پوپک عظیم‌پور، دبیر این دوره، وضعیت تئاتر کشور را بحرانی ارزیابی می‌کند و تاکید دارد تا زمانی که سازوکار مناسب برای حمایت مالی مستمر و حضور تهیه‌کنندگان متخصص فراهم نشود، این هنر در تنگنا باقی می‌ماند. در این میان، تولید نمایش عروسکی به‌مراتب پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر از تولید تئاتر با بازیگر است؛ از ایده‌پردازی و ساخت عروسک تا طراحی صحنه و بازی‌دهندگی، هر مرحله زمان‌بر و نیازمند سرمایه است.
نبود سالن‌های اختصاصی برای مخاطب بزرگسال، محدودیت اجرای مستمر آثار و کمبود تهیه‌کنندگان آشنا به این رشته، فضای تولید آثار تاثیرگذار را محدود کرده است.
با‌این‌حال، جشنواره امسال با بخش ویژه «خیال‌نامه میناب» و تمرکز بر روایت‌های هنرمندانه از جنگ و شهدای مدرسه شجره طیبه، تلاش دارد صحنه را به مکانی برای پاسداشت زندگی و رویا‌های ناتمام کودکان تبدیل کند. بیش از ۴۵۰ اثر به دبیرخانه رسیده و فعالیت‌ها از ۱۶ مرداد با حضور مجازی پیتر شومان آغاز شده است.
عظیم‌پور محدودیت بودجه را مهم‌ترین چالش این دوره می‌داند، اما با تکیه بر هنرمندان و پژوهشگران، امیدوار است فرصت‌های موجود را به بهترین شکل به‌کار گیرد.
وضعیت فعلی تئاتر کشور و تئاتر عروسکی را چطور ارزیابی می‌کنید؟
با وجود تمامی تلاش‌هایی که در بخش‌های خصوصی و دولتی صورت می‌پذیرد، تا زمانی که سازوکار مناسبی برای تخصیص یارانه‌های دولتی، حمایت‌های مالی مستمر و حضور تهیه‌کنندگان متخصص و آشنا به امر نمایش فراهم نشود، تئاتر کشور در وضعیت بحرانی قرار خواهد داشت. هنرمندان تئاتر کشور، اعم از فعالان تئاتر با بازیگر و تئاتر با عروسک، با چالش‌های متعددی مواجه‌اند. فرآیند تولید در تئاتر عروسکی به‌مراتب پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر است؛ زیرا از مرحله نوشتن نمایشنامه، ایده‌پردازی، طراحی و ساخت عروسک تا بازی‌دهندگی، طراحی صحنه و کارگردانی، هر یک علاوه‌بر پیچیدگی‌های فنی و هنری خاص خود، زمان‌بر و نیازمند تامین مالی است.
چالش مهم تئاتر عروسکی امروز چیست؟
یکی از چالش‌های اساسی این حوزه، فقدان امکان اجرای مستمر آثار برای مخاطب بزرگسال است. نه در تهران و نه در سایر شهرها، سالن‌های اختصاصی تئاتر عروسکی با مخاطب هدف بزرگسال به‌سهولت در دسترس نیست. تئاتر کودک و نوجوان از تالار‌های شناخته‌شده‌ای برخوردار است، اما تولید آثار برای مخاطب بزرگسال، چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی، بسیار محدود، مظلوم و مغفول باقی‌مانده است. مجموعه این شرایط موجب شده فضای امن و مناسبی برای تولید آثار تاثیرگذار فرهنگی و هنری، در‌شان مخاطب فرهیخته ایرانی، شکل نگیرد.
شرایط اقتصادی چه‌تاثیری بر فعالیت هنرمندان تئاتر عروسکی دارد؟
با توجه به وضعیت بغرنج اقتصادی حال حاضر هنرمندان، امروز برخلاف گذشته، صرف علاقه به هنر برای گرد‌هم‌آمدن هنرمندان و خلق اثر کافی نیست. هنرمند نیز نیازمند کسب درآمد پایدار است و در بستر جامعه با تمامی مسائل اجتماعی و اقتصادی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند. تخصیص بودجه کلان به بخش هنر و به‌ویژه هنر‌های نمایشی و تصویری، می‌تواند در ترغیب هنرمندان به خلق آثار ارزشمند و ماندگار بسیار مؤثر باشد.
