سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ مطالعۀ نسبت دین، فقه، حقوق و جامعه از قلمروهای مهم و رو به گسترش در علوم انسانی و اجتماعی معاصر است. در این قلمرو، امر دینی در پیوند با باور، مناسک، اخلاق، نهاد، قانون، حافظۀ تاریخی و صورت‌های زیست روزمره فهم می‌شود و فقه نیز در کنار جایگاه استنباطی و هنجاری خود، در متن حیات اجتماعی، فرهنگی و حقوقی مورد توجه قرار می‌گیرد. دین در زندگی اجتماعی با خانواده، جنسیت، شهروندی، اخلاق عمومی، زبان مشترک، نهادهای اجتماعی و تجربه های جمعی انسان‌ها نسبت دارد. فقه نیز، هرچند در درون سنت علمی‌خود بر مبانی، قواعد، منابع و روش‌های خاص استوار است، در مقام تحقق اجتماعی با انسان‌ها، روابط اجتماعی، نیازهای عمومی، نظم‌های حقوقی، تحولات تاریخی و مسائل نوپدید جامعه مواجه می‌شود.
کتاب «جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه» نوشته سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی) از دل همین مسئلۀ بنیادین پدید آمده است: اینکه دین و فقه چگونه در متن جامعه، تاریخ، نهاد، حقوق، اخلاق، فرهنگ و زندگی روزمره قابل فهم و تحلیل‌اند. اهمیت این اثر از آنجاست که در ادبیات فارسی و به ویژه در فضای مطالعات جامعه‌شناختی ایران، آثاری که به صورت متمرکز، نظ مند و میان‌رشته‌ای به جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه بپردازند، چندان پرشمار نیستند. در سنت پژوهشی ما، مطالعات فقهی و حقوقی غالباً در افق درون دانشی، هنجاری و استنباطی سامان یافته‌اند. در سوی دیگر، مطالعات جامعه‌شناسی دین نیز کمتر به طور مستقیم وارد تحلیل اجتماعی فقه، زبان فقهی، صورت‌های حقوقی دین، نسبت حق و تکلیف، شهروندی دینی، اخلاق اجتماعی و مواجهۀ فقه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن شده اند. از این‌رو، کتاب حاضر را می‌توان کوششی کم سابقه برای گشودن یک میدان گفت‌وگوی علمی میان جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، فقه اجتماعی،فلسفۀ اجتماعی فقه و مطالعات فرهنگی دین دانست.
نقطۀ عزیمت این کتاب، فهم جامعه‌شناختی و حقوقی امر دینی و مسئلۀ اصلی آن، مطالعۀ اجتماعی دین و فقه در مقام پدیده‌هایی تاریخی، نهادی، فرهنگی و حقوقی است. مؤلف می‌کوشد نشان دهد که دین و فقه، در کنار جایگاه اعتقادی و هنجاری خود، در روابط اجتماعی، نهادها، منافع عمومی، اخلاق جمعی، مناسبات شهروندی، خانواده، جنسیت، دعا، حدیث، حکمت، متون دینی و صورت‌های تاریخی زیست دینی نیز حضور دارند. از این منظر، فقه فراتر مجموعه‌ای از احکام و قواعد؛ دانشی است که در تاریخ، فرهنگ، اجتماع، زبان، نهاد و زندگی مردم معنا می‌یابد و آثار آن در ساختارهای اخلاقی، حقوقی و اجتماعی قابل بررسی است. ساختار کتاب نشان‌دهندۀ همین گستره و رویکرد میان‌رشته‌ای است. اثر با طرح مسئلۀ امر دینی، واقعیت اجتماعی حقوق و اخلاق و ضرورت تحلیل جامعه‌شناختی آغاز می‌شود و سپس در گفتارهای مختلف، سویه های متنوع این نسبت را بررسی می‌کند.
در گفتار نخست کتاب ، نسبت حقوق-اخلاق دینی با مصلحت عمومی از خلال مطالعۀ اجتماعی دعا، حدیث و حکمت شیعی بررسی می‌شود. در این بخش، مفاهیمی چون خیر جمعی، منفعت عمومی، مصالح شرعی و مصالح مردم در نسبت با معارف دینی و حیات اجتماعی طرح می‌شوند.
در گفتارهای دوم و سوم کتاب نیز ، مسئلۀ شهروندی در دو افق عرفی و دینی بررسی می‌شود .کتاب در این بخش ها نشان می‌دهد که حقوق شهروندی، افزون بر معنای حقوقی و اداری خود، با اخلاق، اجتماع، نهاد، حق الناس، رابطۀ مردم با یکدیگر و صور تهای دینی فهم مسئولیت اجتماعی پیوند دارد. بازخوانی نهج‌البلاغه و نهج‌الفصاحه در این زمینه، نمونۀ روشنی از تلاش مؤلف برای پیوند دادنِ متون دینی با تحلیل جامعه شناختی حقوق و اخلاق است.
گفتار چهارم کتاب ، با تمرکز بر «خود » و «دیگری » در حقوق و اخلاق دینی و گفتمان دعای شیعی، امکان فهم اجتماعی دعا را پیش می‌کشد. دعا در اینجا همچون متنی اجتماعی ،اخلاقی و رابطه‌ای خوانده می‌شود که در آن تصویر انسان، دیگری، جامعه، مسئولیت، نیاز، رنج و امید بازتاب می‌یابد. چنین نگاهی راه را برای مطالعۀ جامعه‌شناختی مناسک، زبان دینی و اخلاق اجتماعی هموار می‌کند و با ارائۀ سنخ‌شناسیِ کنشگران دعا، پیوند میان تجربۀ دینی، مسئولیت اخلاقی و نسبت اجتماعی با دیگری را صورت‌بندی می‌کند.
