دیده بانی دقیق در سیاست و مدیریت از آن رو مهم و ضروری است که فرصت های بی شماری را از رصد و شناخت جامعه، جهان و ظرفیت های خود و دیگران را پیش روی تصمیم گیر می گذارد و تصمیمات را از میان تردیدها عبور داده و اقدام صحیح و سپس نظارت و ارزیابی را تسهیل می کند و نه تنها مشکلات موجود را حل که از بروز بحران های احتمالی نیز پیشگیری می کند. روشن است دیده بانی به معنی پیش بینی قطعی نیست چه آنکه در امور سیاسی و مدیریتی بخشی از نتیجه وابسته به اتفاقات در فاصله تصمیم تا اقدام است و چنین نیست که این اتفاقات همواره قابل پیش بینی باشند.
یکم:
برای دیده بانی صحیح ابتدا لازم است موانعِ دید برطرف شود.در نظر بگیرید اگر کاروان شتری در حال حرکت باشد و ما از شکافِ جاکلیدیِ دربِ خانه به این کاروان نگاه کنیم فقط یک شتر از میان صدها شتر را خواهیم دید و آن را نیز ناقص می بینیم زیرا ابتدا سرِ شتر و پس از هر حرکتی، بخش دیگری از بدنش را می بینیم . اما اگر به بالای پشت بامِ همان خانه برویم، کلِ کاروان را یکجا خواهیم دید و کوچک و بزرگ، مسیر پیش رو و موانع و شرایط اطراف را تشخیص خواهیم داد. تفاوت در دامنه دید است که با یک جابجایی از پشت درب بسته به بام خانه این دامنه از تنگنا ومحدویت به وسعت و فراخی تبدیل شد.
محدودیت دید، گاه ناآگاهانه و گاه خودخواسته است. مولانا تصویر خوبی از این محدودیت ارائه می دهد:
دو سرِ انگشت بر دو چشم نِه
هیچ بینی از جهان، انصاف دِه
گر نبینی این جهان معدوم نیست
عیب جز ز انگشت نفس شوم نیست
تو ز چشم انگشت را بَردار هین
وانگهانی هرچه می‌خواهی ببین
(مثنوی؛ دفتر اول؛بخش ۷۷)

نگاه‌های پرده پس زن لازم است تا موانع دید را برطرف کند. تنگ نظری، فقط آسیب به خود است و نتیجه ای در بر ندارد. تنگنایِ دید در سیاست و مدیریت، صرفا فقدان اطلاعات نیست بلکه تنگنای میدان و ساحت دید است. تعصبات ناروا، میل به دیدن آنچه مطلوب است و پرهیز از دیدن واقعیات نامطلوب، وجود منافع گروهی یا شخصی، ترس از شنیدن خبرهای ناخوشایند، می توانند به عنوان موانع دید صحیح، از دیده بانی صحیح پیشگیری کنند. و نقش همان انگشتی را بازی کنند که مولانا به عنوان مانعِ دیدِ جهان از آن یاد می کند.
دوم:
برای ایجاد میدان وسیعِ دیده بانی و برداشت انگشت از چشم، لازم است تا از پیش‌فرض‌های ثابت و متصلب فاصله گرفت و با سیال بودن موضوعات ، میدان دیده‌بانی را نیز تغییر داد و صداهای متفاوت را شنید، از جمع سپاری تا حد ممکن سود برد، منابع دریافت اطلاعات را تنوع بخشید، نشانه های کوچک را نیز در میدان دید جای داد، از تجارب مختلف در داخل و خارج از کشور بهره گرفت.
هریک از موارد فوق را می توان بدون افزودن سازوکارهای جدید و صرفا با ترمیم و اصلاح سازوکارهای موجود، عملی کرد. بخشی از کارکرد آمارگیری های دقیق، جذب داده های سودمند ، گردآوری و تحلیل تجارب و رصد های نقطه ای ، این است که به فراخی میدان دید برای دیده بان کمک کنند. متاسفانه گاهی همین سازوکارها که ماهیتی رصد کننده دارند به مانعی برای رصد صحیح تبدیل می شوند. دیده بانی درست، در ذات خود اقناع و باورآفرینی را نیز می پروراند و سبب شناخت صحیح و موثر در تصمیم سازی و تصمیم گیری می شود. امروزه با ابزارهای جدید و تحلیل تجربه های پیشین، امکان دیده بانی و تشخیصِ به هنگام بیش از گذشته فراهم شده است و ارتباطات گسترده و نزدیک و لحظه ای درجهان، موجبات انتقال تجارب سودمند را فراهم آورده است اما به تناسب این امکانات، رصدگرها و رصدگاهها خود را با آن منطبق نکرده اند. سرعت در انطباق، امری حیاتی است و اکنون که دوری برطرف شده است باید دیری را نیز برطرف کرد.
سوم:
شناخت مبتنی بر اطلاعات و تحلیل صحیح، محصول دیده بانی درست است. اگر دیده بانی دور نگرانه و به هنگام صورت پذیرد، می تواند به شناختِ صحیح کمک کند و تصمیمات را بر پایه شناخت صحیح پی ریزی کند. ادراک صحیح بخش مهمی از تصمیم درست است. انسان با چشم و گوش، علم پیدا می کند اما با ابزار عملی مانند دست و پا و زبان، آن علم را محقق می سازد. اگر چشم و گوش خطری را درک کنند اما ابزار عملی فاقد توان حرکتی باشند، نمی تواند خود را از خطر برهاند. در این فرض هیچکس نمی تواند به کارکرد چشم و گوش ایراد بگیرد که چرا وظیفه خود را به خوبی انجام نداده اند چه آنکه هم چشم و هم گوش در مرحله ادراک، به درستی انجام وظیفه کرده اند. اما در مرحله عمل، دست و پا از اجرای عملی مطابق با ادراک باز مانده اند. مانند فرد فاقد توان حرکتی که ماری را می بیند و خطر را ادراک می کند اما به دلیل ناتوانی و معلولیت نمی تواند اقدامی انجام دهد. بنابراین ،گرچه ادراک و دیده بانی بخش مهمی از تصمیم خوب و تاثیر گذار است اما همه آن نیست. باید توان حرکتی را افزایش داد و قدرت واکنش را بالا برد . واسپاری اختیارات به استانداران از نمونه های موفق دیده بانی درست دولت پیش از بروز جنگ بود. توان حرکتی استانداران را متناسب با ادراکات محلی آنان افزایش داد و این هم افزائی در دوران هر دو جنگ اخیر، آثار مثبت خود را نشان داد.
چهارم:

