حجت‌الاسلام والمسلمین حامد کاشانی روز یکشنبه ۱۲ مهرماه در نهمین جلسه از سلسله منبرهای «فضائل امیرالمؤمنین(ع)» در حرم مطهر رضوی، به تبیین بخشی از فضائل و ویژگی‌های امیرالمؤمنین(ع) پرداخت. وی با اشاره به جایگاه امام رضا(ع) در تبیین و تبلیغ معارف امیرالمؤمنین(ع) سخنان خود را با بیان دو مقدمه درباره جایگاه «تعفف»، مناعت طبع و نسبت آن با توکل و پناه بردن به خداوند و اهل‌بیت(ع) آغاز کرد و در ادامه به یکی از ویژگی‌های برجسته امیرالمؤمنین(ع) یعنی پناهگاه بودن برای مؤمنان پرداخت.
مؤمن؛ نیازمند خدا، نه وابسته به مردم
حجت‌الاسلام کاشانی در ابتدای سخنان خود با اشاره به آموزه‌های اهل‌بیت(ع) درباره حفظ عزت نفس و بی‌نیازی از مردم، اظهار کرد: در مکتب اهل‌بیت(ع)، مؤمن به خودداری از درخواست از دیگران و حفظ مناعت طبع توصیه شده است.
وی با اشاره به سفارش‌های اهل‌بیت(ع) مبنی بر اینکه انسان تا حد امکان از آنچه در دست مردم است، چشم بپوشد، افزود: در فرهنگ دینی، رو انداختن به مردم و وابسته کردن نیازهای انسان به دیگران، با شأن بندگی و عزت مؤمن سازگار نیست. اهل‌بیت(ع) در سیره خود نیز بر همین اصل تأکید داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که حتی در شرایط دشوار، حفظ عزت و بی‌نیازی از مردم را بر درخواست از دیگران مقدم می‌دانستند.
کاشانی این ویژگی را با مفهوم «مناعت طبع» مرتبط دانست و گفت: مؤمن باید روحیه‌ای داشته باشد که حتی در شرایط سخت، عزت خود را حفظ کند. او با اشاره به سیره امیرالمؤمنین(ع) در میدان‌های نبرد، بیان کرد: آن حضرت با وجود تحمل سختی‌ها و آسیب‌های فراوان، اهل شکایت و اظهار ضعف در برابر دیگران نبود و این روحیه، بخشی از همان عزت و مناعت طبعی است که در مکتب اهل‌بیت(ع) مورد توجه قرار گرفته است.
همه فقیرند و تنها خداوند بی‌نیاز است
وی در ادامه، مسئله عزت نفس را به یک حقیقت بنیادین در نگاه توحیدی پیوند زد؛ اینکه انسان باید بداند نیاز حقیقی او به چه کسی است. بر این اساس، انسان زمانی می‌تواند از وابستگی به دیگران فاصله بگیرد که به فقر ذاتی خود در برابر خداوند و غنای مطلق پروردگار توجه داشته باشد. او با استناد به آیه «یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» (۱۵، فاطر) توضیح داد: همه انسان‌ها در ذات خود نیازمند خداوند هستند و تفاوتی ندارد فرد از نظر مالی در چه جایگاهی قرار داشته باشد؛ زیرا ثروت مادی، انسان را از نیاز ذاتی به پروردگار بی‌نیاز نمی‌کند.
درخواست از خدا، نه رو زدن به غیر
حجت‌الاسلام کاشانی در ادامه با اشاره به تفاوت میان «تعفف» و ترک درخواست از خداوند، توضیح داد: توصیه دین به رو نزدن به مردم، به معنای بی‌نیازی از دعا و درخواست نیست؛ بلکه مؤمن باید نیاز خود را به جای عرضه کردن نزد هر فردی، به درگاه خداوند ببرد. وی با اشاره به آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ» (۶۰،غافر) گفت: اگرچه انسان نباید برای نیازهای خود به مردم وابسته شود، اما درِ خانه خداوند دقیقاً جایی است که باید برای درخواست و اظهار نیاز به آن مراجعه کرد. خداوند از یک سو عزت بندگانش را می‌خواهد و از سوی دیگر، آنان را به دعا و درخواست از خود فرامی‌خواند.وی در ادامه به یکی از مضامین مهم صحیفه سجادیه اشاره کرد؛ عبارتی که در آن، امام سجاد(ع) خداوند را برای بستن راه‌های نیاز به غیر خود مورد ستایش قرار می‌دهد. حجت‌الاسلام کاشانی این مضمون را ازجمله معارف مهم درباره عزت مؤمن دانست و توضیح داد: خداوند نمی‌خواهد انسان برای رفع نیازهای خود، در برابر افراد مختلف احساس ذلت کند.
