به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
جنگ با خاموش‌شدن صدای سلاح‌ها از زندگی مردم بیرون نمی‌رود؛ آثار آن در شهرها و خانه‌ها، در مناسبات اجتماعی، در عملکرد نهادها و در تصویری که انسان‌ها از آینده دارند، باقی می‌ماند. بازسازی نیز از همین‌جا معنایی گسترده پیدا می‌کند؛ ساختن دوباره بناها، احیای اقتصاد و تأمین خدمات عمومی، همراه با ترمیم روابطی که زندگی جمعی بر آنها استوار است. مجموعه 12جلدی «تجربه‌های جهانی بازسازی پساجنگ» با چنین نگاهی تهیه و منتشر شده است؛ مجموعه‌ای که تجربه‌های کشورهای مختلف را پیش‌روی مخاطب ایرانی قرار می‌دهد تا ابعاد متنوع بازسازی، از سیاست و اقتصاد تا فرهنگ، شناخت، شهر و آموزش عالی، در کنار یکدیگر دیده شوند.
این مجموعه به کوشش لیلا اردبیلی و جبار رحمانی و با مشارکت ۲۵ مترجم، حاصل همکاری پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی فرهنگی معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است. انجمن انسان‌شناسی ایران نیز در تهیه آن همکاری داشته است. جلدهای اول تا ششم از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و جلدهای هفتم تا دوازدهم از سوی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شده‌اند. این همکاری میان نهادهای پژوهشی و فرهنگی، با گستردگی موضوع مجموعه تناسب دارد؛ موضوعی که برای شناخت آن باید از مرزهای یک رشته یا حوزه اجرائی فراتر رفت.
بر اساس معرفی منتشرشده از مجموعه، انگیزه تهیه آن، ضرورت شناخت پیامدهای جنگ‌های 12روزه و رمضان علیه ایران و توجه به الزامات بازسازی بوده است. با این حال، افق مجموعه به معرفی مسائل فوری محدود نمی‌شود. گردآوری و ترجمه تجربه‌های جهانی، فرصتی برای آشنایی با پرسش‌هایی فراهم می‌کند که جوامع مختلف در مواجهه با ویرانی، گسست و تلاش برای بازگشت به زندگی با آنها روبه‌رو شده‌اند. اهمیت چنین کاری در فراهم‌آوردن منابعی است که بتوانند بحث درباره بازسازی را به دانشی متکی بر تجربه و پژوهش پیوند و زمینه گفت‌وگو میان پژوهشگران، مدیران و سیاست‌گذاران را گسترش دهند.
دیباچه مجموعه با عنوان «در ضرورت بازسازی خردمندانه»، چارچوب مشترک این 12 جلد را روشن می‌کند. در این دیباچه، جنگ پدیده‌ای معرفی می‌شود که به درون زندگی روزمره، حافظه جمعی و افق‌های آینده نفوذ می‌کند. از این منظر، فهم پیامدهای جنگ نیازمند توجه به خانه‌ها، روابط انسانی، نهادها و معناهایی است که مردم با اتکا بر آنها زندگی خود را سامان می‌دهند. بازسازی نیز تلاشی برای احیای امکان زندگی، همکاری و معنا در جامعه‌ای است که تجربه آسیب و گسست را پشت سر گذاشته است. این تعریف، موضوع مجموعه را از حوزه عملیات عمرانی به عرصه گسترده حیات اجتماعی می‌برد.
نکته دیگری که در دیباچه برجسته می‌شود، ضرورت توجه به شرایط تاریخی، فرهنگی و نهادی هر جامعه است. تجربه‌های جهانی برای شناخت مسیرهای ممکن بازسازی اهمیت دارند، اما انتقال تجربه مستلزم فهم زمینه‌ای است که آن تجربه در آن شکل گرفته است. گردآورندگان از این راه، مخاطب را به مطالعه‌ای پرسش‌محور دعوت می‌کنند: چه عواملی به پایداری بازسازی کمک می‌کنند؟ اعتماد چگونه ترمیم می‌شود؟ نهادهای عمومی چه نقشی دارند؟ و مشارکت اجتماعی چگونه در فرایند بازسازی جای می‌گیرد؟ مجموعه، با کنار هم نشاندن حوزه‌های مختلف، منابعی برای اندیشیدن به این پرسش‌ها فراهم می‌آورد.