در گفتار پنجم کتاب ، مسئلۀ فمینیسم، اسلام، حقوق بشر و شهروندی زنان از منظر جامعه‌شناختی بررسی می‌شود. اهمیت این بخش در آن است که مسئلۀ زن، خانواده،حضور اجتماعی و زنانگی را در پیوند با سنت، مدرنیته، فقه، فلسفۀ اجتماعی، حقوق،فرهنگ و تفسیر اجتماعی متون دینی تحلیل می‌کند. این رویکرد به مخاطب کمک می‌کند تا پیچیدگی نسبت جنسیت، دین، حقوق و جامعه را در سطحی علمی‌تر و دقیقتر ببیند.
در گفتار ششم، گفتار پایانی کتاب، نیز به طور مستقیم‌تر به فقه، واقعیت اجتماعی و امکان صورت‌بندی جامعه‌شناسی فقه می‌پردازند. در این بخش‌ها، فقه اسلامی به مثابۀ فن-دانش حقوق دینی سنتی مطالعه می‌شود که با عبادات، عقود، ایقاعات و احکام سروکار دارد و در مواجهه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن، نیازمند خوانشی تاریخی، اجتماعی و نهادی است.
سید محمود نجاتی حسینی
مؤلف در ادامۀ این مسیر، از فلسفۀ اجتماعی فقه، جامعه‌شناسی حقوق، زبان فقهی، فرازبان اجتماعی فقه، کارکرد اجتماعی متون فقهی و امکان تیپ شناسی اجتماعی فقه سخن می‌گوید. توجه به نقدهای راهبردی متفکرانی چون غزالی و مولوی نیز نشان می‌دهد که کتاب، در کنار بهره‌گیری از منابع جدید علوم اجتماعی، سنت انتقادی و اخلاقی درون فرهنگ اسلامی-ایرانی را نیز در افق تحلیل خود قرار داده است.
از حیث رویکرد نظری، کتاب در نقطۀ تلاقی چند سنت فکری قرار دارد: جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، جامعه‌شناسی معرفت، مطالعات فرهنگی دین، فلسفۀ اجتماعی فقه، هرمنوتیک اجتماعی متون دینی و تحلیل تاریخی نهادهای دینی. چنین رویکردی امکان می‌دهد مفاهیمی مانند حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، دعا، زن، خانواده، فقه، نهاد، زبان و قدرت اجتماعی دین در پیوند با یکدیگر فهم شوند. این رویکرد با افق‌های شناخته شدۀ جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، جامعه‌شناسی معرفت و تحلیل نهادی دین نسبت دارد و می‌تواند خواننده را به فهمی اجتماعی‌تر از مفاهیمی چون حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، فقه، نهاد و زبان دینی رهنمون سازد.
مخاطبان این کتاب به علاقه‌مندان به جامعه‌شناسی محدود نمی‌شود و پژوهشگران حقوق، الهیات، مطالعات اسلامی، فقه اجتماعی، مطالعات فرهنگی، دین پژوهی و فلسفۀ اجتماعی می‌توانند از مباحث آن بهره ببرند. همچنین برای طلاب، پژوهشگران حوزوی، علاقه مندان به مطالعات میان‌رشته‌ای و کسانی که دربارۀ نسبت دین، جامعه،اخلاق، حقوق و زیست روزمره می‌اندیشند، این اثر می‌تواند افق‌های تازه‌ای بگشاید.
انتشار کتاب «جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه» در ادامۀ توجه به آثاری است که می‌کوشند مرزهای رایج میان دانش‌ها را به عرصه‌هایی برای گفتگوی ثمربخش تبدیل کنند و به توسعۀ ادبیات جامعه‌شناسی دین و جامعه‌شناسی حقوق در ایران یاری رسانند. این اثر می‌تواند زمینه‌هایی برای گفت‌وگوهای دقیقتر و روشمندتر دربارۀ دین، فقه،اخلاق، حقوق و جامعه فراهم آورد.
به نظر مولف امید است این کتاب بتواند سهمی در توسعۀ ادبیات جامعه‌شناسی دین و جامعه‌شناسی حقوق در ایران و هم چنین گسترش مرزهای بینادانشی چون جامعه‌شناسی دینی حقوق و فقه و جامعه‌شناسی حقوقی دین وفقه و نیز جامعه‌شناسی دینی اسلام و تشیع داشته باشد و مورد توجه پژوهشگران،دانشجویان و خوانندگان دغدغه‌مند حوزۀ دین و جامعه و فقه و دانش‌های اسلامی نوشده‌ای مانند تفسیر اجتماعی و حدیث اجتماعی و کلام اجتماعی و فقه اجتماعی و سایر معارف دینی اجتماعی قرار گیرد.
کتاب «جامعه‌شناسی دینی حقوق و فقه» نوشته سید محمود نجاتی حسینی ( خراسانی ) به همت انتشارات آگرین کتاب در مهرماه ۱۴۰۵ منتشر شده است.