کاشانی با اشاره به عبارت «الحمدلله الذی أغلق عنا باب الحاجة إلا إلیه» خاطرنشان کرد: اگر انسان باور کند تنها خداوند بی‌نیاز حقیقی است، بسیاری از وابستگی‌های او به دیگران معنا و جایگاه خود را از دست می‌دهد. به گفته او، در چنین نگاهی، انسان به جای آنکه برای رفع هر نیاز به افراد مختلف مراجعه کند، مقصد اصلی درخواست خود را خداوند قرار می‌دهد.
وی همچنین با اشاره به تعبیر قرآنی «أَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ» (۳۹، یوسف) افزود: پراکنده کردن نیازها میان افراد متعدد، در برابر توجه به خدای یگانه، قابل مقایسه نیست. مؤمن باید بداند به کجا مراجعه کند و در چه خانه‌ای درخواست خود را مطرح کند.
امیرالمؤمنین(ع)؛ پناهگاه مؤمنان
حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی در ادامه با اشاره به روایتی از امام حسن عسکری(ع)، به محور اصلی بحث خود نزدیک شد. وی بیان کرد: در این روایت، فردی از فقر خود شکایت کرده بود و امام(ع) در پاسخ، همراهی با اهل‌بیت(ع) را بر برخورداری مادیِ همراه با دشمنی با آنان ترجیح دادند. وی سپس با تأکید بر اینکه اهل‌بیت(ع) دارای ویژگی‌های مشترک و به‌هم‌پیوسته‌ای هستند که در امیرالمؤمنین(ع) به اوج خود می‌رسد، یکی از این ویژگی‌ها را «پناه بودن» برای مؤمنان دانست. کاشانی با بیان اینکه همان خدایی که مؤمن را از رو زدن به مردم و وابستگی به آنان نهی کرده، او را به پناه بردن به اهل‌بیت(ع) فراخوانده است، تصریح کرد: مراجعه به اولیای الهی از جنس درخواست‌هایی نیست که شأن مؤمن را پایین می‌آورد؛ بلکه این مراجعه، در امتداد بندگی خداوند و شناخت جایگاه حجت‌های الهی معنا پیدا می‌کند. وی در پایان این بخش با اشاره به جایگاه ویژه امیرالمؤمنین(ع) در میان اهل‌بیت(ع)، تصریح کرد: «پناه بودن» یکی از ویژگی‌هایی است که در وجود آن حضرت جلوه‌ای ویژه دارد؛ موضوعی که به عنوان محور اصلی ادامه سخنان او قرار گرفت.