کمبود تهیه‌کنندگان متخصص چه تاثیری بر تئاتر عروسکی گذاشته است؟
امروز چه بسیار افرادی که به تهیه‌کنندگی تئاتر می‌پردازند که چه‌بسا با این حرفه آشنایی و در آن تخصص کافی ندارند. با احترام به تهیه‌کنندگان اصیل تئاتری، در حوزه عروسکی تعداد افرادی که به‌دلیل آشنایی عمیق با این رشته، علاقه یا دغدغه‌مندی تخصصی، مسئولیت تهیه‌کنندگی را بر‌عهده می‌گیرند، بسیار اندک است. پیشنهاد‌هایی که مطرح می‌کنم هم برگرفته از دیدگاه شخصی و هم حاصل نظرات بسیاری از هنرمندان عروسکی مقیم تهران و سایر شهر‌های ایران است. حقیقت آن است که این هنر باید به‌درستی شناخته و شناسانده شود.
برای توسعه تئاتر عروسکی چه زیرساخت‌هایی باید ایجاد شود؟
نمایشگران عروسکی به‌طور قطع نیازمند مجموعه‌ای مختص تئاتر عروسکی هستند؛ مجموعه‌ای با کاربری‌های متنوع برای تولید انواع تکنیک‌های عروسکی. می‌توان سالن‌هایی مختص نمایش سایه، اپرا، شیوه‌های نخی، شیوه‌های میله‌ای و شیوه‌های مدرن و ترکیبی معاصر در نظر گرفت. این سالن‌ها باید مجهز به ماشینری و فناوری‌های نوین، تجهیزات رایانه‌ای، نور، صدا و امکانات تخصصی مورد نیاز این هنر باشند. می‌توان یک مجموعه تخصصی و چندمنظوره تاسیس کرد و در کنار حمایت دولتی، حامیان مالی بخش خصوصی را هم جذب کرد که با ارائه شناخت درستی از این هنر، بتوانند با اعتماد، در این حوزه سرمایه‌گذاری کنند. هنر عروسکی در سطح جهانی بسیار شناخته‌شده است، اما متاسفانه در ایران برای مخاطب کودک و نوجوان به آن توجه می‌شود و هنرمندان عروسکی برای خلق آثاری برای مخاطب بزرگسال ناگزیرند با دشواری‌های فراوان برای یافتن سالن اجرا مواجه شوند.
با توجه به تعدد جشنواره‌های نمایشی در کشور، چه پیشنهادی برای سامان‌دهی این رویداد‌ها دارید؟
کشور ما به‌نوعی سرزمین جشنواره‌های متعدد تئاتری است. می‌توان تمامی این رویداد‌ها را تحت عنوان جامع جشنواره تئاتر ملی و در بخش‌بندی‌های مختلف، شیوه‌های سنتی، خیابانی و آیینی، عروسکی، تئاتر‌های استانی و... در نظر گرفت. حتی می‌توان این جشنواره را در بازه زمانی مشخص و محدودی برگزار کرد تا انواع هنر‌های نمایشی در قالب یک رویداد بزرگ دیده شوند. تعدد جشنواره‌ها و تخصیص بودجه‌های پراکنده به آنها، توان و رمق این حوزه را تحلیل می‌برد.
برگزاری یک جشنواره جامع تئاتری تا‌چه‌اندازه امکان‌پذیر است؟
می‌توان جشنواره‌ای یک‌ماهه با بودجه‌ای درخور تعریف کرد که بتواند برای شرکت‌کنندگان انگیزه ایجاد کند و همزمان زمینه حضور حامیان بخش خصوصی و دولتی و تخصیص بودجه مناسب به استان‌ها و تهران را فراهم آورد.
وضعیت عروسک در سینما و تلویزیون را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
همه این مسائل به‌واقع به عوامل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بازمی‌گردد. من از سیاست‌های دقیق تلویزیون و سینمای عروسکی اطلاعی ندارم، اما می‌دانم که تولید آثار ارزشمند و قابل توجه عروسکی کاهش یافته است. در پلتفرم‌های مجازی همچنان گونه‌هایی مانند شو‌های تلویزیونی گفت‌وگومحور و گفت‌وگوی شخصیت‌های محبوب عروسکی با هنرمندان محبوب مردمی در حال تولید و پخش هستند، اما مخاطب محدودی نسبت به نمایش‌های تلویزیونی دارند.
