به گزارش جام جم آنلاین؛ به مناسبت فرارسیدن ایام فاطمیه اول، با حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی جدیدبناب، استاد حوزه و دانشگاه، درباره جایگاه الهی حضرت‌زهرا (س) در قرآن و سنت، ابعاد علمی و معرفتی شخصیت ایشان، پیام‌های سیاسی و اعتقادی خطبه فدکیه و مفهوم شهادت در راه امامت و ولایت گفت‌و‌گو کرده‌ایم. در این گفت‌و‌گو، همچنین به الگوگیری از سیره فاطمی در جامعه امروز و جایگاه حضرت‌زهرا (س) در منظومه فکری و فرهنگی رهبر انقلاب پرداخته‌ایم.
در معارف شیعه، حضرت فاطمه‌زهرا (س) جایگاهی فراتر از یک شخصیت تاریخی و حتی یک الگوی اخلاقی دارند. برای شناخت دقیق‌تر این جایگاه، باید از کجا آغاز کنیم؟
برای شناخت شخصیت حضرت‌زهرا (س)، باید به قرآن‌کریم و سنت پیامبراکرم (ص) مراجعه کنیم. آن حضرت تنها دختر پیامبر (ص) و همسر امیرالمؤمنین (ع) نیستند، بلکه در منظومه اعتقادی شیعه، جایگاهی ویژه در میان حجت‌های الهی دارند. آیات قرآن و روایات نقل‌شده از پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع)، ابعاد مختلف این منزلت را روشن می‌کنند.
یکی از مهم‌ترین شواهد قرآنی، آیه تطهیر است که در سوره احزاب آمده است: «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیرا». در روایات متعددی از شیعه و اهل سنت، این آیه با اهل‌بیت پیامبر (ص)، ازجمله حضرت فاطمه‌زهرا (س)، مرتبط دانسته شده است. همچنین آیه مودت در سوره شوری و سوره کوثر در تفسیر‌های روایی شیعه، جایگاه ویژه‌ای در تبیین منزلت آن حضرت دارند.
در روایات نبوی نیز تعبیر‌هایی مانند «فاطمه بضعه منی»؛ یعنی فاطمه پاره تن من است، بر پیوند عمیق و جایگاه استثنایی ایشان نزد پیامبر (ص) تأکید دارد. بنابراین، شناخت شخصیت حضرت‌زهرا (س) باید از این مبانی آغاز شود؛ مبانی‌ای که نشان می‌دهند منزلت ایشان صرفا به نسبت خانوادگی با پیامبر (ص) محدود نیست، بلکه با جایگاه اعتقادی و معنوی ایشان پیوند دارد.
یکی از نکات مهم در بررسی شخصیت حضرت‌زهرا (س)، جایگاه ایشان به‌عنوان حجت الهی است. این تعبیر چه معنایی دارد و چگونه باید آن را فهمید؟
در اندیشه کلامی شیعه، حجت الهی کسی است که خداوند به‌واسطه جایگاه و هدایت او، راه حق را برای بندگان روشن می‌کند. حضرت‌زهرا (س) در این منظومه، شخصیتی برخوردار از مقام ویژه معنوی و معرفتی هستند. در برخی منابع روایی شیعه، تعبیری از امام حسن عسکری (ع) نقل شده است که براساس‌آن، امامان حجت‌های خدا بر مردمند و حضرت فاطمه (س) حجت خدا بر آنان است.
این تعبیر، در چارچوب اعتقادات شیعه، بیانگر عظمت جایگاه حضرت‌زهرا (س) است. البته برای فهم دقیق آن، باید به زمینه روایی و کلامی روایت توجه کرد و میان اصل جایگاه معنوی آن حضرت و تفسیر‌های مختلفی که درباره گستره این جایگاه ارائه شده است، تمایز گذاشت.
