه تمدنی شامل حکمت، عقلانیت، عدالت، کرامت، امنیت، رفاه، زیبایی و قدرت نیز بررسی شده است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که شواهد مربوط به این مؤلفه‌ها در پیاده‌روی اربعین از شدت یکسانی برخوردار نیست و برخی، مانند عدالت، کرامت و رفاه، شواهد میدانی روشن‌تری دارند؛ درحالی‌که برای اثبات برخی دیگر، به بررسی‌های دقیق‌تر نیاز است.
نویسندگان همچنین موکب‌داری، خدمات مردمی و مشارکت داوطلبانه را از سازوکارهای مهم اجتماعی اربعین معرفی کرده‌اند؛ سازوکارهایی که در کنار نقش ساختارهای رسمی، به سازمان‌یابی این اجتماع گسترده کمک می‌کنند.
از دیگر محورهای مقاله، ظرفیت امت‌سازی اربعین است. بر اساس این تحلیل، حضور گروه‌های مختلف قومی و زبانی و گزارش‌هایی از مشارکت پیروان ادیان دیگر، زمینه‌ای برای بررسی ظرفیت‌های فراملی و فرادینی این رویداد فراهم می‌کند؛ هرچند نویسندگان تأکید دارند که تبیین دقیق سازوکارها و ابعاد این ظرفیت، به مطالعات بیشتری نیازمند است.
عادی‌شدن مناسک و رقابت موکب‌ها؛ از چالش‌های پیش‌روی اربعین
در بخش مسئله‌شناسی، مقاله به چالش‌هایی همچون عادی‌شدن و مناسکی‌شدن اربعین، رقابت و تفاخر موکب‌ها، اختلاف طبقاتی، تعصب، تبعیض نژادی، نفاق و تفرقه و تهدیدهای بیرونی اشاره می‌کند.
همچنین، نقش شبکه‌های اجتماعی در شکل‌دهی به مسائل و تحولات مرتبط با اربعین، از موضوعات مهم این پژوهش است. نویسندگان با بازخوانی یافته‌های یک مطالعه آینده‌پژوهانه، تأکید می‌کنند که مسائل اربعین به یکدیگر وابسته‌اند و برخی عوامل، به‌ویژه نقش شبکه‌های اجتماعی، می‌توانند بر مجموعه‌ای از مسائل دیگر تأثیر بگذارند.