خس‌خس سینه، سرفه، احساس فشار یا سنگینی در قفسه سینه و تنگی نفس از علائم شناخته‌شده آسم هستند. البته همه افراد به یک محرک واکنش یکسانی نشان نمی‌دهند و ممکن است عامل تحریک‌کننده آسم یک فرد با فرد دیگر کاملاً متفاوت باشد. به همین دلیل، شناخت محرک‌های شخصی و داشتن یک برنامه مشخص برای کنترل بیماری اهمیت زیادی دارد.
در ادامه با مهم‌ترین محرک‌هایی که ممکن است در فصل‌های مختلف سال مشکل‌ساز شوند و راه‌های کاهش مواجهه با آنها آشنا می‌شویم.
۱. گرده گیاهان؛ یکی از مهم‌ترین محرک‌های فصلی
گرده درختان، علف‌ها و علف‌های هرز از مهم‌ترین آلرژن‌های فصلی هستند. زمانی که مقدار گرده در هوا افزایش پیدا می‌کند، افراد حساس ممکن است علاوه بر علائم آلرژی مانند عطسه، آبریزش بینی و خارش چشم، دچار تشدید علائم آسم هم بشوند. گرده‌ها به‌ویژه برای افرادی اهمیت دارند که هم آسم و هم آلرژی فصلی دارند. قرار گرفتن در معرض مقدار بالای گرده می‌تواند احتمال تشدید علائم و مراجعه به مراکز درمانی را افزایش دهد.
چطور تماس با گرده را کمتر کنیم؟
اگر می‌دانید به گرده یک گیاه حساس هستید، در روزهایی که میزان گرده در هوا بالاست، بهتر است:
- پنجره‌ها را تا حد امکان بسته نگه دارید.
- بعد از فعالیت در فضای باز، لباس‌ها را عوض کنید.
- اگر مدت زیادی بیرون بوده‌اید، دوش بگیرید تا گرده‌های روی پوست و مو پاک شوند.
- در زمان اوج گرده‌افشانی، فعالیت طولانی در فضای باز را محدود کنید.
- اگر پزشک برایتان داروی کنترل‌کننده یا داروی تسکین‌دهنده تجویز کرده است، آن را طبق برنامه استفاده کنید.
نکته مهم این است که لازم نیست همه افراد مبتلا به آسم از حضور در فضای باز خودداری کنند؛ هدف، شناخت محرک شخصی و کاهش مواجهه در زمان‌هایی است که خطر بیشتر است.
۲. هوای سرد و خشک؛ چرا سرما می‌تواند نفس کشیدن را سخت‌تر کند؟
هوای سرد و خشک می‌تواند در بعضی افراد مبتلا به آسم باعث تحریک و تنگ شدن راه‌های هوایی شود. این مسئله به‌خصوص هنگام فعالیت بدنی در هوای سرد می‌تواند محسوس‌تر باشد. برای بعضی افراد، ورود ناگهانی از محیط گرم به هوای بسیار سرد یا برعکس نیز می‌تواند علائم را تحریک کند. اگر هوای سرد محرک آسم شماست، هنگام خروج از خانه در هوای سرد پوشاندن بینی و دهان با شال می‌تواند کمک کند؛ این کار باعث می‌شود هوایی که وارد دستگاه تنفسی می‌شود تا حدی گرم و مرطوب شود.
۳. عفونت‌های تنفسی؛ سرماخوردگی ساده هم می‌تواند مهم باشد
سرماخوردگی، آنفلوآنزا و برخی عفونت‌های ویروسی تنفسی از محرک‌های شناخته‌شده تشدید آسم هستند. در افراد مبتلا به آسم، عفونت تنفسی می‌تواند التهاب راه‌های هوایی را افزایش دهد و کنترل علائم را دشوارتر کند. CDC نیز عفونت‌های مرتبط با سرماخوردگی، آنفلوآنزا و RSV را در میان محرک‌های حمله آسم قرار می‌دهد.
برای کاهش خطر:
- دست‌ها را مرتب بشویید.
- تا حد امکان از تماس نزدیک با افراد بیمار خودداری کنید.
- واکسن‌های توصیه‌شده را با نظر پزشک دریافت کنید.
- اگر دچار عفونت تنفسی شدید، برنامه درمانی آسم خود را خودسرانه قطع نکنید.
- اگر علائم تنفسی‌تان بیشتر از حد معمول شد، با پزشک یا تیم درمانی خود تماس بگیرید.
