گروه اجتماعي
كمبود داروهاي اعصاب و روان، به مهم‌ترين نگراني روانپزشكان ايران تبديل شده است. ماده اوليه توليد اين گروه از داروها، اغلب وارداتي است و از فروردين امسال به دنبال محاصره دريايي ايران، واردات انواع كالاها و از جمله ماده اوليه داروها با اختلال جدي مواجه شده كه تاثير اين اختلال هم، در چرخه توليد و تامين دارو به‌شدت مشهود است. طي ماه‌هاي اخير، مسوولان سازمان غذا و دارو، واقعيت كمبود داروهاي اعصاب و روان را تاييد كرده‌اند و مي‌گويند مشكل اصلي، اختلال در واردات ماده اوليه است. طي روزهاي اخير، سخنگوي سازمان غذا و دارو در گفت‌وگو با خبرگزاري‌ها، در توضيح آخرين وضعيت تامين داروهاي اعصاب و روان اعلام كرد: « محدوديت‌هايي در انتقال برخي محموله‌هاي دارويي از هند ايجاد شده، اما اين مشكلات به معناي توقف كامل واردات دارو از اين كشور نيست هرچند تامين بخشي از داروهاي اعصاب و روان، به‌ويژه داروهاي ضدافسردگي سه‌حلقه‌اي، با دشواري مواجه شده است. بخش عمده‌اي از داروهاي ضدافسردگي سه‌حلقه‌اي، در گروه داروهاي سايكوتروپيك يا گروه سبز، تحت نظارت هيات بين‌المللي كنترل مواد مخدر سازمان ملل متحد قرار دارد و هند يكي از تامين‌كنندگان مهم اين داروها در جهان است. پس از آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴ و توقف پروازهاي مستقيم از هند به ايران، انتقال محموله‌هاي مرتبط با اين داروها با محدوديت مواجه شد. خودداري طرف هندي از ارسال محموله‌ها با هواپيماهاي ايراني نيز اين روند را دشوارتر كرد. البته واردات فوريتي و استفاده از مسيرهاي غيرمستقيم توانسته بخشي از نياز كشور را پوشش دهد، اما اين اقدامات براي تامين كامل داروها كافي نبوده و از سوي ديگر، هزينه بالاتر داروهاي وارداتي فشار بيشتري بر بيماران وارد كرده است. »
محمد هاشمي درباره امكان جايگزيني ساير كشورها براي داروهاي وارداتي از هند هم توضيح داد: «انتخاب كشور مبدا يا مسير انتقال به عواملي مانند نوع دارو، ظرفيت توليدكنندگان، امكان تامين به‌موقع، هزينه‌ها و الزامات فني و كيفي بستگي دارد. بنابراين، نمي‌توان يك كشور مشخص را جايگزين قطعي تمام داروهاي وارداتي از هند دانست.استفاده از مسيرهاي غيرمستقيم و بررسي ظرفيت ساير تامين‌كنندگان معتبر، متناسب با شرايط هر قلم دارويي، از جمله راهكارهايي است كه براي بهبود روند تامين در دست پيگيري قرار دارد. »
اختلال در واردات داروي ساخته شده يا ماده اوليه دارويي از هند به دليل محاصره دريايي و بسته شدن تنگه هرمز، تاثير مستقيم بر خط توليد داروهاي اعصاب و روان داشته، چنانكه مدير فروش يكي از بزرگ‌ترين كارخانه‌هاي توليد داروهاي اعصاب و روان، در توضيح وضعيتي كه اين شركت دارويي طي 6 ماه گذشته با آن مواجه بوده، به « اعتماد » مي‌گويد: « بعضي مواد اوليه داروهاي مغز و اعصاب از هند وارد مي‌شود و واردات هم معمولا به صورت هوايي و دريايي است. از فروردين امسال، مسير واردات ماده اوليه دارو مسدود شده و اطلاع داريم كه بسياري از توليدكنندگان داروهاي اعصاب و روان با مشكل كمبود ماده اوليه مواجه شده‌اند و خط توليد را تعطيل كرده‌اند. سال مالي ما از دي آغاز مي‌شود. دي‌ماه پارسال، ثبت سفارش ذخيره يك‌ساله ماده اوليه را انجام داديم