در شهرهای امروز، پدافندغیرعامل تنها به حفاظت از زیرساخت‌ها در برابر تهدیدهای امنیتی محدود نمی‌شود؛ بلکه هر اقدامی که تاب‌آوری شهر را در برابر بحران‌هایی همچون خشکسالی، سیلاب، اختلال در شبکه‌های خدماتی و سایر مخاطرات افزایش دهد، بخشی از مفهوم پدافند غیرعامل و مدیریت پایدار شهری به شمار می‌رود. در این میان، آب یکی از حیاتی‌ترین مؤلفه‌های تاب‌آوری شهر است.
خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش منابع آب زیرزمینی، بارش‌های نامنظم و همزمان وقوع بارش‌های شدید و سیلابی، یک پرسش جدی را پیش روی مدیریت شهری قرار داده است: آیا می‌توان آب‌های سطحی را که در زمان بارندگی به تهدید تبدیل می‌شوند، به یک فرصت برای پایداری شهر تبدیل کرد؟
پاسخ، تا حد زیادی در ایجاد استخرها و مخازن ذخیره آب‌های سطحی نهفته است.
تجربه‌ای که از گذشته می‌توان آموخت
ایران از گذشته‌های دور، سرزمین مدیریت هوشمندانه آب بوده است.قنات‌ها، کاریزها و آب‌انبارها تنها سازه‌هایی برای انتقال یا نگهداری آب نبودند؛ بلکه بخشی از یک نظام پیچیده و آینده‌نگر برای سازگاری انسان با اقلیم خشک و کم‌آب ایران محسوب می‌شدند.
آب‌انبارهای تاریخی، آب باران و منابع موجود را برای استفاده در دوره‌های کم‌آبی ذخیره می‌کردند و قنات‌ها نیز با بهره‌گیری از دانش بومی، امکان انتقال پایدار آب را فراهم می‌ساختند. این تجربه تاریخی نشان می‌دهد که مدیریت منابع آب در سرزمین ما، سابقه‌ای طولانی و قابل اتکا دارد.
اما درشهرهای امروز، باوجود پیشرفت فناوری و افزایش توان مهندسی، هنوز در بسیاری از موارد سازوکار مناسبی برای جمع‌آوری و ذخیره آب‌های سطحی پیش‌بینی نشده است.
از تهدید سیلاب تا فرصت ذخیره آب
استخر ذخیره آب‌های سطحی را نباید صرفاً یک پروژه عمرانی دانست. این سازه می‌تواند همزمان چند مسئله شهری را مدیریت کند.
جمع‌آوری بخشی از روان‌آب‌های ناشی از بارندگی، کاهش آب‌گرفتگی معابر و خسارات ناشی از سیلاب، ذخیره آب برای استفاده در ماه‌های خشک، کمک به تأمین آب مورد نیاز فضای سبز شهری و کاهش هزینه‌های آبیاری، از جمله مهم‌ترین کارکردهای این طرح است.
در واقع، با یک نگاه جامع می‌توان آب باران را از یک عامل تهدیدکننده به یک ذخیره استراتژیک شهری تبدیل کرد.
این مخازن می‌توانند به‌صورت روباز یا پوشیده و متناسب با شرایط اقلیمی، توپوگرافی و ظرفیت‌های هر شهر طراحی شوند. مهم‌تر از احداث مخزن، مکان‌یابی علمی و اتصال آن به شبکه مناسب انتقال و آبیاری فضای سبز است تا آب ذخیره‌شده واقعاً وارد چرخه مصرف شهری شود.
بدیهی است استفاده از آب‌های سطحی برای شرب، نیازمند تصفیه و رعایت کامل استانداردهای بهداشتی و الزامات قانونی است و نباید بدون فرآیندهای لازم وارد شبکه آب شرب شود.
زیرساختی که کمتر دیده می‌شود
یکی از چالش‌های مدیریت شهری، توجه بیشتر به پروژه‌هایی است که نتیجه آنها سریع‌تر در منظر عمومی دیده می‌شود؛ درحالی‌که بسیاری از زیرساخت‌های حیاتی شهر، در زیر زمین یا دور از چشم شهروندان شکل می‌گیرند.
استخر ذخیره آب‌های سطحی شاید در کوتاه‌مدت به اندازه یک میدان، بلوار یا پروژه زیباسازی شهری دیده نشود، اما در زمان بحران می‌تواند ارزش واقعی خود را نشان دهد.
مدیریت شهری نباید تنها به پروژه‌هایی بیندیشد که امروز دیده می‌شوند؛ بلکه باید زیرساخت‌هایی را نیز بسازد که فردا شهر را نجات می‌دهند.
ضرورت یک برنامه شهری برای آب
در مدیریت شهری ایران، مسئولیت منابع آب میان دستگاه‌های مختلفی همچون شهرداری، آب منطقه‌ای، جهاد کشاورزی، منابع طبیعی و سایر نهادهای مرتبط توزیع شده است. همین پراکندگی وظایف، گاهی موجب شده موضوع ذخیره و مدیریت آب‌های سطحی در محدوده شهر، متولی و برنامه‌ای یکپارچه نداشته باشد.
راهکار، شکل‌گیری یک برنامه مشترک و هماهنگ برای مدیریت آب شهری است؛ برنامه‌ای که در آن شهرداری، شورای اسلامی شهر و دستگاه‌های متولی منابع آب، هرکدام وظیفه و سهم مشخصی داشته باشند.
شهرداری‌ها نیز باید با بهره‌گیری از مشاوران متخصص، نسبت به شناسایی نقاط مناسب برای ایجاد مخازن و استخرهای ذخیره آب در داخل شهر، ورودی‌ها و خروجی‌های شهر و مسیرهای طبیعی روان‌آب اقدام کنند و این موضوع را در برنامه‌های توسعه و بودجه‌های سالانه خود بگنجانند.
شوراها؛ مطالبه‌گر امنیت آبی شهر
در این میان، نقش شوراهای اسلامی شهر بسیار مهم است. شورا نباید صرفاً اجرای پروژه‌های روزمره را از شهرداری مطالبه کند؛ بلکه باید درباره آینده و تاب‌آوری شهر نیز سؤال داشته باشد.
آیا شهر برای خشکسالی‌های آینده برنامه دارد؟
آیا روان‌آب‌های ناشی از بارندگی مدیریت می‌شوند؟
آیا ظرفیت ذخیره آب‌های سطحی شناسایی شده است؟
آیا شبکه فضای سبز امکان استفاده از آب‌های ذخیره‌شده را دارد؟
این پرسش‌ها باید بخشی از ادبیات برنامه‌ریزی مدیریت شهری باشد.
ایجاد مخازن ذخیره آب‌های سطحی، شاید پروژه‌ای پرزرق‌وبرق و نمایشی نباشد، اما در نگاه بلندمدت، می‌تواند یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی شهر باشد؛ سرمایه‌گذاری برای روزهایی که ممکن است باران، سیلاب باشد و آب، کمیاب‌ترین ثروت شهر.
شهر پایدار، شهری نیست که فقط امروز را به‌خوبی اداره کند؛ شهری است که برای بحران‌های فردا نیز ذخیره و برنامه داشته باشد.
و شاید یکی از مهم‌ترین مصادیق پدافند غیرعامل در مدیریت شهری همین باشد: آب را پیش از آنکه بحران شود، مدیریت و پیش از آنکه هدر برود، ذخیره کنیم.
∎