۴. گردوغبار و مایت‌ها؛ محرک‌هایی که در خانه پنهان می‌شوند
گاهی مشکل از بیرون خانه نمی‌آید. مایت‌ها، گردوغبار موجود در خانه و شوره یا ذرات پوست حیوانات خانگی می‌توانند برای بعضی افراد محرک آسم باشند. مایت‌های گردوغبار موجودات میکروسکوپی هستند که در بسیاری از خانه‌ها پیدا می‌شوند و بیشتر در تشک، بالش و سایر وسایل پارچه‌ای تجمع دارند.
برای کاهش مواجهه با آنها می‌توان:
- ملحفه‌ها را به‌طور منظم بشویید.
- از روکش‌های ضدآلرژن برای تشک و بالش استفاده کنید.
- گردوغبار خانه را مرتب تمیز کنید.
- در صورت امکان از جاروبرقی دارای فیلتر HEPA استفاده کنید.
- رطوبت خانه را در محدوده مناسب نگه دارید.
CDC توصیه می‌کند رطوبت نسبی داخل خانه برای کاهش رشد مایت‌ها و کپک‌ها پایین نگه داشته شود؛ محدوده حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد برای بسیاری از خانه‌ها مناسب است.
۵. کپک و رطوبت؛ ترکیبی که نباید نادیده گرفته شود
کپک در محیط‌های مرطوب رشد می‌کند و هاگ‌های آن می‌توانند در هوا پخش شوند. قرار گرفتن در معرض کپک ممکن است علائم آسم را تشدید کند، حتی در افرادی که الزاماً آلرژی شناخته‌شده به کپک ندارند. حمام، آشپزخانه، زیرزمین، اطراف پنجره‌ها و مناطقی که دچار نشتی آب شده‌اند، از مکان‌های مستعد رشد کپک هستند. اگر در خانه رطوبت یا نشتی وجود دارد، برطرف کردن منبع رطوبت اهمیت بیشتری از صرفاً پاک کردن سطح کپک دارد. به‌خصوص اگر آسم دارید، بهتر است وارد محیط‌هایی که رشد قابل مشاهده یا بوی شدید کپک دارند نشوید و مشکل رطوبت را برطرف کنید.
۶. آلودگی هوا؛ محرکی که فقط مخصوص شهرهای بزرگ نیست
تغییر فصل به‌خودی‌خود دشمن افراد مبتلا به آسم نیست؛ مشکل اصلی، تغییر در میزان و نوع محرک‌های محیطی است. گرده گیاهان، هوای سرد و خشک، عفونت‌های تنفسی، مایت‌ها، کپک، آلودگی هوا، دود، مواد شیمیایی و در شرایط خاص رعدوبرق می‌توانند علائم را در افراد مستعد تشدید کنندآلودگی هوا می‌تواند راه‌های هوایی را تحریک کرده و علائم آسم را تشدید کند. ذرات معلق ریز، دود ناشی از آتش‌سوزی، آلاینده‌های حاصل از خودروها و برخی آلاینده‌های صنعتی از جمله عواملی هستند که می‌توانند برای افراد مبتلا به آسم مشکل‌ساز شوند.
در روزهایی که کیفیت هوا نامناسب است:
- شاخص کیفیت هوا را بررسی کنید.
- فعالیت شدید و طولانی در فضای باز را کاهش دهید.
- از دود سیگار و دود دست‌دوم دوری کنید.
- در محیط‌های بسته نیز از سوزاندن موادی که دود تولید می‌کنند، مانند عود یا برخی مواد معطر، خودداری کنید.
البته محدود کردن فعالیت بیرون از خانه به معنی خانه‌نشینی دائمی نیست؛ بهتر است زمان و شدت فعالیت را بر اساس وضعیت آلودگی هوا و شرایط بیماری تنظیم کنید.
۷. رعدوبرق؛ پدیده‌ای نادر اما مهم برای بعضی افراد
یکی از جالب‌ترین ارتباط‌ها میان آب‌وهوا و آسم، پدیده‌ای است که به آن آسم ناشی از طوفان یا Thunderstorm Asthma گفته می‌شود. این اتفاق معمولاً زمانی اهمیت پیدا می‌کند که رعدوبرق با فصل گرده‌افشانی و میزان بالای گرده در هوا هم‌زمان شود.
اما چرا؟
رعدوبرق و شرایط جوی همراه آن می‌تواند باعث جابه‌جایی و تمرکز گرده‌ها در نزدیکی سطح زمین شود. رطوبت و بارندگی همچنین ممکن است باعث شکستن برخی دانه‌های گرده و آزاد شدن ذرات آلرژن کوچک‌تر شود؛ ذراتی که می‌توانند راحت‌تر وارد قسمت‌های پایین‌تر دستگاه تنفسی شوند.