نکته مهم این است که حضرت‌زهرا (س) در معارف شیعه صرفا به‌عنوان بانویی پرهیزگار و برخوردار از فضایل اخلاقی معرفی نمی‌شوند؛ ایشان در تبیین حق، دفاع از امامت و انتقال معارف دینی نیز نقشی اساسی دارند.
در کنار منزلت معنوی، از جایگاه علمی حضرت زهرا (س) کمتر سخن گفته می‌شود. شواهد تاریخی و روایی درباره این بعد از شخصیت ایشان چه می‌گویند؟
برای شناخت این بعد، باید به دو موضوع توجه کنیم: نخست، جایگاه حضرت زهرا (س) در انتقال معارف دینی و مفهوم محدثه بودن ایشان؛ دوم، میراث علمی و بیانی آن حضرت که خطبه فدکیه یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های آن است.
در منابع روایی شیعه، حضرت‌زهرا (س) محدثه معرفی شده‌اند. مقصود از این تعبیر در برخی روایات، آن است که فرشتگان با ایشان سخن می‌گفتند؛ البته این مفهوم را نباید با مقام نبوت یکسان دانست. در همین چارچوب، از مصحف فاطمه (س) نیز سخن گفته شده است؛ اثری که براساس روایات اهل‌بیت (ع)، با املای حضرت فاطمه (س) و کتابت امیرالمؤمنین (ع) پدید آمده و مشتمل بر معارفی درباره حوادث و امور آینده بوده است.
در اینجا باید به یک نکته توجه داشت: مصحف فاطمه (س) در اصطلاح روایی شیعه، به معنای قرآن دیگری در کنار قرآن‌کریم نیست. این تمایز برای جلوگیری از برداشت‌های نادرست اهمیت دارد.
افزون بر این مباحث روایی، خطبه فدکیه شاهدی مهم بر عمق دانش دینی، قدرت استدلال و توانایی بیانی حضرت‌زهرا (س) است. در این خطبه، با مجموعه‌ای از مباحث توحیدی، نبوی، اعتقادی، اخلاقی و سیاسی روبه‌رو هستیم که از انس عمیق گوینده با معارف قرآن و سنت حکایت می‌کند.
خطبه فدکیه از مهم‌ترین متون منسوب به حضرت‌زهرا (س) است. چه ویژگی‌هایی باعث شده است این خطبه در سنت علمی و کلامی شیعه جایگاهی ویژه پیدا کند؟
مهم‌ترین ویژگی خطبه فدکیه، گستردگی موضوعات و پیوستگی استدلال‌های آن است. حضرت‌زهرا (س) سخن خود را با حمد و ثنای الهی آغاز می‌کنند و سپس به تبیین توحید، فلسفه بعثت پیامبر (ص)، حکمت تشریع احکام و جایگاه امامت می‌پردازند. پس از آن نیز مسأله فدک و رفتار جامعه اسلامی در برابر تحولات پس از رحلت پیامبر (ص) را مطرح می‌کنند.
این ساختار نشان می‌دهد که خطبه، مجموعه‌ای از اعتراض‌های پراکنده نیست؛ بلکه از منظری اعتقادی آغاز می‌شود و به مسائل اجتماعی و سیاسی امت می‌رسد. حضرت ابتدا مبانی ایمان و رسالت را توضیح می‌دهند و سپس به تبیین الزامات این مبانی در زندگی اجتماعی مسلمانان می‌پردازند.
از ویژگی‌های برجسته خطبه، بیان حکمت احکام است. در فرازی مشهور از این متن آمده است: «فجعل الله الایمان تطهیرا لکم من الشرک، والصلاه تنزی‌ها لکم عن الکبر، والزکاه تزکیه للنفس.»؛ یعنی خداوند ایمان را برای پاکی از شرک، نماز را برای دوری از تکبر و زکات را برای تزکیه نفس قرار داد.
