شفقنا- حجت الاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو استاد سطوح عالی حوزه و مدیرگروه تاریخ و سیره مرکز پاسخ گویی به شبهات حوزه های علمیه در یادداشتی به مناسبت سالروز رحلت علامه امینی به زیست‌نامه، تکوین شخصیت علمی و مکتب فکری علامه امینی پرداخته و آورده است:
۱. ولادت و خاستگاه خانوادگی
عبدالحسین امینی معروف به «علامه امینی» در سال ۱۳۲۰ هجری قمری (۱۲۸۱ شمسی) در شهر تبریز در خانواده‌ای اهل علم و تقوا دیده به جهان گشود. پدرش، میرزا احمد امینی تبریزی، از علمای پرهیزگار و فاضل زمان خود بود که نقش برجسته‌ای در پایه‌گذاری مبانی فکری و اخلاقی وی داشت. انتساب این خاندان به دانش، سبب شد عبدالحسین از همان دوران کودکی در محیطی سرشار از ادب، تفسیر و حدیث بالنده شود.
۲. مدارج تحصیلی در تبریز و هجرت به نجف اشرف
او تحصیلات مقدماتی و سطوح عالی علوم حوزوی شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول را در تبریز نزد اساتیدی چون سید محمد مولانا و سید مرتضی خسروشاهی فرا گرفت. با این حال، روح جست‌وجوگر و عطش علمی او فراتر از حوزه تبریز بود؛ لذا در دوران جوانی رهسپار نجف اشرف، کهن‌ترین پایگاه علمی جهان تشیع، شد.
در نجف، از محضر فقها و اصولیین تراز اول همچون:
- سید ابوالحسن اصفهانی
- میرزای نائینی
- شیخ محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)
- سید ابوتراب خوانساری
بهره برد. او در اندک زمانی به مدارج عالی اجتهاد نائل شد و فقهای بنام زمانه، مرتبه علمی و فقاهتی او را در اجازات روایی و اجتهادی متعدد ستودند.
۳. نبوغ پژوهشی و تغییر مسیر به سوی احیای تراث
با آن‌که علامه امینی به رتبه کامل اجتهاد فقهی رسیده بود، احساس وظیفه تاریخی او را به سوی بازخوانی میراث کلامی، تاریخی و روایی اسلام سوق داد. او متوجه شد که بخش عظیمی از تاریخ اسلام و واقعه غدیر خم دستخوش غفلت، تحریف و شبهات کلامی قرار گرفته است. از این رو، عمده توان فکری و عمر شریف خود را نه صرف نگارش فقه متعارف، بلکه معطوف به احیا و تبیین ولایت و پیراستن چهره تاریخ از غبار ادعاها و تعصبات کرد. او پیش از آغاز الغدیر، آثاری چون شهداء الفضیله (نگارش سرگذشت شهیدان اهل دانش از قرن چهارم تا عصر حاضر) را تألیف کرد که نشان‌دهنده شیوه نو و روحیه تتبع تاریخی او بود.
انگیزه، روش‌شناسی تألیف و مجاهدات نگارش «الغدیر»
۱. هدف و فلسفه بنیادین الغدیر
هدف بنیادین علامه امینی در نگارش اثر سترگ «الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب»، اثبات تواتر، حجیت و تداوم تاریخی واقعه غدیر خم و دلالت صریح آن بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (ع) بود. علامه در این پژوهش تلاش کرد نشان دهد که غدیر یک حادثه مقطعی یا صرفاً شیعی نبوده، بلکه اصلی پایدار در متن تاریخ، حدیث و ادب اسلامی است که قرن به قرن در حافظه امت اسلامی امتداد یافته است.
۲. روش‌شناسی علمی و پایبندی به منابع فریقین
ویژگی شاخص و منحصر‌به‌فرد الغدیر، روش‌شناسی پژوهشی آن است:
- استناد بر مصادر اهل‌سنت: علامه امینی قاعده را بر این نهاد که در مباحث اثباتی و تاریخی خود، تنها از کتب معتبر و مصادر اصلی اهل‌سنت (تفاسیر، صحاح، مسانید، معاجم و کتب تاریخ و ادب) بهره ببرد تا راه مناقشه بر مبنای اختلافات مذهبی بسته شود.