ولي حالا، چون بسياري از توليدكنندگان، امكان توليد دارو ندارند، مجبوريم جاي خالي توليد اين شركت‌ها را هم پر كنيم. تمام تلاش ما اين است كه بازار با كمبود دارو مواجه نشود. كارخانه ما سه شيفت در روز توليد دارد و فقط در ايام جنگ 40 روزه، به دليل نگراني‌هايي كه درباره هدف‌گيري كارخانه‌هاي دارويي وجود داشت، يك شيفت را كاهش داديم ولي بعد از آتش‌بس، باز هم به سه شيفت برگشتيم تا كمبود دارو ايجاد نشود. با اين حال ناچار شده‌ايم بين توليداتمان اولويت‌بندي كنيم و بنا به نياز بازار، حجم و نوع توليد را تغيير دهيم. ما 220 قلم دارو در شكل قرص نيمه جامد، قطره، دراژه و كپسول توليد مي‌كنيم ولي حالا با وضعيت فعلي ذخاير ماده اوليه و نياز بازار، بايد انتخاب كنيم كه كدام دارو را بيشتر و كدام دارو را كمتر توليد كنيم. »
اين مدير فروش مي‌گويد در طول يك سال اخير، مصرف داروهاي اعصاب و روان به ميزان مشهودي افزايش داشته و نياز فعلي بازار داروهاي مغز و اعصاب، داروهاي عمومي بيماري‌هاي اعصاب و روان است و با توجه به اين وضع تقاضا، اين شركت توليدي ناچار است حجم توليد داروهاي تخصصي اعصاب و روان را كاهش دهد.
« يكي از داروهايي كه در اين يك سال مصرف بسيار بالايي داشته، سرترالين است. با اين وضع ماده اوليه، بايد به ميزاني توليد كنيم كه بازار با كمبود مواجه نشود. كمبود بعضي داروها هم اجتناب‌ناپذير است، چون فعلا وضع تامين ماده اوليه اين داروها نامعلوم است. كلردياز پوكسايد از ديگر داروهاي بسيار پرمصرف در بازار داروهاي اعصاب و روان است ولي ماده اوليه اين دارو هم از هند مي‌آيد و حالا، تامين دارو به دليل توقف واردات از هند، مختل شده است. داروي ديگري از خانواده پوكسايد هم براي برطرف كردن التهاب عصبي معده است ولي به دليل اختلال در واردات ماده اوليه اين دارو، امكان توليد نداشتيم و اين دارو از زمستان پارسال ناياب شد. با اينكه دي پارسال ثبت سفارش ماده اوليه را انجام داديم ولي با آغاز جنگ، واردات متوقف شد و ما هم خط توليد اين دارو را متوقف كرديم. بعد از آتش‌بس فروردين امسال، ماده اوليه وارد شد و خط توليد دارو را فعال كرديم. »
اختلال در توليد داروهاي اعصاب و روان در حالي است كه سازمان غذا و دارو با در نظر گرفتن افزايش چند برابري هزينه‌هاي توليد، با گران‌تر شدن قيمت نهايي داروها موافقت كرده و انتظار طبيعي اين است كه افزايش قيمت، مشوقي براي فعال بودن خط توليد باشد. اين مدير فروش به « اعتماد » مي‌گويد كه اين افزايش قيمت، نه بر يك داروي خاص از يك توليدكننده، بلكه بر مولكول دارويي انجام مي‌شود و سازمان غذا و دارو، با در نظر گرفتن افزايش هزينه‌هاي جانبي و تورم و قيمت دلار و به خصوص افزايش دستمزد، بر خلاف روال هر سال كه با افزايش حداكثر 30درصدي قيمت تمام شده دارو موافقت مي‌كرد، امسال به توليدكنندگان اجازه داده كه قيمت اقلام دارويي از 100 درصد تا 120 درصد افزايش داشته باشد تا زياندهي توليدكننده جبران شود ولي با وجود اين افزايش بي‌سابقه، باز هم حاشيه سود پايين است، چون علاوه بر آنكه قيمت لوازم جانبي توليد دارو با افزايش هفتگي مواجه است، اين شركت بايد ماهانه حدود 45 درصد از درآمد خود را براي پرداخت دستمزد و حقوق 550 كارمند و كارگر هزينه كند.
