در روزهای اخیر، تحولات نظامی در استان تعز و درگیری میان انصارالله و نیروهای مخالف آن، توجه رسانه‌ها را به این منطقه جلب کرده است. جایی که هر تغییر در خطوط نبرد می‌تواند بر موازنه قدرت و مسیرهای ارتباطی نیروهای درگیر تأثیر بگذارد. اما چه موضوعی تعز را به یکی از کانون‌های مهم جنگ یمن تبدیل کرده است؟
در این مطلب، اهمیت راهبردی تعز و پیامدهای احتمالی تحولات نظامی این منطقه را بررسی می‌کنیم.
در یمن کدام گروه‌ها با هم می‌جنگند؟
تاریخ غنی یمن به هزاران سال قبل بر می‌گردد اما تاریخ فعلی یمن از جاه‌طلبی‌های بریتانیا در باب‌المندب شروع می‌شود. در ادامه به صورت خلاصه تحولات یمن را بررسی می‌کنیم.
در سال ۱۸۳۹، بریتانیا بندر عدن و مناطق پیرامون آن را تحت سلطه خود درآورد و در واقع دولتی جداگانه در جنوب شرقی یمن تشکیل داد. در سال ۱۹۱۸ هم شیعیان زیدی در شمال یمن با اعلام استقلال از امپراتوری عثمانی، پادشاهی یمن را تشکیل دادند.
پس از درگیری‌های فراوان سرانجام، در ۱۹۹۰، دو یمن در پی پایان جنگ سرد متحد شدند. اما اختلافات دیرینه شمال و جنوب در سال ۱۹۹۴ به جنگ داخلی انجامید و تلاش جنوب برای جدایی با شکست مواجه شد.
در سال ۲۰۰۴، دولت علی عبدالله صالح با حمایت عربستان سعودی، جنگ علیه حوثی‌ها، جنبشی برخاسته از جامعه زیدی شمال یمن را آغاز کرد. دولت صالح حوثی‌ها را به جدایی‌طلبی و تلاش برای تحمیل دیدگاه‌های مذهبی خود متهم می‌کرد؛ در مقابل، حوثی‌ها حکومت او را به تبعیض، محروم‌کردن آنان از حقوق سیاسی و استبداد متهم می‌کردند.
در سال ۲۰۱۱، هم‌زمان با خیزش‌های عربی، اعتراضات گسترده‌ای در یمن علیه فساد، مشکلات اقتصادی و حکومت علی عبدالله صالح شکل گرفت. سرکوب معترضان، مطالبات برای تغییرات سیاسی را تشدید کرد. سرانجام، با میانجی‌گری کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و حمایت آمریکا، صالح از قدرت کناره‌گیری کرد و منصور هادی به‌عنوان رئیس‌جمهور انتقالی انتخاب شد.
با این‌حال منصور هادی نیز عملکرد موفقی نداشت. در سال ۲۰۱۴، تشدید اختلافات سیاسی و اعتراضات علیه کاهش یارانه‌های سوخت، زمینه تغییر دولت را فراهم کرد. انصارالله در سپتامبر ۲۰۱۴ بخش‌های وسیعی از شمال غربی یمن، از جمله پایتخت، صنعا را تصرف کرد. سپس منصور هادی ابتدا به عدن و بعد به عربستان سعودی گریخت.
حملات ائتلاف به یمن
پس از فرار منصور هادی، عربستان سعودی در ۲۰۱۵ به همراه تعدادی از کشورهای عربی و حمایت آمریکا به یمن حمله کردند تا به ظاهر دوباره منصور هادی را به قدرت برساند. ائتلاف به صورت مستمر زیرساخت‌ها، فرودگاه‌ها، مناطق مسکونی و غیرنظامیان یمن (بخش عمده یمن که توسط انصارالله اداره می‌شد) را بمباران می‌کرد. همچنین در بازه‌ای نیز اسرائیل به صورت جداگانه یمن را بمباران کرد.
در ضمن از ۲۰۱۵ عربستان یمن را تحت محاصره هوایی و زمینی قرار داده است و در واردات کالاها اختلال جدی ایجاد کرده است. موضوعی که باعث شده بزرگ‌ترین بحران انسانی در یمن شکل گیرد و حداقل ۲۰ میلیون یمنی در محاصره قرار بگیرند. نتیجه این محاصره هم فقر غذایی گسترده در یمن، شیوع وبا و سایر بیماری‌های مسری، جان باختن هزاران نفر بر اثر این پیامدها و ... بود.
