به گزارش جام جم آنلاین به نقل از Times Now؛ وقتی صحبت از اعتراض‌های ضد دولتی می‌شود اولین چیزی که به ذهنمان می‌آید، تجمعات مردمی در مقابل پلس‌های ضد شورش است که معمولاً از چنین ترکیب تصاویر ناراحت‌کننده به وجود می‌آید. اعتراضاتی که از ماه سپتامبر در فرانسه آغاز شده با اینکه تمام آنچه از یک اعتراض خیابانی تمام عیار را انتظار داریم اما یک چیز در آن پررنگ است افرادی که لباس ابرقهرمان‌ها، شخصیت‌های انیمه‌ای و میم‌های اینترنیت را پوشیده‌اند. حضور این افراد در این رویداد نشان می‌دهد که نسل زد و نسل‌های بعد از آن چقدر در فرهنگ اینترنت و میم‌های اینتر غرق شده‌اند.
وقتی فرهنگ عامه به زبان اعتراض تبدیل می‌شود
استفاده از نماد‌های فرهنگی و صورتک‌های شناخته‌شده در اعتراضات سیاسی پدیده تازه‌ای نیست. صورتک گای فاکس، که با فیلم «وی مثل انتقام» یا «V for Vendetta» شهرت گسترده‌تری پیدا کرد، سال‌هاست در تجمع‌های اعتراضی در کشور‌های مختلف دیده می‌شود. این صورتک به‌تدریج از محدوده یک اثر داستانی فراتر رفت و به نمادی برای اعتراض به قدرت و ساختار‌های سیاسی تبدیل شد.
اما آنچه در اعتراضات اخیر فرانسه جلب توجه می‌کند، گستردگی ارجاعات به فرهنگ اینترنت و حضور پررنگ شخصیت‌هایی است که برای نسل جوان آشنا هستند. در تجمع‌های پاریس، معترضان جوان با ماسک‌هایی از شخصیت‌هایی مانند بتمن، چاکی، جیگساو و گرملین دیده شده‌اند. یکی از دانش‌آموزان نیز با لباس بادی قورباغه‌ای با ارتفاعی نزدیک به دو متر در تجمع حاضر شد. گروهی دیگر کلاه حصیری معروف مانکی دی. لوفی، شخصیت اصلی مجموعه مانگا و انیمه ژاپنی «وان‌پیس»، را بر سر گذاشتند.
این تصاویر به‌سرعت ظرفیت تبدیل شدن به محتوای پربازدید در شبکه‌های اجتماعی را پیدا می‌کنند؛ اما اهمیت آنها را نمی‌توان صرفاً به جذابیت بصری یا تلاش برای جلب توجه محدود کرد. برای نسلی که با انیمه، بازی‌های ویدئویی، میم‌ها و شبکه‌های اجتماعی رشد کرده، این نماد‌ها بخشی از زبان روزمره ارتباط و ابراز هویت هستند. ارجاع به یک شخصیت شناخته‌شده می‌تواند بدون نیاز به توضیحی طولانی، معنایی مشترک را به مخاطبان منتقل کند.
یکی از نماد‌هایی که در اعتراضات جوانان در کشور‌های مختلف مورد توجه قرار گرفته، کلاه حصیری مانکی دی. لوفی، شخصیت اصلی «وان‌پیس» است. این مجموعه ژاپنی داستان گروهی از دزدان دریایی را روایت می‌کند که در جست‌وجوی آزادی، ماجراجویی و تحقق آرمان‌های خود هستند. لوفی نیز در روایت داستان، شخصیتی سرکش و مخالف محدودیت‌های تحمیلی است که برای آزادی خود و همراهانش مبارزه می‌کند.
چنین ویژگی‌هایی باعث شده است که تصویر این شخصیت، قابلیت جدا شدن از بستر داستانی خود و ورود به فضای اعتراضات سیاسی را پیدا کند. نمادی که برای طرفداران انیمه یادآور یک داستان محبوب است، می‌تواند در موقعیتی دیگر معنای همبستگی، مقاومت یا مخالفت با قدرت را پیدا کند.
یکی از دانش‌آموزانی که روزنامه لوموند با او گفت‌و‌گو کرده بود، استفاده از کلاه لوفی را ادای احترامی به معترضان جوان در نپال و ماداگاسکار توصیف کرده است؛ کشور‌هایی که تصاویر این شخصیت در اعتراضات جوانان در آنها نیز دیده شده بود. به این ترتیب، یک نماد متعلق به فرهنگ سرگرمی می‌تواند میان اعتراضاتی که در کشور‌های متفاوت و با زمینه‌های اجتماعی گوناگون شکل گرفته‌اند، پیوندی تصویری برقرار کند.