يكي ديگر از توليدكنندگان داروهاي اعصاب و روان، شركتي است كه 600 قلم انواع داروها را تحت ليسانس بعضي كشورها از جمله اسلووني توليد مي‌كند و 30 قلم از اين فهرست هم، داروهاي اعصاب و روان است. مدير فروش اين شركت هم به «اعتماد» مي‌گويد كه بعد از جنگ 12 روزه و تا حالا، براي توليد اصلي‌ترين داروهاي اعصاب و روان با مشكل مواجه شده‌اند چون ماده اوليه دارويي مثل آسنترا، وارداتي بوده و به دنبال محاصره دريايي ايران، واردات ماده اوليه كاهش پيدا كرده است.
« ناچار شده‌ايم ظرفيت توليد را كاهش دهيم. البته داروهاي ما مشابه ايراني هم دارد ولي در اين يك سال، حتي توليد مشابه ايراني هم كاهش داشته، چون مولكول دارو ناياب شده است. »
اختلال در واردات ماده اوليه توليد داروهاي اعصاب و روان و كمبود اين داروها به موازات گران‌تر شدن قيمت، آسيب جدي براي بيماران ايجاد كرده است. بيماران اعصاب و روان، براي كنترل علايم حاد تنش‌هاي عصبي و رواني خود بايد دارويي را به‌طور منظم، با دوز مشخص مصرف كنند و تاكيد روانپزشكان اين است كه در بيماري اعصاب و روان، مصرف مستمر يك دارو از يك توليدكننده خاص تا پايان طول درمان ضروري است ولي كمبود دارو و افزايش قيمت، مهم‌ترين عاملي است كه طي ماه‌هاي اخير، روند مستمر درمان بيماران اعصاب و روان را با مشكل مواجه كرده و خطر بازگشت بيماران به علايم حاد بيماري را تشديد كرده، چون هم دسترسي به دارو دشوار شده و بعضي بيماران با كمبود در حد فاصله افتادن بين دوزهاي دارو به دليل ناياب شدن دارو مواجه شده‌اند و هم گراني قيمت دارو، بعضي بيماران را واداشته كه به عنوان صرفه‌جويي، دوز داروي مصرفي را كاهش دهند.
يك روانپزشك از استان البرز كه مايل به ذكر نام خود نيست، درباره وضعيت دسترسي به دارو براي تعدادي از بيمارانش، به « اعتماد » مي‌گويد: « بيماران من براي تامين دارو با مشكلات زيادي مواجهند. داروهاي اعصاب و روان، هم كمياب است يعني گاهي چند داروخانه هم قادر به تامين اقلام داروي يك نسخه نيستند و بعضي بيماران مجبور مي‌شوند براي تكميل نسخه، به شهرهاي همجوار هم بروند. از طرفي، قيمت داروها بسيار گران شده و خريد بعضي داروها از توان بيماران من خارج است. تا 5 يا 6 سال قبل، ويزيت من از مجموع هزينه يك نسخه گران‌تر بود ولي الان بيمارانم به من مي‌گويند كه بايد چند برابر پولي كه به عنوان ويزيت به من مي‌دهند براي خريد دارو هزينه كنند. كيفيت داروها هم به دليل تغيير يا كاهش كيفيت ماده اوليه و موثره، كاهش يافته و من تاثير اين كاهش و تغيير كيفيت را در بروز علايم يا در روند بهبودي بيمارانم به خوبي شاهد هستم. مشكل بسيار مهمي كه روانپزشكان با آن مواجهند، گراني قيمت دارو نيست، بلكه تبعات ناياب شدن دارو است. وقتي دارو ناياب مي‌شود، ناچاريم داروي توليد كارخانه ديگري يا داروي مشابه را براي بيمار تجويز كنيم كه كيفيت و اثرگذاري داروي مشابه يا حتي داروي ساخت كارخانه ديگر، كاملا متفاوت است. مشكل جدي ما طي يك سال اخير، افت روند بهبودي بيماران به دليل تغيير برند دارو، جايگزيني داروي مشابه به دليل ناياب شدن دارو، وقفه‌هاي چند روزه بين مصرف دارو به دليل ناياب شدن دارو، اجبار بعضي بيماران به صرفه‌جويي در مصرف دارو يا ناتمام گذاشتن درمان به دليل هزينه گران درمان است. »