- جامعیت و تلفیق کلام، تاریخ و ادب: او ادله غدیر را تنها در چارچوب خشک نقلی حبس نکرد؛ بلکه آن را از زبان راویان، محدثان، مفسران و شاعران بزرگ هر قرن دنبال کرد تا اثبات کند شعر و ادب در جهان عرب، آینه تمام‌نمای رویدادهای انکارناپذیر بوده‌اند.
- نقد متن و رجال: او احادیث و راویان را با موازین درایه‌الحدیث و کتب رجالی خود اهل‌سنت (مانند کتب ذهبی، ابن‌حجر و ابن‌عساکر) نقد و عیارشناسی می‌کرد.
۳. رنج سفرهای پژوهشی و بررسی نسخ خطی
در روزگاری که ابزارهای دیجیتال و اینترنت وجود نداشت، علامه برای یافتن کتب و نسخ خطی نایاب دست به سفرهای طولانی و دشوار زد. او سال‌ها به کشورهای هند، مصر، سوریه، ترکیه و عراق سفر کرد و ماه‌ها در کتابخانه‌های بزرگی چون مکتبه الظاهریه دمشق، مکتبه الازهر و دارالکتب المصریه در قاهره و کتابخانه‌های بمبئی و لکنهو مقیم شد؛ ساعت‌ها در شرایط طاقت‌فرسا بدون وقفه به استنساخ (نسخه‌برداری دستی) و یادداشت‌برداری پرداخت. معروف است که خود فرموده بود: «من برای نوشتن الغدیر، ده هزار کتاب را به دقت خواندم و به صد هزار کتاب مراجعه مکرر داشتم.»
ساختار موضوعی کتاب و شاهکارهای محتوایی آن
دوره چاپی الغدیر در ۱۱ جلد (که برنامه علامه برای آن بیش از ۲۰ جلد بود) تنظیم شده است که به اختصار ساختار محتوایی آن به شرح زیر است:
۱. تواتر حدیث غدیر و راویان آن (جلد اول)
جلد نخست کتاب، پایه هندسی و استدلالی کل اثر است:
- استخراج نام ۱۱۰ تن از اصحاب پیامبر (ص) که حدیث غدیر را مستقیماً روایت کرده‌اند (از جمله ابوبکر، عمر، عثمان، سلمان، ابوذر و طلحه و زبیر).
- فهرست نام ۸۴ تن از تابعین که حاملان این حدیث بودند.
- ذکر اسامی ۳۶۰ نفر از علما، راویان و محدثان برجسته اهل‌سنت از قرن دوم تا قرن چهاردهم هجری که این روایت را در کتب خود با اسناد معتبر ثبت کرده‌اند.
- ارائه طرق و مصادر اسناد، بررسی دلالت کلمه «مولی» در ادبیات عرب و اثبات معنای اولویت بر تصرف، امامت و رهبری، همراه با ابطال تشکیکات ابن‌تیمیه و پیروانش.
۲. شعرای غدیر در گذر قرون (جلدهای دوم تا یازدهم)
علامه امینی جریان غدیر را از بستر فرهنگ و ادب پی گرفت؛ زیرا شعر عربی «دیوان تاریخ و اندیشه» است. او راویان غدیر در شعر را به ترتیب زمانی تقسیم کرد:
- شعرای قرن اول: اشعار امیرالمؤمنین (ع)، حسان بن ثابت (که شعر مشهور خود را در همان روز غدیر با اذن پیامبر سرود)، قیس بن سعد بن عباده و دیگران.
- شعرای قرون بعد تا قرن دوازدهم: از کمیت اسدی، سید حمیری، دعبل خزاعی و ابوفراس حمدانی گرفته تا شاعران بزرگ دوران متأخر. علامه در ذیل هر شاعر، تاریخ عصر او، شرایط سیاسی، شرح حال، وثاقت تاریخی و جایگاه ادبی‌اش را با نثری شیوا و تحلیلی بازخوانی می‌کند.
۳. نقد احادیث مجعول و تصحیح بینش تاریخی (جلدهای ۵ تا ۱۱)
بخش اعظمی از مجلدات میانی الغدیر به بازخوانی آسیب‌های تاریخ اسلام و نقد راویان دروغ‌پرداز اختصاص دارد:
- سلسله دروغ سازان و جاعلین: بررسی کارنامۀ راویانی که در عصر اموی و عباسی به جعل فضایل دست می‌زدند.