در سال ۲۰۲۲ منصور هادی اختیاراتش را به شورای رهبری ریاست‌جمهوری به ریاست رشاد علیمی منتقل کرد، شورایی که تحت حمایت مستقیم عربستان و امارات است.
به صورت خلاصه در زمان حال دو گروه اصلی در یمن قرار دارد: انصارالله (حوثی‌ها) که بیشتر بر شمال غربی یمن و مناطق مرزی با عربستان تسلط دارد (و البته الان پیشروی کرده) و شورای رهبری ریاست‌جمهوری تحت حمایت مستقیم ائتلاف که مقر آن در عدن است. همچنین نیروهای خارجی مانند عربستان، امارات و ... در بخش‌های مختلفی از یمن حضور دارند. البته تعدادی گروه دیگر هم در یمن قدرت دارند که فرصتی برای بررسی آن‌ها در این مقاله نیست.
امسال بعد از ۱۱ سال محاصره، انصارالله یمن سعی کرد که محاصره عربستان را بشکند (پرواز موفقیت‌آمیز هواپیمای ایرانی به یمن و سپس بازگشت به ایران). بعد از آن نیز انصارالله، نبرد را هم با دولت تحت حمایت ائتلاف و هم عربستان از سر گرفته است.
در نبردهای فعلی، انصارالله به دنبال رسیدن به چند هدف است:
- بیرون راندن نیروهای خارجی از یمن
- استقلال سیاسی یمن
- وادار کردن عربستان به پایان دادن به محاصره ۱۱ ساله یمن (سیاست محاصره در برابر محاصره)
- جلوگیری از حملات مجدد عربستان به خاک یمن (سیاست ضربه مقابل)
اکنون و پس از پیشروی‌های گسترده انصارالله، جنگ به مناطق مختلف تعز رسیده است.
تعز؛ کانون قدرت و تاریخ یمن
تعز فقط یکی از استان‌های یمن نیست؛ این منطقه به دلیل موقعیت راهبردی، جمعیت پرشمار، اهمیت اقتصادی و پیشینه سیاسی و تاریخی خود، نقشی تعیین‌کننده در معادلات این کشور دارد.
موقعیت راهبردی و جغرافیایی
استان تعز در جنوب صنعا، پایتخت یمن، قرار دارد و از غرب به دریای سرخ می‌رسد. نزدیکی آن به تنگه باب‌المندب و برخورداری از بندر تاریخی مخا، به این منطقه اهمیت جغرافیایی و تجاری ویژه‌ای بخشیده است. تعز همچنین حلقه ارتباطی مهمی میان مناطق شمالی و جنوبی یمن به شمار می‌رود.
جایگاه سیاسی و انقلابی
تعز یکی از کانون‌های مهم تحولات سیاسی یمن بوده است. در سال ۲۰۱۱، این شهر از نخستین مراکز اعتراضات مردمی علیه حکومت علی عبدالله صالح بود؛ اعتراضاتی که در نهایت به کناره‌گیری او از قدرت انجامید. تعز همچنین به دلیل برخورداری از جمعیتی گسترده و نقش‌آفرینی در عرصه سیاسی، از جایگاه ویژه‌ای در تحولات داخلی یمن برخوردار است.
اهمیت اقتصادی و تجاری
زمین‌های حاصلخیز، فعالیت‌های کشاورزی، کارخانه‌های صنعتی و حضور گروه‌های بزرگ تجاری، در گذشته تعز را به یکی از مراکز مهم اقتصادی یمن تبدیل کرده بودند. بندر مخا نیز که در سده‌های پانزدهم تا هفدهم میلادی از مراکز اصلی صادرات قهوه در جهان بود، بخشی از اهمیت تاریخی و تجاری این استان را شکل می‌دهد. نام نوشیدنی موکا نیز از نام همین بندر گرفته شده است.
میراث تاریخی و فرهنگی
تعز برای قرن‌ها یکی از مراکز مهم فرهنگی یمن بوده است. قلعه قاهره و دیگر بناهای تاریخی شهر، یادگار پیشینه سیاسی و تمدنی آن هستند. این شهر در کنار نقش تاریخی خود، به دلیل طبیعت کوهستانی، زمین‌های کشاورزی پلکانی و جاذبه‌هایی مانند کوه صبر نیز شناخته می‌شود.