مرحله نهایی، اقدام است. دیده بانی درست شناخت صحیح ایجاد می کند و شناخت نیز به تصمیم درست منجر می شود و تصمیم درست نیز باید به اقدام صحیح بیانجامد. اگر هر کجای این زنجیره، گسسته یا سست شود، نتیجه مورد انتظار پدید نخواهد آمد. عمده مشکلات در دیده بانی مدیریتی و سیاسی ما در مفاصل ارتباطی این زنجیره است. گسست بین مفاصل ارتباطی این زنجیره، بار سنگین و سخت خود را بر دوش مردم می افکند و نقش چانه زنی و متوسل شدن به افراد ذی‌نفوذ افزایش می یابد و در نهایت موجب نارضایتی آنان را پدید می آورد. دستگاه مالیاتی اگر نتواند دقیق رصد کند و پس از رصد، مالیات را از مودیان واقعی وصول کند، مجبور می شود با شیوه های غیر اقناعی، به اخذ مالیات دست بزند. در چنین شرایطی اظهار مالیاتی مودیان با نظر کارشناسی مامورین وصول مالیات منطبق نخواهد بود و چانه زنی بر جای معیار تکیه می زند و در خلاء ناشی از فقدان سازوکار صحیح، نقشی برای افراد سودجو و کارچاق کن به صورت نانوشته تعریف می شود. اما با اصلاح ساختار می توان از نقش افراد کاست و زمینه رضایت شهروندان را فراهم ساخت. شیوه اخیر دولت در اصلاح نرخ بنزین نمونه دیگری از اصلاح صحیح است. برخی از ادراک ها ی اجتماعی ما فارغ از جناح بندی های سیاسی ، محل اجماع هستند به این معنی که همه گروههای اجتماعی بر ضرورت عمل به این ادراکات اذعان دارند. یافتن این اجماعیات کار سختی نیست اما اگر همان ها، مورد عمل واقع شوند تاثیرات فراوانی در ایجاد وفاق اجتماعی پدید خواهند آورد.
پنجم:
نتیجه آنکه دیده بانی درست و به‌هنگام در سیاست و مدیریت، ضرورت امروز جامعه ما است و فارغ از گرایش های سیاسی باید مورد توجه قرار گیرد. اگر نقش دستگاه‌ها در مرحله دیده‌بانی و شناخت و تصمیم و اقدام و ارزیابی و نظارت کاملا تفکیک شود و زنجیره اتصال مفصل‌های ارتباطی از دیده‌بانی تا اقدام و ارزیابی ترمیم شود، مدیریت پیش نگرانه اتفاق می‌افتد و از غافلگیری مدیریتی جلوگیری می‌شود. اکنون در بسیاری از عرصه‌ها از بهداشت و درمان گرفته تا آموزش، از اشتغال تا بهره‌وری، از ترکیب جمعیتی گرفته تا آمایش‌های مختلف، همه نیازمند اعمال این دیده‌بانی هستند تا از غافلگیری جلوگیری شود. دیده بانی صحیح، امکان شناخت را فراهم می آورد و شناخت، منجر به تصمیم درست می شود و تصمیم درست نیز در صورت اقدام متناسب، نتیجه مورد انتظار و رضایت جمعی را پدید می آورد.

** سفیر جمهوری اسلامی ایران در بوسنی و هرزگوین