محمدرضا شالبافان؛ مديركل دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت در پاسخ به «اعتماد» و در يك توصيه پيشگيرانه خطاب به تمام بيماران اعصاب و روان مي‌گويد: « بيماران انتظار دارند كه دارو در دسترس باشد و اين انتظار هم يك حق و كاملا مورد تاييد است. خيلي اوقات هم ممكن است قيمت داروها براي مردم گران باشد. از مردم خواهش مي‌كنيم از مصرف خودسرانه دارو و از كاهش يا افزايش خودسرانه دوز داروي تجويز شده توسط پزشك معالج به‌شدت خودداري كنند. كمبود تعدادي از داروهاي اعصاب و روان، وجود دارد و البته به دستور وزير محترم بهداشت، سازمان غذا و دارو در تلاش براي حل مشكل كمبود دارو است تا كمبودها بر وضعيت درمان بيماران تاثيرگذار نباشد. به تمام بيماران توصيه مي‌كنم كه در صورتي كه با كمبود يا گراني قيمت دارو مواجه شدند، به جاي تغيير خودسرانه ميزان مصرف، چند روز و حداقل يك تا دو هفته قبل از تمام شدن دارو، به پزشك معالج مراجعه كنند و شرايط گراني قيمت يا كمبود دارو را توضيح دهند تا پزشك، با در نظر گرفتن بضاعت بيمار و دسترسي‌هاي دارويي، برنامه دارويي بيمار را تنظيم كند. البته كه بهترين شرايط براي درمان اختلالات روانپزشكي اين است كه بيمار، داروي خود را به‌طور مداوم مصرف كند مگر آنكه شرايط درماني و با تشخيص پزشك باعث تغيير دارو شود. ايده‌آل وزارت بهداشت نيز براي تامين دارو، بيش از وضعيت فعلي است و در حال حاضر، با چالش‌هايي مواجهيم و اميدواريم اين چالش‌ها به زودي برطرف شود. »
انجمن علمي روانپزشكان ايران، در هر فصل سال، گزارشي از كمبود داروهاي اعصاب و روان به وزارت بهداشت مي‌فرستد و در روزهاي اخير و در هفته سلامت روان هم، سيد وحيد شريعت كه رياست اين انجمن را به عهده دارد، در گفت‌وگو با خبرگزاري ايرنا، نام تعدادي از داروهاي ناياب يا كمياب را اعلام كرد. طبق گفته شريعت، داروهاي خارجي روانپزشكي مدت زيادي است كه در بازار موجود نيست، اما تعدادي از داروهاي ايراني هم به دليل وابستگي به ماده اوليه وارداتي، كمياب يا ناياب است و رصد انجمن علمي روانپزشكان ايران نشان مي‌دهد كه داروهاي ضد افسردگي و از جمله ونلافاكسين، دولوكستين، سرترالين و ميرتازاپين، داروهاي آنتي سايكوتيك (ضد روان‌پريشي) طولاني‌اثر تزريقي، داروهاي ضداضطراب مانند بوسپيرون، داروهايي مانند پرفنازين، تري فلوئوپرازين، فلووكسامين، نورتريپتيلين، كلومي‌پرامين (براي وسواس مقاوم به درمان) از جمله داروهاي توليد داخل است كه از ابتداي امسال، كمياب يا ناياب شده در حالي كه بعضي از اين داروها، هيچ مشابه و جايگزيني هم ندارد.