البته معنای چنین نماد‌هایی در همه موقعیت‌ها یکسان نیست. هر معترض ممکن است با انگیزه‌ای متفاوت از یک شخصیت داستانی استفاده کند و نمی‌توان برای تمام تصاویر یا پوشش‌های نامتعارف، معنایی سیاسی واحد در نظر گرفت. با این حال، تکرار برخی نماد‌ها در تجمع‌های مختلف نشان می‌دهد که فرهنگ عامه و فضای مجازی به یکی از منابع شکل‌گیری هویت جمعی در اعتراضات معاصر تبدیل شده‌اند.
چرا نسل زد با طنز اعتراض می‌کند؟
طنز، لباس‌های عجیب و ارجاعات فرهنگی می‌توانند اعتراض را از قالب‌های رسمی و آشنای آن خارج کنند. یک ماسک شناخته‌شده یا لباسی نامتعارف ممکن است توجه مخاطب را جلب کند، تصویری ماندگار بسازد و به انتشار گسترده‌تر تصاویر تجمع کمک کند. در فضایی که بخش مهمی از دریافت اخبار و رویداد‌ها از طریق شبکه‌های اجتماعی انجام می‌شود، قابلیت دیده‌شدن و بازنشر تصاویر نیز اهمیت پیدا می‌کند.
این شیوه همچنین می‌تواند برای جوانانی که پیشینه‌ها و علایق متفاوتی دارند، زمینه‌ای مشترک ایجاد کند. افرادی که شاید در شرایط عادی ارتباط چندانی با یکدیگر نداشته باشند، ممکن است از طریق علاقه به یک مجموعه داستانی، بازی یا نماد اینترنتی به یکدیگر نزدیک شوند. ورونیک سروات، تاریخ‌نگار، نیز در گفت‌و‌گو با لوموند به ظرفیت این ارجاعات فرهنگی برای گردهم آوردن جوانان و ایجاد انرژی جمعی در تجمع‌ها اشاره کرده است.
با این همه، نباید میان جذابیت تصاویر و ماهیت کل جنبش معادله‌ای ساده برقرار کرد. یک تصویر پربازدید لزوماً نماینده همه معترضان نیست و استفاده از طنز نیز به این معنا نیست که مطالبات مطرح‌شده اهمیت کمتری دارند. همان فضای مجازی که می‌تواند شیوه‌های خلاقانه اعتراض را گسترش دهد، قادر است صحنه‌های تخریب و درگیری را نیز به محتوایی تماشایی و پربازدید تبدیل کند.
نارضایتی از آینده در پشت ماسک
تمرکز بر ظاهر متفاوت اعتراضات نباید مسئله اصلی را به حاشیه براند. اعتراضات دانش‌آموزی فرانسه با مشکلات مشخصی در نظام آموزشی آغاز شد؛ از کمبود معلم و شرایط نامناسب ساختمان‌های مدارس گرفته تا ازدحام کلاس‌ها و نگرانی درباره مسیر ورود به دانشگاه. این مطالبات در ادامه با نارضایتی‌های گسترده‌تر درباره هزینه‌های زندگی، نابرابری و کیفیت خدمات عمومی پیوند خوردند.
گزارش‌های منتشرشده درباره اعتراضات اخیر نیز نشان می‌دهند که این حرکت از محدوده تعدادی مدرسه فراتر رفته و گروه‌های دیگری از جامعه، از جمله اتحادیه‌های کارگری، را درگیر کرده است. در چنین شرایطی، حضور نماد‌های اینترنتی را باید بخشی از شیوه بیان و بازنمایی اعتراض دانست، نه جایگزینی برای مطالبات اقتصادی و اجتماعی معترضان.
تصاویر وان‌پیس در اعتراضات کشور‌های دیگر و حضور نماد‌های فرهنگی مشترک در تجمع‌های بین‌المللی، نشان می‌دهند که زبان اعتراض نسل جوان بیش از گذشته از مرز‌های ملی و رسانه‌های سنتی عبور می‌کند. پرچم‌ها، شخصیت‌های داستانی، میم‌ها و تصاویر شناخته‌شده می‌توانند به نشانه‌هایی برای اعلام همبستگی تبدیل شوند؛ هرچند معنا و زمینه سیاسی آنها در هر کشور باید جداگانه بررسی شود.
اعتراضات فرانسه از این منظر فراتر از چند تصویر عجیب از جوانانی با لباس‌های کارتونی است. این رویداد نشان می‌دهد نسلی که بخش مهمی از ارتباطات و هویت فرهنگی خود را در فضای دیجیتال شکل داده، برای بیان نارضایتی‌های واقعی نیز از همان زبان آشنا استفاده می‌کند. پشت ماسک‌های رنگارنگ و نماد‌های سرگرم‌کننده، پرسش‌هایی جدی درباره کیفیت آموزش، نابرابری، هزینه‌های زندگی و چشم‌انداز آینده قرار دارند؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آنها به مراتب مهم‌تر از ظاهر متفاوت معترضان است.
∎