به گزارش جام‌جم آنلاین، درخشش اخیر دانش‌آموزان ایرانی در نوزدهمین دوره المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک و کسب سه جایزه برتر فردی، بار دیگر این پرسش را مطرح می کند که چگونه می‌توان چنین موفقیتی را از سطح یک دستاورد مقطعی فراتر برد و به تجربه‌ای پایدار در پرورش نخبگان کشور تبدیل کرد. سیدرضا حسینی، معاون وزیر آموزش‌وپرورش و رئیس باشگاه دانش‌پژوهان جوان، در گفت‌وگو با جام‌جم آنلاین درباره عوامل این موفقیت، نقش ساختارهای حمایتی، شرایط آماده‌سازی تیم و راه‌های تداوم درخشش دانش‌آموزان ایرانی توضیح می‌دهد.
چرا در رشته المپیاد نجوم تا این اندازه موفق هستیم و توانسته‌ایم سه سال متوالی مدال طلا کسب کنیم؟
بخشی از این موفقیت را مدیون همکاری و حمایت دولت، وزارت آموزش‌وپرورش، معاون اول رئیس‌جمهور و رئیس‌جمهور محترم هستیم که حمایت جدی از باشگاه دانش‌پژوهان جوان داشته‌اند. این باشگاه در سال ۱۴۰۱ احیا شد و در سال‌های اخیر توانست به ساختار مستقل، بودجه مستقل، فضای اختصاصی و امکانات مستقل دست پیدا کند. این اقدامات باعث شده است بخش قابل‌توجهی از نیازهای بنیادی ما برای رشد و پیشرفت در این حوزه برطرف شود. از سوی دیگر، موفقیت‌هایی که در سال‌های اخیر به دست آورده‌ایم، چرخه‌ای تقویت‌کننده ایجاد کرده است که به کمک آن می‌توانیم هر سال بهتر از سال گذشته عمل کنیم. انباشت دانش و تجربه، انتقال آموخته‌ها و کمک نسل‌های پیشین به اعضای تیم‌های امسال و سال‌های آینده، این امکان را فراهم کرده است که از موفقیت‌های گذشته درس بگیریم، نقاط ضعف را شناسایی کنیم و با تقویت آن‌ها، عملکرد بهتری در سال بعد داشته باشیم. در مجموع، ترکیب این دو عامل، یعنی بازگشت نخبگان و مدال‌آوران به باشگاه برای کمک به نسل‌های بعدی و فراهم‌کردن بستری مناسب برای رشد و پیشرفت این دانش آموزان، باعث شده است که به این جایگاه برسیم.
آیا می‌توان الگوی موفق المپیاد نجوم را به سایر رشته‌های علمی نیز تعمیم داد؟
تا حد زیادی بله؛ یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های این الگو، بازگشت مدال‌آوران سال‌های گذشته و کمک آن‌ها به نسل‌های جدید است. همچنین، پذیرفتن مسئولیت از سوی این افراد و مشارکت آن‌ها در مسیر پرورش نسل‌های بعدی، به ایجاد دستاوردهایی منجر می‌شود که آثار و بازتاب اجتماعی ارزشمندی نیز به همراه دارد. این الگو در سایر رشته‌های المپیادی ما نیز پررنگ شده است. امسال در بسیاری از المپیادها پیشرفت چشمگیری داشتیم و به‌نوعی می‌توان گفت سال نخستین‌ها بود. برای مثال، موفق به کسب نخستین مدال طلای ایران در المپیاد جهانی هوش مصنوعی شدیم؛ در بخش تجربی المپیاد جهانی فیزیک، رتبه نخست جهان را به دست آوردیم و بهترین نتیجه خود در این المپیاد طی ۲۰ سال اخیر را ثبت کردیم. همچنین، برای نخستین بار در تاریخ حضورمان در المپیاد جهانی جغرافیا مدال کسب کردیم و در بخش ارائه پوستر این المپیاد نیز به رتبه نخست تیمی جهان رسیدیم. افزون بر این، تیم چهارنفره المپیاد زیست‌شناسی کشورمان موفق به کسب سه مدال طلا شد. تمامی این دستاوردها نتایج بسیار ارزشمندی هستند که با بهره‌گیری از همین الگو و تقویت روند انتقال تجربه، مشارکت مدال‌آوران پیشین و حمایت از نسل‌های جدید به دست آمده‌اند.
