صاحب‌خبر - گروه اجتماعی – سعید تهرانی: سالمندآزاری همیشه با کبودی روی بدن یا آثار ضرب‌وشتم آشکار نمی‌شود. گاهی در بی‌توجهی به داروهای سالمند، نادیده گرفتن نیازهای درمانی او، تحقیر و سرزنش‌های روزمره، محدود کردن ارتباطات اجتماعی یا سوءاستفاده از دارایی‌اش پنهان می‌شود. رفتارهایی که ممکن است در محیط خانه و در روابطی رخ دهند که سالمند بیش از هر جای دیگری انتظار اعتماد و حمایت دارد.
سالمندآزاری از جمله آسیب‌های اجتماعی است که شناسایی آن، به‌ویژه هنگامی که در محیط خصوصی خانواده رخ می‌دهد، دشوار است. وابستگی به اطرافیان، ترس از تنهایی و نگرانی از رها شدن می‌تواند باعث شود برخی سالمندان درباره رفتارهای آسیب‌زا سکوت کنند. در نتیجه، مواردی از آزار یا غفلت ممکن است بدون ثبت و پیگیری، در زندگی روزمره آنان ادامه پیدا کند.رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت با اشاره به تعریف سازمان جهانی بهداشت از سالمندآزاری می‌گوید: این پدیده هرگونه اقدام یا ترک اقدام، به‌صورت منفرد یا تکرارشونده، در رابطه‌ای است که در آن انتظار اعتماد وجود دارد و به آسیب یا ناراحتی سالمند منجر می‌شود.سیده صالحه مرتضوی توضیح می‌دهد: سالمندآزاری می‌تواند به شکل جسمی، روانی، مالی، غفلت، رهاشدگی یا نقض شأن و کرامت سالمند بروز کند. بنابراین، نادیده گرفتن نیازهای اساسی و درمانی، سوءاستفاده از منابع مالی، تحقیر، کنترل و محدود کردن ارتباطات اجتماعی یا انجام ندادن مراقبت‌های ضروری نیز می‌تواند در چارچوب آزار یا غفلت قرار گیرد.این تعریف نشان می‌دهد که همه مصادیق سالمندآزاری به‌آسانی قابل تشخیص نیستند. گاهی اطرافیان محدود کردن ارتباطات یا تصمیم‌گیری‌های سالمند را با هدف مراقبت از او توجیه می‌کنند، در حالی که چنین رفتارهایی، بسته به شرایط و پیامدهایشان، ممکن است استقلال و حقوق او را زیر سؤال ببرد.گاهی کمبود آگاهی، مشکلات اقتصادی یا فرسودگی مراقب باعث می‌شود سالمند از مراقبت ضروری محروم بماند. با این حال، نبود قصد آزار، پیامدهای چنین رفتاری را از بین نمی‌برد و ضرورت حمایت از سالمند را کاهش نمی‌دهد.
*آسیب‌پذیری بیشتر در نبود حمایت
به گفته مرتضوی، سالمندانی که وابستگی عملکردی، ناتوانی یا اختلال شناختی دارند، ممکن است آسیب‌پذیری بیشتری در برابر سالمندآزاری داشته باشند. فردی که برای انجام امور روزمره، مصرف دارو یا رفت‌وآمد به دیگران وابسته است، ممکن است امکان کمتری برای اعتراض به رفتار نامناسب یا درخواست کمک داشته باشد.در این میان، شرایط مراقبت نیز اهمیت دارد. فشار مراقبتی، مشکلات اقتصادی، کمبود آموزش و نبود حمایت کافی از افرادی که مسئولیت نگهداری از سالمند را بر عهده دارند، می‌تواند مراقبت را دشوار کند. خانواده‌ای که بدون آموزش و امکانات لازم از سالمندی مبتلا به دمانس یا چند بیماری هم‌زمان مراقبت می‌کند، ممکن است با فرسودگی جدی روبه‌رو شود.