در ادامه همین فراز، امامت به‌عنوان عامل سامان‌یافتگی امت معرفی می‌شود: «والامامه نظاما للامه». این عبارت، از منظر اعتقادی، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که در نگاه حضرت، امامت مسأله‌ای حاشیه‌ای یا صرفا مربوط به رقابت بر سر قدرت نیست، بلکه با نظم و هدایت جامعه اسلامی ارتباط مستقیم دارد.
البته در بررسی علمی خطبه باید میان ارزش اعتقادی و ادبی آن از یک‌سو و مباحث مربوط به تاریخ نقل و نسخه‌های موجود از سوی دیگر تمایز گذاشت. متن خطبه در آثاری مانند «الاحتجاج» طبرسی و «شرح نهج‌البلاغه» ابن ابی‌الحدید نقل شده است و بررسی دقیق آن، نیازمند توجه به منابع و اختلاف نقل‌هاست.
با این توضیحات، آیا می‌توان گفت موضوع اصلی خطبه فدکیه، دفاع از امامت است و مسأله فدک در مرتبه بعدی قرار می‌گیرد؟
بله، دست‌کم در قرائت اعتقادی شیعه، نمی‌توان خطبه فدکیه را به مسأله مالکیت فدک محدود کرد. حضرت‌زهرا (س) درباره حق خود سخن می‌گویند، اما استدلال‌های ایشان از این موضوع فراتر می‌رود و به نسبت جامعه اسلامی با قرآن، سنت پیامبر (ص) و مسأله رهبری امت می‌رسد.
فدک در این چارچوب، هم موضوعی حقوقی و اقتصادی است و هم به مسأله‌ای گسترده‌تر درباره اجرای احکام، اعتبار استدلال‌های دینی و نحوه مواجهه جامعه با حقوق خاندان پیامبر (ص) تبدیل می‌شود.
در بخش‌های مختلف خطبه، حضرت به آیات قرآن استناد می‌کنند و مخاطبان را به مسئولیت خود در برابر میراث پیامبر (ص) فرامی‌خوانند. این شیوه نشان می‌دهد که اعتراض ایشان را باید در پیوند میان حق فردی، عدالت اجتماعی و مسأله امامت بررسی کرد.
به بیان دیگر، در این نگاه، دفاع از فدک و دفاع از امامت دو موضوع کاملا بی‌ارتباط نیستند؛ بلکه هر دو در چارچوب مطالبه حق و اعتراض به آنچه انحراف از مسیر صحیح هدایت جامعه تلقی می‌شود، قرار می‌گیرند.
یکی از مهم‌ترین فراز‌های زندگی حضرت‌زهرا (س)، ایستادگی ایشان در برابر تحولات پس از رحلت پیامبر (ص) است. این ایستادگی چه نسبتی با عنوان «نخستین شهیده راه امامت و ولایت» دارد؟
در فرهنگ شیعه، حضرت‌زهرا (س) به‌عنوان نخستین شهیده راه امامت و ولایت شناخته می‌شوند؛ زیرا براساس روایت تاریخی و اعتقادی شیعه، ایشان پس از رحلت پیامبراکرم (ص)، در دفاع از حق امیرالمؤمنین (ع) و اعتراض به تحولات رخ‌داده، موضعی صریح و پایدار اتخاذ کردند و در نهایت نیز در جوانی از دنیا رفتند.
البته درباره جزئیات حوادث منتهی به وفات آن حضرت، ازجمله چگونگی وقوع جراحات، تاریخ وفات و فاصله آن با رحلت پیامبر (ص)، میان گزارش‌های تاریخی و سنت‌های مذهبی تفاوت‌هایی وجود دارد. در سنت شیعه، این حوادث در پیوند با ماجرای هجوم به خانه حضرت و دفاع ایشان از امامت تفسیر می‌شود. در بررسی تاریخی، لازم است گزارش‌های منابع مختلف با توجه به زمان تألیف، سند و محتوای آنها جداگانه ارزیابی شوند.