کسب هر سه جایزه برتر فردی المپیاد جهانی نجوم توسط دانش‌آموزان ایرانی از نظر علمی و بین‌المللی چه اهمیتی دارد؟
امسال دانش‌آموزان ایرانی موفق شدند بالاترین نمره‌های بخش نظری، بخش عملی و مجموع دو بخش را در المپیاد جهانی نجوم کسب کنند. امسال دانش‌آموزانی از ۶۶ کشور جهان برای شرکت در این رقابت‌ها اعلام آمادگی کرده بودند که در قالب ۶۷ تیم حضور داشتند. در این رقابت‌ها، تعدادی از دانش‌آموزان موفق به کسب مدال طلا، تعدادی مدال نقره و تعدادی نیز مدال برنز می‌شوند و برخی از شرکت‌کنندگان هم مدالی کسب نمی‌کنند. طبیعتا هر یک از این مدال‌ها ارزشمند است؛ اما از آنجا که چندین نفر می‌توانند مدال طلا بگیرند، جوایز فردی ویژه‌ای نیز برای برترینِ برترین‌ها در نظر گرفته شده است. المپیاد جهانی نجوم دو بخش تئوری و عملی دارد. کاپ تئوری به دانش‌آموزی تعلق می‌گیرد که بالاترین نمره کل دنیا را در این بخش کسب کرده باشد. کاپ عملی نیز به صاحب بالاترین نمره این بخش اختصاص می‌یابد. همچنین، جایزه «ابسولوت وینر» یا برنده مطلق به دانش‌آموزی تعلق می‌گیرد که بالاترین نمره مجموع دو بخش را به دست آورده و در مجموع، نفر اول جهان شده باشد. امسال، به لطف خدا، هر سه جایزه فردی به دانش‌آموزان ایرانی رسید؛ یعنی کاپ بالاترین نمره بخش ئوری، کاپ بالاترین نمره بخش عملی و کاپ ابسولوت وینر یا نفر اول جهان. ایران پیش از این در تاریخ حضور خود در این رقابت‌ها موفق به کسب عنوان ابسولوت وینر نشده بود؛ یعنی هیچ‌گاه دانش‌آموز ایرانی بالاترین نمره کل جهان را به دست نیاورده بود. بهترین نتیجه ما در سال‌های گذشته نیز به این سطح نرسیده بود، اما امسال نه‌تنها نفر اول جهان، بلکه نفرات دوم و سوم در مجموع امتیازها نیز ایرانی بودند. حتی نفرات بعدی در رقابت برای کسب دو جایزه بخش تئوری و عملی نیز از ایران بودند. این موضوع از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست اینکه این جوایز، افتخاراتی بسیار معتبر هستند که پیش از این موفق به کسب آن‌ها نشده بودیم. دوم اینکه دستیابی هم‌زمان به این عناوین، نشان‌دهنده سطح بالای توانمندی دانش‌آموزان کشورمان در هر دو بخش تئوری و عملی و در مجموع رقابت‌هاست. خدا را شکر، امسال توانستیم به این دستاورد ارزشمند دست پیدا کنیم.
پس از کسب این موفقیت، شاهد موج گسترده‌ای از پیام‌های تبریک مسئولان، نهادها و رسانه‌ها بودیم. به نظر شما علت این میزان توجه به موفقیت تیم المپیاد نجوم چیست؟
ارسال پیام‌های تبریک از سوی مسئولان، نهادها و دستگاه‌های مختلف، به‌نوعی یادآور اهمیت علم و فناوری برای کشور و آینده آن است. این پیام‌ها، علاوه بر تبیین جایگاه علم و فناوری برای نخبگان کشور، به برجسته‌تر شدن این موفقیت‌ها کمک می‌کنند؛ موضوعی که می‌تواند موجب افزایش امید و تقویت اعتمادبه‌نفس ملی در جامعه، به‌ویژه در میان دانش‌آموزان و دانشجویان، شود. این موفقیت‌ها همچنین الگویی ارزشمند از یک مسیر متفاوت و سبک زندگی سالم را پیش روی نسل جوان قرار می‌دهند. هرچه این موج پیام‌های تبریک گسترده‌تر باشد، از یک سو جامعه علمی و فناوری کشور احساس شادی و دیده‌شدن بیشتری می‌کند و درمی‌یابد که دستاوردهایش مورد توجه قرار دارد. از سوی دیگر، این دانش‌پژوهان و نخبگان به الگوهایی برجسته‌تر برای نسل جوان امروز تبدیل می‌شوند. همچنین، چنین توجهی بر اهمیت این حوزه تأکید می‌کند و ضرورت توجه بیشتر مسئولان و دستگاه‌های مختلف به علم و فناوری و نخبگان این عرصه را یادآور می‌شود. در کنار همه این موارد، این موفقیت‌ها و توجهی که به آن‌ها صورت می‌گیرد، امید قابل‌توجهی در جامعه ایجاد می‌کند و موجب تقویت غرور ملی می‌شود. این غرور و عزت‌نفس ملی برای تحقق اهدافی که در پیش داریم، بسیار مهم و تأثیرگذار است.