چرا سرنوشت جنگ یمن به تعز گره خورده است؟
ترکیب موقعیت جغرافیایی، جمعیت گسترده، ظرفیت اقتصادی و جایگاه سیاسی تعز، کنترل آن را به مسئله‌ای مهم در جنگ یمن تبدیل کرده است. به گزارش رویترز هرگونه پیروزی انصارالله در تعز که سومین شهر بزرگ یمن محسوب می‌شود، یکی از بزرگ‌ترین نقاط عطف در جنگ خارجی و داخلی طولانی‌مدت این کشور خواهد بود.
تعز از همان روزهای نخستِ آغاز درگیری‌ها در اوایل سال ۲۰۱۵، در خط مقدم نبرد قرار داشت. مدت‌هاست که این استان به عنوان دژی برای مخالفانِ انصارالله شناخته می‌شود.
تعز همچنین آخرین پایگاه شهری مهم مخالفان حوثی‌ها در مناطق کوهستانی جنوب یمن است. منطقه‌ای با تپه‌های ناهموار که بر عدن، مقر دولت یمنِ مورد حمایت عربستان، و دشت‌های ساحلی اطراف تنگه باب‌المندب مشرف است. تسلط انصارالله بر تعز، توان نیروهای ائتلاف برای انجام ضدحملات در اطراف باب‌المندب را محدود می‌کند و مهار پیشروی این نیروها به‌سوی عدن (پایتخت دولت تحت حمایت ائتلاف) را دشوارتر خواهد کرد.
این امر همچنین به معنای شکستی سنگین برای دولت و ائتلاف نظامی متشکل از نیروهای یمنیِ تحت حمایت عربستان سعودی خواهد بود که علیه حوثی‌ها می‌جنگند.
وضعیت نظامی در اطراف تعز چگونه است؟
شهر تعز سال‌هاست که در امتداد خط مقدم نبرد میان نیروهای دولتی مستعفی یمن و انصارالله قرار دارد. مناطق تحت کنترل دولت در این محدوده، همچون پیش‌آمدگی‌ای به سمت شمال و درون قلمرو حوثی‌ها کشیده شده‌اند.
به گزارش رویترز حوثی‌ها مناطق شمالی، شرقی و غربی تعز را در اختیار دارند. در مقابل، نیروهای دولتی تحت حمایت ائتلاف بر خود شهر و نواحی بلافاصله پیرامون آن، از جمله کوهستان صبر در جنوب تعز، مسلط هستند.
با ازسرگیری درگیری‌ها در هفته‌های اخیر، حوثی‌ها پیشروی در جنوب جبل صبر را آغاز کرده‌اند تا با تصرف بخش‌هایی از جاده منتهی به عدن، تعز را محاصره و مسیرهای ارتباطی آن را قطع کنند. این جاده حدود ۲۰۰ کیلومتر در میان تپه‌های ناهموار امتداد دارد؛ مسیری که پیشروی نظامی در آن دشوار و کند است.
بخش‌هایی از این مسیر به کنترل حوثی‌ها درآمده است. در نتیجه، تعز از اوایل مهرماه ۱۴۰۵ در محاصره انصارالله قرار گرفته و مواضع نیروهای دولتی در داخل و اطراف شهر نیز بارها هدف حملات توپخانه‌ای حوثی‌ها قرار گرفته‌اند.
در مقابل، نیروهای دولتیِ مورد حمایت ائتلاف، با پشتیبانی حملات هوایی عربستان، می‌کوشند تا مناطق ازدست‌رفته را بازپس بگیرند و مسیر ارتباطی تعز با عدن را دوباره باز کنند. بااین‌حال، تا الان این تلاش‌ها به نتیجه نرسیده و نیروهای دولتی همچنان بخشی از مواضع خود را در اطراف تعز از دست می‌دهند.
در همین حال، انصارالله حملات خود را به اهداف سعودی افزایش داده‌اند و نسبت به مراحل اولیه جنگ، مجهزتر و سازمان‌یافته‌تر ظاهر شده‌اند. آن‌ها می‌کوشند تا محاصره تعز را تحکیم کرده و به شهر نزدیک‌تر شوند.
و تنها زمان نتیجه‌ی این نبرد را به ما نشان خواهد داد.