با این همه، معنای شهادت حضرت‌زهرا (س) در حافظه اعتقادی شیعه تنها به چگونگی وفات ایشان محدود نیست. آنچه اهمیت ویژه دارد، پیوند میان موضع‌گیری ایشان و دفاع از مسیری است که آن حضرت، مسیر صحیح رهبری و هدایت امت پس از پیامبر (ص) می‌دانستند.
از این منظر، حضرت‌زهرا (س) الگویی از مسئولیت‌پذیری در برابر سرنوشت جامعه اسلامی هستند؛ الگویی که در آن، انسان مؤمن در برابر مسأله حق و عدالت، خود را بی‌مسئولیت نمی‌داند و به سکوت و کناره‌گیری رضایت نمی‌دهد.
آیا می‌توان پیام ایستادگی حضرت‌زهرا (س) را به مسائل امروز جامعه اسلامی نیز پیوند زد؟
بله؛ یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های سیره حضرت‌زهرا (س)، همین قابلیت درس‌آموزی برای دوره‌های مختلف تاریخی است. البته نباید شرایط تاریخی صدر اسلام را بدون توجه به تفاوت‌های زمانی و اجتماعی، عینا با وضعیت امروز یکسان دانست؛ اما اصولی مانند حق‌طلبی، پایبندی به حقیقت، دفاع از عدالت و مسئولیت‌پذیری در برابر انحراف، محدود به یک دوره تاریخی نیستند.
حضرت‌زهرا (س) در خطبه فدکیه، جامعه را به تأمل درباره نسبت رفتار‌های اجتماعی با اصول اعتقادی فرامی‌خوانند. این پیام برای امروز نیز قابل توجه است؛ زیرا جامعه دینی تنها با اظهار اعتقادات شکل نمی‌گیرد، بلکه باید میان باور‌ها و رفتار‌های اجتماعی آن پیوند برقرار باشد.
از این جهت، فاطمیه فرصتی برای بازخوانی مسئولیت فردی و جمعی است. عزاداری و اظهار ارادت به حضرت‌زهرا (س) هنگامی می‌تواند به یک تجربه تربیتی عمیق تبدیل شود که با شناخت معارف، توجه به عدالت، تقویت بصیرت و عمل به مسئولیت‌های اخلاقی همراه باشد.
در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، حضرت‌زهرا (س) چه جایگاهی دارند و سیره ایشان چگونه در تبیین مسائل اجتماعی و فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است؟
در بیانات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، حضرت‌زهرا (س) از جایگاهی برجسته به‌عنوان الگوی زن مسلمان برخوردارند. در این نگاه، شخصیت فاطمی در نقش‌های خانوادگی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه علم، عبادت، تربیت، حضور اجتماعی، مسئولیت‌پذیری و دفاع از حق، ابعاد مکمل این الگو را تشکیل می‌دهند.
یکی از نکات مهم در این زمینه، توجه به جامعیت شخصیت حضرت‌زهرا (س) است. ایشان در عین برخورداری از جایگاه ممتاز در خانواده پیامبر (ص)، در مسائل عمومی جامعه نیز موضع‌گیری می‌کنند و در دفاع از دیدگاه خود، از استدلال و بیان روشن بهره می‌گیرند. این تصویر می‌تواند در برابر برداشت‌هایی قرار گیرد که نقش زن را به حوزه خصوصی زندگی محدود می‌کنند.
همچنین در بیانات رهبر انقلاب درباره سبک زندگی اسلامی، ساده‌زیستی، مسئولیت در خانواده، تربیت فرزند، معنویت و حضور آگاهانه در جامعه ازجمله موضوعاتی است که با الگوی زندگی حضرت‌زهرا (س) ارتباط پیدا می‌کند.
درباره توسل و ارادت شخصی ایشان به حضرت زهرا (س) نیز باید به سخنان و گزارش‌های مستند مراجعه کرد تا نمونه‌هایی دقیق، همراه با ذکر تاریخ و موقعیت، ارائه داد. اما در سطح عمومی، توجه مکرر به سیره فاطمی در مناسبت‌های مذهبی و سخنرانی‌های فرهنگی، نشان‌دهنده جایگاه این شخصیت در تبیین الگوی زن مسلمان و مسئولیت اجتماعی است.