دانش‌آموزان تیم ملی نجوم در شرایط خاص کشور چگونه توانستند روند آماده‌سازی خود را حفظ کنند؟
پس از المپیاد جهانی سال گذشته، دوره‌های انتخابی تیم ملی از حدود آبان‌ماه آغاز شد، اما در ادامه با دو چالش جدی مواجه شدیم؛ نخست، اغتشاشات دی‌ماه و دیگری جنگ ناجوانمردانه ۴۰روزه‌ای که به کشور ما تحمیل شد. طبیعتا شرایط ناشی از جنگ، آرامش روانی دانش‌آموزان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در شرایط عادی نیز امکان برگزاری کلاس‌های حضوری را محدود می‌کند. در المپیاد نجوم، بخش قابل‌توجهی از آموزش‌های عملی به رصد اختصاص دارد و به همین دلیل، امکان برگزاری این بخش از دوره‌های آموزشی را از دست داده بودیم. با این حال، تلاش کردیم کلاس‌های آموزشی دانش‌آموزان تا حد امکان، حتی به‌صورت برخط، ادامه پیدا کند. رؤسا و اعضای کمیته علمی نیز به‌طور مستمر با دانش‌آموزان در ارتباط بودند تا اگر هر یک از آن‌ها با تنش یا چالشی مواجه می‌شد، با گفت‌وگو و حمایت، شرایط لازم برای بازیابی روحیه و حفظ آمادگی روانی او فراهم شود و از آسیب‌های جدی ناشی از شرایط جنگ جلوگیری کنیم. پس از جنگ نیز به‌سرعت تلاش کردیم دوره‌های عملی را به‌صورت فشرده برگزار کنیم تا دانش‌آموزان، با توجه به رقابت جدی با شرکت‌کنندگان سایر کشورها، از این رقابت عقب نمانند. از سوی دیگر، خود دانش‌آموزان نیز در مواجهه با این شرایط، انگیزه و اراده بیشتری پیدا کردند و عزمشان را جزم کردند تا با تمام توان در رقابت‌ها حاضر شوند و پرچم ایران را بر بلندترین قله‌های جهانی به اهتزاز درآورند. در نهایت، ترکیب همت و تلاش دانش‌آموزان با پیگیری‌های مستمر کمیته علمی، ما را به این نتیجه ارزشمند رساند.
چه میزان از این موفقیت به استعداد و علاقه خود دانش‌آموزان بازمی‌گردد؟
در موفقیت تیم‌های دانش‌آموزی، استعداد و علاقه خود دانش‌آموزان نقش بسیار پررنگی دارد و از عوامل ضروری برای دستیابی به این نتایج است. طبیعتاً دانش‌آموزی که از استعداد و علاقه لازم برخوردار نباشد، نمی‌تواند در فرایند المپیادهای علمی به موفقیت برسد. با این حال، استعداد و علاقه به‌تنهایی شرط کافی نیست. به این معنا که هر فرد بااستعداد یا علاقه‌مندی لزوماً در این مسیر موفق نمی‌شود، بلکه برای رسیدن به موفقیت، به عوامل دیگری نیز نیاز دارد؛ از جمله دسترسی به منابع آموزشی مناسب، بهره‌مندی از استادان توانمند، امکانات سخت‌افزاری، اردوهای رصدی، کلاس‌های آموزشی باکیفیت و آموزش‌های تخصصی. بنابراین، استعداد و علاقه دانش‌آموزان پایه‌ای اساسی برای موفقیت است، اما در کنار آن، تلاش مستمر خود دانش‌آموزان و فراهم‌بودن امکانات و بسترهای آموزشی مناسب نیز اهمیت زیادی دارد. اگر دانش‌آموزان از استعداد، علاقه و پشتکار لازم برخوردار نبودند، طبیعتا نمی‌توانستند به چنین جایگاهی دست پیدا کنند.
این موفقیت بیشتر حاصل استعداد و انگیزه دانش‌آموزان است یا نتیجه یک نظام آموزشی و تربیتی مشخص؟
من این دو عامل را در کنار یکدیگر و مکمل هم می‌دانم. ما ممکن است با استعدادهای فراوانی روبه‌رو باشیم که به دلیل شناسایی‌نشدن یا قرار نگرفتن در یک نظام آموزشی مناسب، در هر نقطه‌ای از دنیا از دست بروند و فرصت شکوفایی پیدا نکنند. از سوی دیگر، ممکن است یک نظام آموزشی بسیار توانمند و کارآمد داشته باشیم، اما از استعدادهای مناسب و ظرفیت انسانی لازم برخوردار نباشیم. در چنین شرایطی نیز برای شناسایی و پرورش افرادی بسیار ویژه و نخبه که قرار است پیشگامان علم و فناوری یک کشور باشند، با چالش مواجه خواهیم شد. بنابراین هر دو عامل اهمیت و ارزش زیادی دارند و برای رسیدن به موفقیت، باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند. البته در این میان، نباید نقش خانواده را فراموش کنیم. خانواده ضلع سوم این مثلث است. خانواده‌هایی که شرایط لازم را برای فرزندان خود فراهم کرده‌اند، از آن‌ها حمایت کرده‌اند، در مسیر پیشرفت همراهشان بوده‌اند و پا به پای آن‌ها تلاش کرده‌اند، قطعا در رقم خوردن این موفقیت‌ها سهم ارزشمند و تأثیرگذاری دارند.
∎