*۳۵۰۰ سالمند فاقد سرپرست مؤثر
یکی از نگرانی‌های مهم در حوزه سالمندی، وضعیت افرادی است که شبکه حمایتی مؤثری در اطراف خود ندارند. مرتضوی با اشاره به جدیدترین آمار اعلام‌شده از سوی سازمان بهزیستی می‌گوید: حدود ۳۵۰۰ سالمند مجهول‌الهویه و فاقد سرپرست مؤثر در کشور وجود دارند.او تأکید می‌کند: مجهول‌الهویه بودن، فاقد سرپرست مؤثر بودن، رهاشدگی و نداشتن مراقب در دسترس، مفاهیم یکسانی نیستند و نباید همه آنها را با یک عنوان گزارش کرد. همچنین، نداشتن سرپرست مؤثر یا مجهول‌الهویه بودن به‌خودی‌خود به معنای سالمندآزاری نیست، اما می‌تواند نشانه‌ای از آسیب‌پذیری بیشتر و گسست شبکه حمایت باشد.سالمندی که فردی برای پیگیری نیازهای درمانی، تغذیه، امور روزمره و وضعیت اجتماعی او ندارد، ممکن است دیرتر شناسایی شود و در معرض غفلت یا رهاشدگی قرار گیرد. از این رو، شناسایی سالمندان فاقد حمایت مؤثر باید بخشی از نظام پیشگیری باشد. البته آمار اعلام‌شده درباره ۳۵۰۰ سالمند، به گروهی مشخص اشاره دارد و نمی‌توان آن را معادل شمار کل سالمندان تنها، رهاشده یا در معرض آزار دانست. برای شناخت ابعاد واقعی مسئله، اطلاعات تفکیک‌شده و قابل مقایسه درباره وضعیت زندگی سالمندان و نیازهای حمایتی آنان ضروری است.
*نبود آمار ملی دقیق؛ مانع برنامه‌ریزی مؤثر
یکی از چالش‌های مقابله با سالمندآزاری، نبود تصویری جامع از میزان شیوع این پدیده در کشور است. مرتضوی می‌گوید: مطالعات داخلی وجود سالمندآزاری در ایران را نشان داده‌اند، اما به دلیل تفاوت جمعیت‌های مورد مطالعه و روش‌های پژوهش، نمی‌توان یک عدد واحد را به‌عنوان میزان شیوع فعلی آن در کل کشور اعلام کرد.این موضوع، ضرورت تولید داده‌های ملی و استاندارد را برجسته می‌کند. بدون آمار قابل اتکا، شناسایی گروه‌های پرخطر، تعیین اولویت‌های حمایتی و ارزیابی اثربخشی برنامه‌های پیشگیرانه دشوار خواهد بود. ایجاد نظام ثبت و پایش سالمندآزاری، انجام پژوهش‌های استاندارد و فراهم کردن مسیرهای امن برای گزارش موارد مشکوک می‌تواند به شناسایی بهتر این پدیده کمک کند.
*مراقبت حرفه‌ای؛ ضرورتی برای آینده سالمندی
مرتضوی حرفه‌ای‌تر شدن مراقبت از سالمندان را یکی از راه‌های مهم پیشگیری از سالمندآزاری می‌داند. به گفته او، مراقبی که وارد منزل سالمند می‌شود باید بداند چگونه با فرد مبتلا به دمانس، اختلال حرکتی یا بیماری‌های متعدد رفتار کند، چه اقداماتی در حیطه وظایف اوست و در شرایط اضطراری چگونه عمل کند.توسعه خدمات مراقبت در منزل و جامعه باید با آموزش، تعیین صلاحیت و نظارت بر کیفیت خدمات همراه باشد. خانواده‌ها نیز باید امکان دسترسی به مراقبان آموزش‌دیده و خدمات حمایتی قابل اعتماد را داشته باشند. در غیر این صورت، افزایش نیاز به مراقبت در کنار کمبود امکانات می‌تواند فشار بیشتری بر خانواده‌ها وارد کند.به اعتقاد رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، حمایت از سالمند تنها به درمان بیماری یا مراقبت از افراد وابسته محدود نمی‌شود. باید شرایطی فراهم شود که سالمند تا حد امکان استقلال خود را حفظ کند، ارتباطات اجتماعی داشته باشد و هنگام نیاز به کمک، به خدمات مناسب دسترسی پیدا کند.سالمندآزاری را نمی‌توان صرفاً با توصیه اخلاقی به خانواده‌ها یا واکنش پس از وقوع حادثه مهار کرد. این مسئله به آموزش عمومی، حمایت از مراقبان، توسعه خدمات اجتماعی، شناسایی سالمندان تنها، ثبت دقیق موارد و مشخص شدن مسئولیت نهادهای مرتبط نیاز دارد.در جامعه‌ای که شمار سالمندان آن رو به افزایش است، معیار موفقیت تنها افزایش طول عمر نیست. باید دید سالمندان تا چه اندازه می‌توانند در امنیت، استقلال و احترام زندگی کنند. حفظ کرامت آنان زمانی از یک شعار فراتر می‌رود که هیچ سالمندی به دلیل بیماری، ناتوانی، فقر یا نداشتن حامی، از مراقبت ضروری و حق برخورداری از زندگی شایسته محروم نماند.
∎