اگر بخواهیم از سیره حضرت‌زهرا (س) برای جامعه امروز درس بگیریم، کدام ابعاد شخصیت ایشان باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد؟
به نظر من، سه بعد در این زمینه اهمیت ویژه دارد. نخست، بعد معرفتی و اعتقادی؛ یعنی شناخت جایگاه حضرت‌زهرا (س) در قرآن، سنت و منظومه معارف اهل‌بیت (ع). ارادت به آن حضرت هنگامی عمیق‌تر می‌شود که با شناخت علمی و آگاهی از مبانی اعتقادی همراه باشد.
بعد دوم، علم و بصیرت است. خطبه فدکیه نشان می‌دهد که دفاع از حق، به شناخت، استدلال و توانایی تبیین نیاز دارد. حضرت‌زهرا (س) تنها به بیان اندوه و اعتراض بسنده نمی‌کنند؛ بلکه با استناد به قرآن و تبیین اصول اعتقادی، مخاطبان خود را به داوری درباره وضعیت جامعه فرامی‌خوانند. این جنبه از سیره ایشان، به‌ویژه در روزگاری که جامعه با انبوه اطلاعات و روایت‌های متعارض روبه‌روست، اهمیت دارد.
بعد سوم، شجاعت و مسئولیت‌پذیری است. حضرت‌زهرا (س) در شرایط دشوار، از بیان دیدگاه خود درباره حق و عدالت دست نمی‌کشند. این ایستادگی، الگویی برای پایبندی به اصول و پرهیز از بی‌تفاوتی در برابر مسائل اساسی جامعه است.
بنابراین، اگر بخواهیم فاطمیه را از یک مناسبت صرفا آیینی به فرصتی برای تربیت فردی و اجتماعی تبدیل کنیم، باید این سه محور را در کنار یکدیگر ببینیم: ایمان، معرفت و مسئولیت‌پذیری. چنین نگاهی می‌تواند ما را به شناختی عمیق‌تر از حضرت‌زهرا (س) و بهره‌گیری عملی‌تر از سیره ایشان نزدیک کند.
در پایان، مهم‌ترین پیام ایام فاطمیه برای نسل امروز چیست؟
پیام اصلی این ایام، بازگشت آگاهانه به معارف و سیره حضرت‌زهرا (س) است. نباید شخصیت آن حضرت را تنها در مظلومیت و مصیبت خلاصه کنیم؛ هرچند سوگواری برای ایشان در سنت شیعه جایگاهی مهم دارد. در کنار این عاطفه و ارادت، باید از دانش، عبادت، بصیرت، شجاعت و مسئولیت‌پذیری ایشان نیز سخن بگوییم.
حضرت‌زهرا (س) به ما می‌آموزند که ایمان، بدون شناخت عمیق نمی‌تواند راهنمای کامل زندگی باشد و معرفت نیز اگر به مسئولیت‌پذیری و دفاع از حق نینجامد، همه ظرفیت خود را آشکار نمی‌کند.
از این رو، احیای فاطمیه به معنای زنده نگه‌داشتن مجموعه‌ای از ارزش‌هاست: ایمان و معنویت، علم و آگاهی، عدالت‌خواهی و شجاعت در بیان حق. اگر نسل امروز بتواند این ابعاد را در زندگی فردی و اجتماعی خود به کار گیرد، فاطمیه از یک مناسبت تقویمی فراتر خواهد رفت و به فرصتی برای شناخت و عمل به سیره یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های تاریخ اسلام تبدیل خواهد شد.
سلام بر حضرت فاطمه‌زهرا (س)، بانویی که در حافظه اعتقادی شیعه، نام او با پاکی، علم، مظلومیت و دفاع از امامت و ولایت پیوند خورده است.
∎