نخستین جلد، «مدل‌های بازسازی و پیامدهای آنها»، مدخل ورود به مجموعه است. عنوان این جلد، توجه را به تنوع الگوهای بازسازی و نتایج آنها جلب می‌کند و زمینه‌ای برای فهم تفاوت مسیرهایی فراهم می‌آورد که جوامع پس از جنگ پیش می‌گیرند. جلد دوم، «سیاست، اقتصاد و جامعه در بازسازی پساجنگ»، سه حوزه اصلی زندگی جمعی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. این ترکیب در ساختار مجموعه اهمیت دارد؛ زیرا تصمیم‌های سیاسی، برنامه‌های اقتصادی و وضعیت اجتماعی در فرایند بازسازی به هم پیوسته‌اند. معرفی این دو جلد در آغاز مجموعه، چارچوبی کلی برای ورود به حوزه‌های جغرافیایی و موضوعی بعدی به دست می‌دهد.
جلد سوم با عنوان «بازسازی سیاست و جامعه در خاورمیانه پساجنگ»، نگاه مجموعه را به منطقه‌ای معطوف می‌کند که تجربه جنگ و پیامدهای آن در زندگی بسیاری از جوامع، حضوری مداوم داشته است. قرارگرفتن این عنوان در کنار جلد چهارم، «سیاست‌گذاری‌ها و بازسازی‌های پساجنگ در آسیا و اروپا»، دامنه جغرافیایی مجموعه را نشان می‌دهد. مخاطب از خلال این تقسیم‌بندی با این امکان روبه‌رو می‌شود که بازسازی را در زمینه‌های متفاوت ببیند و نسبت میان سیاست‌گذاری و ویژگی‌های هر جامعه را در نظر بگیرد. این گستره، از همان سطح معرفی، بر اهمیت تنوع تجربه‌ها در شناخت موضوع تأکید می‌کند.
جلد پنجم، «سیاست‌گذاری‌ها و تجربه بازسازی فرهنگی و اجتماعی ژاپن»، یک تجربه ملی را در کانون توجه قرار می‌دهد. حضور مستقل این جلد، جایگاه بازسازی فرهنگی و اجتماعی را در طراحی مجموعه آشکار می‌کند و به مخاطب یادآور می‌شود مطالعه بازسازی می‌تواند بر دگرگونی‌های زندگی اجتماعی و فرهنگی نیز متمرکز باشد. جلد ششم، «گردشگری پساجنگ، حافظه و هویت ملی»، حوزه دیگری را به این تصویر می‌افزاید. کنار هم قرارگرفتن گردشگری، حافظه و هویت، نشان‌دهنده توجه مجموعه به نحوه مواجهه جوامع با گذشته و بازتعریف رابطه خود با مکان‌ها و روایت‌های جنگ است؛ موضوعاتی که در معرفی عمومی بازسازی کمتر در مرکز توجه قرار می‌گیرند.
با جلد هفتم، «رویکرد شناختی به جنگ و پساجنگ»، مجموعه به ساحت شناختی تجربه جنگ وارد می‌شود. حضور این عنوان در میان مجلدات، با تأکید دیباچه بر تأثیر جنگ بر ذهن‌ها، معناها و افق‌های آینده پیوند دارد و دامنه نگاه مجموعه را گسترش می‌دهد. جلد هشتم، «بازسازی شهری در پساجنگ»، شهر را به عنوان یکی از عرصه‌های اصلی بازسازی مطرح می‌کند. در ترتیب موضوعات، این دو جلد امکان توجه هم‌زمان به تجربه انسانی جنگ و محیط زندگی انسان‌ها را فراهم می‌آورند. شهرها محل سکونت، کار، ارتباط و شکل‌گیری خاطره‌اند و جای‌گرفتن بازسازی شهری در چنین مجموعه‌ای، آن را در ارتباط با دیگر ابعاد زندگی جمعی قرار می‌دهد. چهار جلد پایانی به آموزش عالی، دانشگاه و علم اختصاص یافته‌اند. جلد نهم، «آموزش عالی و بازسازی پساجنگ» و جلد دهم، «بازسازی آموزش عالی و دانشگاه پساجنگ»، دو عنوان نزدیک و مکمل در ساختار مجموعه‌اند: یکی رابطه آموزش عالی با بازسازی را در عنوان خود برجسته می‌کند و دیگری، بازسازی خود این حوزه را موضوع قرار می‌دهد. این دو جهت توجه، جایگاه دانشگاه را در تصویر کلی مجموعه روشن می‌کنند. دانشگاه هم بخشی از جامعه آسیب‌دیده است و هم نهادی است که ظرفیت تولید دانش، تربیت نیروی انسانی و کمک به فهم مسائل بازسازی را در اختیار دارد.