به همین دلیل، در برخی مناطق جهان افزایش مراجعه افراد مبتلا به آسم پس از طوفان‌های همراه با فصل گرده‌افشانی مشاهده شده است. این پدیده شایع نیست و هر طوفانی باعث تشدید آسم نمی‌شود، اما افرادی که آسم آلرژیک یا آلرژی فصلی دارند بهتر است در روزهایی که هم میزان گرده بالاست و هم احتمال طوفان وجود دارد احتیاط بیشتری داشته باشند.
۸. دود آتش و آتش‌سوزی‌های جنگلی
دود ناشی از آتش‌سوزی جنگل‌ها، سوزاندن بقایای کشاورزی، آتش‌های خانگی و سایر منابع می‌تواند حاوی ذرات ریز و مواد تحریک‌کننده دستگاه تنفسی باشد. برای افراد مبتلا به آسم، قرار گرفتن در معرض دود می‌تواند علائم را تشدید کند. حتی اگر فرد به ماده خاصی آلرژی نداشته باشد، خود دود می‌تواند محرک دستگاه تنفسی باشد. در روزهایی که دود در هوا زیاد است، بهتر است تا حد امکان از فضای آلوده دور بمانید و وضعیت کیفیت هوا را بررسی کنید. دود سیگار هم استثنا نیست. قرار گرفتن در معرض دود دست‌دوم می‌تواند حمله آسم را تحریک کند و افراد مبتلا به آسم بهتر است تا حد امکان از آن دور باشند.
۹. عطر، اسپری و بخارات شیمیایی
گاهی محرک آسم چیزی است که اصلاً به‌عنوان «آلرژن» به آن فکر نمی‌کنیم. عطرهای قوی، اسپری‌های خوشبوکننده، برخی مواد شوینده، رنگ‌ها و بخارات شیمیایی می‌توانند در بعضی افراد باعث تحریک راه‌های هوایی شوند. CDC نیز مواد شیمیایی و برخی عطرها را در فهرست محرک‌های احتمالی آسم قرار می‌دهد. اگر متوجه شده‌اید محصول خاصی باعث سرفه، خس‌خس یا احساس تنگی نفس شما می‌شود، بهتر است تماس با آن را کاهش دهید و هنگام استفاده از مواد شیمیایی، تهویه مناسب را جدی بگیرید.
آیا تغییر فصل به‌تنهایی باعث آسم می‌شود؟
خیر. آسم یک بیماری مزمن راه‌های هوایی است و تغییر فصل به‌تنهایی علت ایجاد آسم نیست. آنچه با تغییر فصل اتفاق می‌افتد، تغییر در محیط و افزایش یا کاهش برخی محرک‌هاست؛ برای مثال:
- در برخی فصل‌ها میزان گرده افزایش پیدا می‌کند.
- هوای سرد و خشک بیشتر می‌شود.
- برخی عفونت‌های تنفسی شایع‌تر می‌شوند.
- تغییر رطوبت می‌تواند شرایط رشد کپک را فراهم کند.
- آلودگی هوا ممکن است در بعضی دوره‌ها افزایش پیدا کند.
بنابراین، یک فرد ممکن است در یک فصل علائم بیشتری داشته باشد، در حالی که فرد دیگری در همان فصل مشکل خاصی نداشته باشد.
چطور بفهمیم محرک آسم خودمان چیست؟
یکی از مفیدترین کارها این است که الگوی علائم خود را ثبت کنید. مثلاً اگر هر بار بعد از پیاده‌روی در هوای سرد دچار سرفه و خس‌خس می‌شوید، یا در روزهایی که میزان گرده بالاست علائم‌تان بیشتر می‌شود، این الگو می‌تواند به شناسایی محرک کمک کند.
می‌توانید برای چند هفته یادداشت کنید:
- چه زمانی علائم شروع شد؟
- قبل از آن کجا بودید؟
- هوا سرد بود یا گرم؟
- میزان آلودگی هوا چطور بود؟
- آیا در فضای باز بودید؟
- آیا در معرض گردوغبار، کپک یا دود قرار گرفتید؟
- آیا اخیراً سرماخورده بودید؟
- شدت علائم چقدر بود؟
- چه دارویی استفاده کردید و چه اثری داشت؟
این اطلاعات می‌تواند هنگام مراجعه به پزشک هم بسیار مفید باشد.
فقط دوری از محرک‌ها کافی است؟
خیر. این نکته بسیار مهم است. پرهیز از محرک‌ها می‌تواند بخشی از کنترل آسم باشد، اما جایگزین درمان تجویزشده توسط پزشک نیست. هدف درمان آسم این است که التهاب و علائم بیماری تا حد ممکن کنترل شوند و خطر تشدید بیماری کاهش پیدا کند.