به‌نظر شما علت کمرنگ‌شدن این‌گونه نمایشی چیست؟
شاید باید با یک روان‌شناس یا جامعه‌شناس این پرسش را مطرح کرد که آیا حال جامعه مساعد نیست که چنین آثاری را طلب نمی‌کند، یا حال هنرمندان عروسکی مساعد نیست که به تولید آثار سینمایی و تلویزیونی نمی‌پردازند. هر دو ژانر سینمای عروسکی و تئاتر عروسکی تلویزیونی مستلزم رنج و مشقت فراوان است و کارگردان یا تیم هنری باید از نظر امنیت روحی، روانی و مالی در وضعیت مناسبی باشد تا بتواند با علاقه و اشتیاق، اثری شاداب، هنری و ماندگار تولید کند. به‌نظر می‌رسد بسیاری از این عوامل امروز یا در دسترس نیست یا بسیار کمرنگ شده است.
بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران–مبارک چه ویژگی‌هایی دارد؟
در دوره بیست‌ویکم تلاش کرده‌ایم از تمامی ظرفیت‌های روزآمد بین‌المللی بهره بگیریم و همزمان حضور هنرمندان جوان را در بخش‌های مختلف جشنواره جدی بگیریم. بیش از ۴۵۰ اثر در بخش‌های مختلف به دبیرخانه جشنواره ارسال شده و در میان اسامی ثبت‌نام‌کنندگان، نام‌های بسیاری از جوانان و از جمله دانش‌آموختگان دانشگاهی هم در‌کنار هنرمندان حرفه‌ای دیده می‌شود.
برنامه‌ریزی این‌دوره از جشنواره چگونه بوده و فعالیت‌ها از چه‌زمانی آغاز شده است؟
ما جشنواره را صرفا در یک‌هفته، از ۲۵ تا ۳۰ مهرماه ندیده‌ایم؛ مسیری را در نظر گرفته‌ایم که از مدت‌ها پیش آغاز شده؛ از ۱۶ مرداد افتتاحیه نمادین جشنواره با حضور و اجرای برخط تئاتر «نان‌و‌عروسک» و هنرمند جهانی پیتر شومان و دیگر هنرمندان ایرانی، رونمایی از پوستر رسمی جشنواره با طراحی استاد فرزاد ادیبی، آغاز‌به‌کار رویداد‌های هنری و آموزشی، به‌اطلاع هنرمندان و علاقه‌مندان این هنر رسید و تا قبل از شروع جشنواره به‌صورت رسمی در ۲۵ الی ۳۰ مهرماه، هر هفته یک نشست تخصصی با حضور متخصصان درجه‌یک ایرانی و خارجی به بخش‌هایی از اجرای تئاتر عروسکی می‌پردازد که تاکنون کمتر به آنها پرداخته شده بود.
چه‌برنامه‌هایی پیش از آغاز رسمی جشنواره در نظر گرفته شده است؟
پیش از آغاز جشنواره، مرور فیلم‌تئاتر‌های عروسکی شش‌دوره گذشته با تمرکز بر آثار شاخص ایرانی و خارجی و یک سمینار سه‌روزه در برنامه قرار دارد. سه عنوان کتاب هم که دو کتاب تالیفی و یک کتاب تخصصی، شامل ترجمه مجموعه مقالات علمی و پژوهشی درباره تئاتر عروسکی از محققین نامدار جهانی و اساتید دانشگاهی است، از دستاورد‌های دیگر این دوره از جشنواره خواهد بود.
با توجه به شهادت بچه‌های میناب، آیا بخشی در جشنواره ویژه این کودکان وجود دارد؟
بله؛ ما در این جشنواره بخشی به‌نام خیال‌نامه میناب ویژه نمایش‌های کودکان و نوجوان داریم که موضوع آن، تولید آثاری با نگاهی هنرمندانه به موضوع جنگ و شهدای میناب (به‌ویژه دانش‌آموزان مدرسه شجره طیبه میناب) است. از میان آثار متقاضی در دو بخش صحنه‌ای و فضای باز، تا ۵ اثر به این بخش راه پیدا می‌کنند. همچنین به گروه‌های منتخب، کمک‌هزینه تولید (مشابه بخش‌های دیگر) پرداخت می‌شود. جشنواره در سه بخش اصلی صحنه‌ای (شامل بزرگسال و کودک و نوجوان)، فضای باز و نامتعارف و خیال‌نامه میناب برگزار می‌شود. در این دوره ما بر آنیم با کمک عروسک‌های‌مان، صحنه را به مکانی برای پاسداشت زندگی و رویا‌های ناتمام کودکان میناب تبدیل کنیم. از همین رو، آثاری که با زبان شاعرانه و نمادین نمایش عروسکی به نقد جنگ و خشونت بپردازند و ظرفیت این هنر را برای «شفای زخم‌ها»، «فریاد حقیقت» و «زمزمه صلح» نشان دهند، مورد توجه ویژه قرار گرفتند. جهان امروز بیش از هر‌زمان به صلح، همدلی و امید نیاز دارد و ما امیدواریم این بخش بتواند در ترویج این پیام نقش داشته باشد. یکی از آثار مرتبط با جنگ «یارالی» است؛ واژه‌ای ترکی به‌معنای زخمی. این اجرا با الهام از تجربه آسیب‌دیدن هنرمند در جریان جنگ شکل گرفته و قرار است در ساختمانی که در بمباران آسیب دیده است، روی صحنه برود.