جلد یازدهم، «آموزش عالی پساجنگ در خاورمیانه»، این حوزه را در مقیاس منطقه‌ای دنبال می‌کند و جلد دوازدهم، «سیاست‌گذاری علم در شرایط پساجنگ»، مجموعه را با توجه به سیاست‌های علمی به پایان می‌رساند. اختصاص یک‌سوم مجلدات به آموزش عالی و علم، از ویژگی‌های درخور توجه ساختار این اثر است. در تصویری که عنوان‌های مجموعه ارائه می‌کنند، دانش و نهادهای علمی در کنار سیاست، اقتصاد، فرهنگ و شهر قرار دارند. این چینش، توجه به ظرفیت‌های بلندمدت جامعه را نیز وارد بحث بازسازی می‌کند و نشان می‌دهد که آینده نهادهای علمی، بخشی از آینده اجتماعی کشور است.
در کنار هم، این 12 عنوان تصویری گسترده از موضوع بازسازی می‌سازند. مجموعه از مدل‌ها و پیامدها آغاز می‌کند، به سیاست، اقتصاد و تجربه‌های منطقه‌ای می‌رسد، فرهنگ و حافظه را در بر می‌گیرد و سپس شناخت، شهر، دانشگاه و علم را به بحث می‌افزاید. چنین ساختاری به مخاطب امکان می‌دهد بازسازی را در پیوند میان حوزه‌ها بشناسد. مسائل اقتصادی با تصمیم‌های سیاسی ارتباط دارند؛ عملکرد نهادها به اعتماد عمومی وابسته است؛ و شهر، فرهنگ و آموزش، محیطی را شکل می‌دهند که مردم در آن زندگی و آینده خود را دوباره سامان می‌دهند.
در دیباچه، مشارکت اجتماعی، تقویت نهادهای مدنی و پذیرش تنوع اجتماعی از پایه‌های پایداری بازسازی دانسته شده‌اند. این تأکید، معنای اجتماعی مشترکی به موضوعات متنوع مجموعه می‌بخشد. بازسازی زمانی با زندگی مردم پیوند می‌خورد که آنان بتوانند در شکل‌دادن به مسیر آن سهم داشته باشند و نهادها نیز امکان همکاری و اعتماد را تقویت کنند. در همین چارچوب، گردآورندگان بر نقش دانشگاه و نهاد علم در اندیشیدن مداوم به بازسازی تأکید می‌کنند. حاصل این نگاه، دعوت به بررسی ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و انتخاب‌هایی است که هر جامعه در مواجهه با پیامدهای جنگ پیش‌رو دارد.
فرایند تهیه مجموعه نیز در دیباچه به‌عنوان یک کوشش جمعی توصیف شده است. انتخاب منابع، ترجمه، نمونه‌خوانی، ویراستاری و تدوین، با مشارکت گروهی از همکاران و در شرایط دشوار انجام شده است. این وجه از شکل‌گیری اثر، برای معرفی آن اهمیت دارد: مجموعه حاصل پیوند میان کار پژوهشی، فعالیت ترجمه و همکاری نهادی است. فراهم‌کردن دسترسی فارسی به منابع و تجربه‌های جهانی، می‌تواند دایره گفت‌وگو درباره بازسازی را گسترش دهد و به مخاطبانی با تخصص‌ها و مسئولیت‌های متفاوت امکان دهد از مبنایی مشترک وارد بحث شوند.
«تجربه‌های جهانی بازسازی پساجنگ» برای مدیران، سیاست‌گذاران، پژوهشگران و نهادهای تصمیم‌گیر تهیه شده، اما موضوع آن با دغدغه عمومی جامعه نیز ارتباط دارد. زندگی پس از جنگ، به چگونگی کارکرد نهادها، کیفیت روابط اجتماعی، امکان آموزش، وضعیت شهرها و امید به آینده گره خورده است. ارزش معرفی این مجموعه در کنار هم دیدن همین ساحت‌هاست. 12 جلد، 12 مدخل برای شناخت مسئله‌ای مشترک فراهم می‌آورند: جامعه چگونه ظرفیت تداوم زندگی و ساختن آینده را احیا می‌کند؟ پاسخ به این پرسش به شناخت دقیق شرایط هر جامعه نیاز دارد و این مجموعه می‌کوشد تجربه‌های جهانی و ابزارهای فکری لازم برای چنین شناختی را در اختیار مخاطب فارسی‌زبان قرار دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.