اگر برای شما داروی کنترل‌کننده تجویز شده است، آن را طبق دستور پزشک مصرف کنید؛ حتی در روزهایی که احساس می‌کنید حالتان کاملاً خوب است. همچنین داروی تسکین‌دهنده‌ای را که پزشک برای شرایط خاص تجویز کرده، طبق برنامه در دسترس داشته باشید. CDC و راهنمای GINA بر شناخت محرک‌ها و داشتن برنامه مشخص برای کنترل و تشدید آسم تأکید دارند. داروهای آسم را نباید خودسرانه شروع، قطع یا کم‌وزیاد کرد.
اگر علائم آسم ناگهان شدید شد، چه کنیم؟
هر فرد مبتلا به آسم بهتر است یک برنامه اقدام برای آسم (Asthma Action Plan) داشته باشد که مشخص کند هنگام تشدید علائم چه کاری انجام دهد و چه زمانی نیاز به مراجعه فوری به پزشک یا مرکز درمانی دارد. راهنمای GINA ۲۰۲۶ نیز بر داشتن برنامه‌ای که نحوه تغییر داروهای تسکین‌دهنده و درمان نگهدارنده و زمان مراجعه برای دریافت مراقبت پزشکی را مشخص کند، تأکید می‌کند.
اگر تنگی نفس شدید است، علائم به‌سرعت بدتر می‌شوند، فرد نمی‌تواند به‌خوبی صحبت یا فعالیت کند، یا داروی تسکین‌دهنده طبق برنامه اثر مورد انتظار را ندارد، نباید منتظر ماند و باید فوراً کمک پزشکی دریافت کرد. در تشدید شدید آسم، تأخیر در دریافت مراقبت می‌تواند خطرناک باشد.
آیا اضطراب می‌تواند آسم را بدتر کند؟
استرس و هیجان شدید در بعضی افراد می‌تواند با تغییر الگوی تنفس و افزایش علائم، کنترل آسم را دشوارتر کند. از طرف دیگر، تجربه تنگی نفس نیز می‌تواند اضطراب ایجاد کند. بنابراین اگر متوجه شده‌اید علائم شما در دوره‌های استرس بیشتر می‌شوند، این موضوع را با پزشک مطرح کنید. نکته مهم این است که علائم تنفسی را صرفاً به اضطراب نسبت ندهیم؛ زیرا تنگی نفس و خس‌خس می‌توانند نشانه تشدید واقعی آسم باشند.
بهترین حالت خوابیدن برای فرد مبتلا به آسم چیست؟
یک حالت خواب مشخص که برای همه افراد مبتلا به آسم بهترین باشد وجود ندارد. اگر علائم شبانه دارید، مسئله مهم‌تر از انتخاب یک «پوزیشن جادویی»، پیدا کردن علت تشدید علائم و اطمینان از کنترل مناسب آسم است. برای مثال، قرار گرفتن در معرض گردوغبار و مایت‌های موجود در تشک و بالش می‌تواند برای برخی افراد محرک باشد. همچنین اگر رفلاکس معده یا سایر مشکلات هم‌زمان وجود داشته باشد، ممکن است علائم شبانه بیشتر شوند. اگر مرتباً به‌دلیل سرفه، خس‌خس یا تنگی نفس از خواب بیدار می‌شوید، بهتر است با پزشک درباره کنترل آسم صحبت کنید.
جمع‌بندی
تغییر فصل به‌خودی‌خود دشمن افراد مبتلا به آسم نیست؛ مشکل اصلی، تغییر در میزان و نوع محرک‌های محیطی است. گرده گیاهان، هوای سرد و خشک، عفونت‌های تنفسی، مایت‌ها، کپک، آلودگی هوا، دود، مواد شیمیایی و در شرایط خاص رعدوبرق می‌توانند علائم را در افراد مستعد تشدید کنند.
خبر خوب این است که بخش قابل‌توجهی از این عوامل قابل مدیریت‌اند. شناخت محرک‌های شخصی، توجه به کیفیت هوا و شرایط آب‌وهوا، کاهش مواجهه با آلرژن‌ها و دود، رعایت درمان تجویزشده و داشتن یک برنامه مشخص برای زمان تشدید علائم، می‌تواند به کنترل بهتر آسم کمک کند.
آسم قابل کنترل است؛ اما کنترل خوب آن به معنی نادیده گرفتن علائم یا قطع خودسرانه داروها نیست. اگر علائم تغییر کرده‌اند یا بیشتر از گذشته شده‌اند، بهتر است برنامه درمانی با پزشک بازبینی شود.