شريعت، در پاسخ به « اعتماد » درباره رصد وضعيت داروها و گزارش جديد انجمن مي‌گويد: «كمبود داروهاي اعصاب و روان در وضع بدي است و ماه به ماه هم بدتر شده است. ميزان كمبودها متاسفانه الان در حدي هست كه مي‌توانيم با جرات بگوييم در سال‌هاي اخير، هيچ‌وقت وضعيت داروهاي اعصاب و روان تا اين حد بد و كمبودها با اين شدت نبوده است. برخي اقلام دارويي بسيار ضروري، مثل داروهاي طولاني اثر، در بازار موجود نيست در حالي كه تعداد زيادي از بيماران، اين داروها را مصرف مي‌كنند و با كمبود اين داروها، بايد منتظر افزايش تعداد مشتري‌هاي بستري بيمارستاني باشيم. داروهاي طولاني اثر، يكي از مهم‌ترين ابزار خدمات جامع‌نگر است، چون بيمار به جاي مصرف روزانه دارو، مي‌تواند ماهي يك نوبت يك آمپول طولاني اثر تزريق كند و حالا اين گروه از داروها ناياب شده است. وضع باقي داروها هم مطلوب نيست و با كمبودهاي بسيار جدي در داروهاي ضد اضطراب و ضد افسردگي و داروهاي روان پريشي مواجهيم. يكي از روانپزشكان به من مي‌گفت قبل از نسخه‌نويسي، بايد به داروخانه تلفن بزنيم و موجودي دارو را بپرسيم. »
وضعيتي كه رييس انجمن علمي روانپزشكان ايران به آن اشاره مي‌كند، تناقض نگران‌كننده‌اي با افزايش تقاضاي اين گروه از داروها به موازات ثابت ماندن ميزان توليد داروها دارد در حالي كه در طول 16 ماه اخير و به دنبال وقوع دو جنگ و خسارت‌هاي گسترده‌اي كه بر جان و زندگي هموطنانمان وارد شد و همچنين حوادث دي ماه، حال عمومي جامعه هيچ خوب نيست و گراني هزينه‌هاي زندگي و تورم و نامعلوم بودن فردا هم بر شدت ناخوشي حال جامعه اضافه مي‌كند.
رييس انجمن علمي روانپزشكان ايران با اشاره به همين وضعيت، در پاسخ به « اعتماد » تاييد مي‌كند كه حتي در شرايط عادي و يك جامعه عادي هم، تعدادي از مردم نياز به مراجعه به يك روانپزشك دارند تا با درمان دارويي، به آرامش برسند و در بحران‌ها و به دنبال افزايش وزن فشارهاي رواني، تعداد اين افراد بيشتر مي‌شود، اما شريعت، يك دليل ديگر را هم براي تداوم كمبود داروهاي اعصاب و روان مورد اشاره قرار مي‌دهد و آن، رغبت اندك توليدكنندگان به توليد اين داروها به دليل سود‌آور نبودن با وجود فروش بالاي عددي اين داروهاست و مي‌گويد: « در نگاهي به كمبود داروها مي‌بينيم كه بيش از 90درصد كمبودها مربوط به داروهاي روانپزشكي است. چرا؟ آيا فقط مسير واردات ماده اوليه داروهاي روانپزشكي مسدود شده؟ بخش زيادي از مواد اوليه دارويي، وارداتي است ولي به نظر مي‌رسد سود‌آور نبودن داروهاي روانپزشكي باعث مي‌شود كه واردات ماده اوليه اين داروها از اهميت كمتري برخوردار باشد. سودآوري به معناي تفاوت بين قيمت تمام شده و قيمت مصرف‌كننده دارو است. يك آمپول لاغري، يك داروي گران‌قيمت است و مثلا، 50 درصد سودآوري فروش دارد ولي يك عدد قرص اعصاب و روان، با وجود افزايش قيمت، به اندازه 50 تك توماني سود‌آور است و بنابراين، توان توليد به سمت آمپول لاغري مي‌رود و البته اين وضع نشان مي‌دهد كه حاكميت در ايفاي وظيفه حاكميتي خود بابت تامين مواد اوليه داروهاي ضروري كوتاهي كرده است. استدلال كمبود ارز به عنوان يكي از دلايل مختل شدن تامين داروهاي وارداتي هم در اين ميان چندان قابل پذيرش نيست، چون بايد بپرسيم ارز واردات دارو، چقدر بايد باشد و مجموع ارز واردات دارو، معادل ارزش چند خودروي وارداتي مدل 2026 است كه با منابع ارزي، وارد كشور شده و حالا هم آگهي تبليغاتي فروش اين خودروها براي مردم فرستاده مي‌شود؟»