پژوهش و آموزش چه جایگاهی در توسعه تئاتر عروسکی دارند؟
به‌باور من، پژوهش و آموزش، سپس اجرا، می‌تواند به گسترش چشم‌انداز تئاتر عروسکی و تقویت جایگاه والای این هنر کمک شایانی بکند. برای من برقراری پیوند میان نظریه و عمل یکی از اصلی‌ترین محور‌ها بود. به‌همین‌دلیل به نشست‌های تخصصی، کسب تجربه و آموزش و سمینار با موضوعیت بینارشته‌ای در حوزه نظری و عملی توجه ویژه‌ای مبذول شده است.
مهم‌ترین چالش بیست‌ویکمین دوره جشنواره چیست؟
تنها مشکلی که در این میان آزاردهنده است، کمبود بودجه‌ای است که امسال به این جشنواره تعلق گرفته است. شرایط اقتصادی و اوضاع خاص زمانی که جشنواره بیست‌ویکم در آن برگزار می‌شود را درک می‌کنم، اما همین محدودیت بودجه، آن چشم‌انداز ایده‌آل و رؤیاپردازی‌های بسیاری را که هنگام دریافت حکم دبیری در ذهن داشتم، از من دریغ می‌کند.
با وجود محدودیت بودجه، چگونه تلاش کرده‌اید جشنواره را برگزار کنید؟
فکر می‌کنم حتی در شرایط محدود نیز می‌توان از فرصت‌های موجود به‌خوبی بهره برد. گنجینه و سرمایه اصلی من در این دوره، نام‌های ارجمندی از هنرمندان و اساتید دانشگاهی درجه یک و داوران محترمی هستند که در مدیریت بخش‌های مختلف جشنواره دست یاری به من داده‌اند تا جشنواره ما در دوره بیست‌ویکم با ارجمندی برای هنرمندان و مخاطبان هنر عروسکی برگزار شود.
بخش بین‌المللی جشنواره چه برنامه‌هایی دارد؟
افتتاحیه ما با نام نامی اسطوره هنر عروسکی، پیتر شومان و نان و عروسک آغاز شد؛ به خوش‌یمنی و نشانه برکت برای این دوره از جشنواره. همچنان سیل حمایت و استقبال معنوی و دوستانه هنرمندان و همکاران دانشگاهی خارج از ایران از کشور‌های مختلف، از آمریکا، استرالیا، ترکیه، ارمنستان، گرجستان، صربستان و ایتالیا، فرانسه ادامه دارد. با توجه به شرایط دشوار کشور، مسائل مربوط به سفر و پیامد‌های جنگ، امکان حضور بسیاری از گروه‌های متقاضی فراهم نشد. در ابتدا ۱۵ اثر برای حضور در جشنواره اعلام آمادگی کرده بودند که این تعداد، پس از انصراف برخی گروه‌ها، کاهش یافت. در نهایت، آثاری از سه کشور روسیه، ارمنستان و ایتالیا در بخش بین‌الملل حضور خواهند داشت. اثر ایتالیایی نیز به‌شکل فیلم ارائه می‌شود.
دوستان و هنرمندان وقتی از شرایط سخت برگزاری جشنواره در دوران ویژه و سخت این دوره مطلع شده‌اند، در ایمیل‌های دوستانه برای من انرژی می‌فرستند و می‌گویند روی کمک و حضورشان، هرچند مجازی، حساب کنیم که تاکنون در نشست‌ها این ثابت شده و در سمینار سه‌روزه هم شاهد حضور مجازی بسیاری از پژوهشگران خواهیم بود. جشنواره تهران–مبارک با نمایش آثار تقدیمی نان و عروسک، ویترین بین‌المللی خودش را حفظ کرده و در نشست‌ها و سمینار‌ها نیز ترکیبی از حضور متخصصان ایرانی و خارجی را خواهیم داشت.
∎