پناه دادن؛ از ویژگی‌های جدایی‌ناپذیر امامت
حجت‌الاسلام والمسلمین حامد کاشانی در ادامه سخنان خود، «پناه بودن» را از ویژگی‌های اساسی امام معصوم(ع) دانست و اظهار کرد: همان‌گونه که امام باید از عصمت و علم برخوردار بوده و جایگاه او از سوی پیامبر(ص) معرفی شده باشد، پناه دادن به کسانی که به او مراجعه می‌کنند نیز از ویژگی‌های امامت است.وی با بیان اینکه اگر فردی به امام پناه ببرد و امام او را پناه ندهد، این مسئله با حقیقت جایگاه امامت سازگار نیست، افزود: پناهگاه، کسی است که پناه‌جو را در وهله نخست با بازخواست و پرسش‌های متعدد مواجه نمی‌کند، بلکه برای او امنیت ایجاد می‌کند. البته بهره‌مندی افراد از پناه امام، متناسب با ایمان، معرفت و میزان ارتباط آنان با اهل‌بیت(ع)، متفاوت است، اما اصل پناه دادن، از شئون امام به شمار می‌رود.کاشانی با اشاره به گستره پناه دادن اهل‌بیت(ع) خاطرنشان کرد: این حمایت تنها به شیعیان و مؤمنان محدود نبوده است و حتی مخالفان نیز در مقاطعی به اهل‌بیت(ع) پناه برده‌اند و از حمایت آنان برخوردار شده‌اند. به عنوان نمونه مأمون به امام رضا(ع) پناه برد و آن حضرت او را پذیرفت؛ همچنین عثمان به امیرالمؤمنین(ع) پناه آورد و آن حضرت او را پناه داد. مروان نیز در دوره‌ای به امام سجاد(ع) پناه برد و مورد حمایت آن حضرت قرار گرفت. وی با اشاره به مضامین زیارت جامعه کبیره گفت: در این زیارت، اهل‌بیت(ع) به عنوان پناهگاه معرفی می‌شوند؛ یعنی هرکس به آنان پناه ببرد، امنیت می‌یابد. با این حال، این پناه دادن، متناسب با جایگاه و ظرفیت افراد است و هرچه ارتباط انسان با امام عمیق‌تر باشد، بهره او از این پناه نیز متفاوت خواهد بود.
وقتی امامان نیز به امیرالمؤمنین(ع) پناه می‌برند
حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی در ادامه به روایاتی درباره توسل امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) به امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد و گفت: مسئله پناه بردن به امیرالمؤمنین(ع) تنها مربوط به انسان‌های عادی نیست؛ بلکه خود ائمه اطهار(ع) نیز آن حضرت را پناهگاه می‌دانستند. در برخی دعاها و مناجات‌های نقل‌شده از امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)، آن حضرات در پیشگاه خداوند از نداشتن تکیه‌گاه و پناهی جز کسی که به او توسل جسته‌اند، سخن گفته‌اند که مقصود از این پناه، امیرالمؤمنین(ع) است.وی این مسئله را نشانه جایگاه ویژه امیرالمؤمنین(ع) دانست و افزود: اگر از امام رضا(ع) پرسیده شود شما به چه کسی پناه می‌برید، پاسخ این است که آن حضرت نیز امیرالمؤمنین(ع) را پناه خود می‌داند. این جایگاه، نشان می‌دهد امیرالمؤمنین(ع) تنها پناه انسان‌های گرفتار نیست، بلکه اهل‌بیت(ع) نیز به آن حضرت پناه می‌برند.
خداوند پناهگاه امام را پناهگاه ما قرار داده است
حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی در ادامه با بازگشت به بحث توحیدی ابتدای سخنان خود، این مسئله را جلوه‌ای از کرامت خداوند دانست و اظهار کرد: همان خدایی که انسان را از وابستگی و رو زدن به مردم نهی کرده، برای او پناهگاه‌هایی قرار داده که مراجعه به آن‌ها موجب ذلت نیست و در مسیر بندگی خداوند معنا پیدا می‌کند.وی افزود: یکی از جلوه‌های کرم الهی این است که پناهگاه امامان را برای ما نیز پناهگاه قرار داده است. به گفته او، اگر انسان بخواهد کرامت خداوند را در این زمینه درک کند، باید به این نکته توجه داشته باشد که حتی امام معصوم(ع) نیز پناهگاهی دارد و خداوند همان پناه را در اختیار بندگان خود قرار داده است.وی با اشاره به مضمون دعای عهد و برخی دعاهای مأثور از امام صادق(ع)، توضیح داد: در این ادعیه، برای کسانی که بی‌یاور و بی‌پناه هستند، از خداوند طلب یاری و حمایت از سوی امام شده است. بر این اساس، انسان مؤمن در سخت‌ترین شرایط نیز نباید خود را بی‌پناه بداند؛ زیرا در منظومه امامت، برای او پناهی قرار داده شده است.