- پاسخ به اتهامات علیه مذهب: دفاع مستدل از باورهای شیعه مانند شفاعت، زیارت، بداء، گریه بر اهل‌بیت و متعه با استناد صریح به سنت و قرآن.
- بررسی انتقادی سیره خلفا: ارزیابی عملکرد و فتاوای خلفای سه‌گانه و معاویه با استناد تام به اسناد معتبر تاریخ طبری، کامل ابن اثیر، انساب الاشراف بلاذری و صحاح سته، به‌دور از توهین و متکی بر تحلیل انتقادی متون.
رویکرد وحدت اسلامی، میراث علمی و بازتاب‌های جهانی الغدیر
۱. الغدیر؛ عامل تفرقه یا منشور تقریب؟
برخی بدون بررسی عمیق تصور کرده‌اند که الغدیر کتابی در دامن زدن به اختلافات مذهبی است؛ اما استاد شهید مرتضی مطهری و دانشمندان جهان اسلام به‌روشنی این پندار را رد کرده‌اند. مطهری تأکید می‌کند که الغدیر نقشی اساسی در وحدت اسلامی ایفا کرد؛ چرا که:
- وحدت بر پایه حقیقت، نه لاپوشانی: علامه وحدت را کنار گذاشتن اصول اعتقادی نمی‌دانست، بلکه بر این باور بود که اتحاد اسلامی پایدار، تنها در سایه گفتگوهای عالمانه، نقد منطقی، کنار نهادن تعصبات کور و شناخت واقعیت تاریخ ممکن می‌شود.
- ادب نقد و حریم اخلاق: علامه امینی در تمام صفحات کتاب، علی‌رغم قاطعیت در استدلال، مرزهای عفت قلم را حفظ کرد و به مقدسات یا چهره‌های مورد احترام سایر مذاهب ناسزا نگفت، بلکه صرفاً گفتار و کردار ثبت‌شده در کتب تاریخی خود آنان را پیش روی عقل قرار داد.
۲. بازتاب الغدیر در جهان اسلام
انتشار الغدیر تحسینی گسترده در میان روشنفکران و علمای اهل‌سنت و جهان عرب برانگیخت. اندیشمندان بزرگی همچون:
- محمد عبدالغنی حسن المصری (نویسنده و شاعر سرشناس مصری)
- عادل زعیتر (مترجم برجسته فلسطینی)
- دکتر محمد غلاب (استاد فلسفه دانشگاه الازهر)
با نگارش تقریظ‌ها و مقالات ستایش‌آمیز، وسعت تتبع، صداقت علمی، روش‌مندی بی‌بدیل و تسلط علامه بر میراث اسلامی را شگفت‌انگیز خواندند.
۳. یادگار ماندگار: مکتبه الامام امیرالمؤمنین (ع)
علامه علاوه بر تدوین این اثر سترگ، گنجینه‌ای علمی در شهر نجف اشرف تأسیس کرد؛ کتابخانه بزرگ «مکتبه الامام امیرالمؤمنین (ع)» که وی ده‌ها هزار جلد کتاب چاپی و نسخه‌های خطی کم‌نظیر را از سراسر جهان در آن گرد آورد و وقف اهل علم کرد؛ کتابخانه‌ای که تا امروز همچنان از مراکز غنی پژوهش‌های اسلامی به شمار می‌رود.
۴. فرجام زندگی پربرکت
سرانجام این محقق ودانشمند ومجاهد خستگی‌ناپذیر پس از دهه‌ها جهاد قلمی و تلاش بی‌وقفه، در ۲۸ ربیع‌الثانی ۱۳۹۰ هجری قمری (۱۲ تیر ۱۳۴۹ شمسی) در تهران دیده از جهان فروبست. پیکر مطهر او با تشییعی با شکوه در ایران و عراق به نجف اشرف منتقل و در جوار حرم مطهر امیرالمؤمنین (ع) و در همان کتابخانه‌ای که خود بنا کرده بود، به خاک سپرده شد، نام علامه امینی و کتاب شریف «الغدیر» تا همواره روزگار، نشانه‌ای ماندگار از تعهد ایمانی، امانت‌داری پژوهشی و جامعیت علمی در تاریخ اسلام باقی خواهد ماند.