در این نشست که با میزبانی دکتر احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهشهای اسلامی و با حضور حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی الهی خراسانی، معاون ترویج و اجتماعیسازی این مجموعه، به همراه جمعی از اعضای هیئت علمی و فضلا در تالار شیخ طوسی ترتیب یافت، ضرورت گذار از رویکردهای سنتی به سوی ظرفیتهای فقهی نوین همچون «مقاصدالشریعه» و «منطقهالفراغ» مورد واکاوی قرار گرفت. شرکتکنندگان در این رویداد علمی، با تأکید بر حفظ اصول و مبانی اعتقادی، همگرایی حداکثری و ترک مخاصمه را بهعنوان راهبرد بنیادین برای تحقق همزیستی مسالمتآمیز در جهان اسلام تبیین کردند.
آیتالله بروجردی(ره)؛ قهرمان تقریب در سده اخیر
حجت الاسلام و المسلمین سید ابوالحسن نواب، موسس و بنیانگذار دانشگاه ادیان و مذاهب ضمن ابراز خرسندی از حضور در مجموعه علمی و تحقیقاتی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی گفت: تقریب و وحدت مذاهب اسلامی از مهمترین و بلکه نخستین موضوع مطرح در جهان تشیع از زمان حیات حضرت امیرالمومنین(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) تا به امروز بوده و نقش مهمی در حیات و بقای تشیع داشته استو در این زمینه صحبت های زیادی توسط افراد و علمای ممختلف تاکنون انجام شده است.
وی ادامه داد: اما به نظر من، قهرمان کم نظیر در این عرصه مهم در صد سال اخیر، مرحوم حضرت آیت الله العظمی بروجردی(ره) مرجع عالیقدر و وقت شیعیان جهان است. کمتر کسی در این 100 سال توانسته است در این زمینه بر ایشان پیشی و سبقت بگیرد و افتتاح دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه با هدف نزدیک ساختن مذاهب اسلامی به یکدیگر، در شهر قاهره کشورمصر با همکاری مرحوم شیخ محمود شلتوت رئیس وقت دانشگاه الازهر مصر و حضور افرادی همچون حسن البناء، رهبر اخوان المسلمین در شورای مدیریتی آن دارالتقریب، اقدام بسیار موثر و مهمی بود که از سوی مرحوم حضرت آیت الله العظمی بروجردی(ره) در آن دوران صورت گرفت.
تقریب؛ پروژهای فراتر از نسخههای یکطرفه
رئیس دانشگاه ادیان و مذاهب تصریح کرد: توجه به یک نکته کلیدی در آن دارالتقریب و در دوران مرحوم حضرت آیت الله العظمی بروجردی(ره) از سوی علما و اندیشمندان شیعی مورد توجه قرار گرفت و آن اینکه تقریب و وحدت مذاهب اسلامی راه حل تنها شیعی ندارد بلکه باید به راه حل های درون اهل سنت هم اندیشیده شود و امروزه هم باید به این راه حل موثر، بیش از پیش توجه شود.
حجت الاسلام نواب با اشاره به اینکه سفرهای متعددی به کشورها و نقاط مختلف جهان در زمینه مطالعه راه های تقریب و وحدت مذاهب اسلامی داشته، اظهار کرد: امروزه یک تفکر در جهان اسلام از سوی اهل سنت مطرح است و آن اینکه با توجه به گسترش و فراوانی پیروان اهل سنت در سطح جهان و با توجه به جمعیت اندک و در اقلیت شیعیان نسبت به اهل تسنن، این شیعیان هستند که به وحدت و تقریب با اهل سنت بیشتر نیازمند بوده تا مشکلات جوامع شیعی حل شود.
ایشان یادآور شد: هنر و شاهکار مرحوم حضرت آیت الله العظمی بروجردی(ره) در دوران تاسیس دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه این بود که شخصیتی از اهل سنت مانند مرحوم شیخ محمود شلتوت، رئیس وقت دانشگاه الازهر مصررا پای کار آورد و او نیز فتوا داد که در جهان اسلام، همانطوری که از مذاهب اهل سنت میتوان تقلید کرد، از مذهب و فقه جعفری مربوط به شیعیان هم می توان تقلید کرد.
«مقاصدالشریعه»؛ نقطه تلاقی فقه شیعه و سنی
حجتالاسلام نواب در ادامه با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از ظرفیتهای درونمذهبی اهلسنت، از «مقاصدالشریعه» بهعنوان دریچهای نو برای تقریب یاد کرد و گفت: ما با تبعیت از الگوی آیتالله بروجردی، به سراغ فقه و آموزههای اهلسنت رفتیم. رشد و گسترش این نظریه توسط بزرگانی چون غزالی و جوینی صورت گرفت، اما نباید از نقش نویسنده کتاب «المواقف» در تنقیح این تفکر غفلت کرد. «ابنعاشور» تونسی با عبور از نگاه سنتیِ «حفظ پنجگانه» (جان، مال، ناموس، دین و عقل)، حلقه بسته مقاصدالشریعه را گشود و مصلحت امت اسلامی و عدالت اجتماعی را نیز در این محدوده جای داد. این رویکرد، مشابه دیدگاه مراجع بزرگ شیعه همچون آیتالله حکیم و آیتالله صدر است که عدالت را از اهداف اصلی شریعت میدانستند؛ چراکه اساساً فقه شیعه بدون توجه به عدل و عدالت، قابل تصور نیست.
ایشان با اشاره به اهمیت غایتمندی در احکام شرعی، روند رو به کمال انسان را هدف نهایی فتاوای مراجع تقلید دانست و بیان کرد: هدف از عمل به اعتقادات، اخلاق و احکام، ایجاد جهتگیریِ رو به رشد برای انجام اعمال صالح است. وی با تأکید بر اینکه فقه شیعه همواره بر این مسیر تأکید داشته است، تصریح کرد که در نظام فقهی اسلام، تمامی اجزا برای تحقق کمال بشری در کنار هم قرار میگیرند. این نگاه کلان، نه تنها تضادی با اصول مذهبی ندارد، بلکه نقطه اشتراک اندیشمندان جهان اسلام برای رسیدن به فهمی مشترک از دین است. در این چارچوب، تقریب مذاهب به معنای دست کشیدن از ریشههای فکری نیست، بلکه تلاشی برای تبیین اهداف متعالی شریعت است که در آن، عدالت و رشد انسان، به عنوان محورهای اصلی وحدتبخش میان شیعه و اهلسنت مطرح میشوند.
همزیستی مسالمتآمیز؛ راهبرد فقهی امت اسلام
حجتالاسلام والمسلمین نواب با اشاره به مفهوم «التعایش السلمی» یا همان همزیستی مسالمتآمیز بهعنوان راهکار وحدتبخش برخاسته از بطن فقه اهلسنت تصریح کرد: این نظریه از اهداف بنیادین شریعت اسلام به شمار میرود و بر همین مبنا در قالب برنامهای دهساله، همایشها و نشستهای متعددی با حضور علما و نخبگان تسنن در نقاط مختلف جهان برگزار شد تا اثبات شود این راهبرد صرفاً یک ایده شیعی نبوده و ریشه در نصوص و فتاوای مذاهب دیگر دارد. هماکنون آثار و کتابهای متعددی در کشورهایی نظیر لبنان و عراق درباره این موضوع تدوین شده و امروزه تنها درصد اندکی از صاحبنظران تسنن به دایره محدود پنجگانه سنتی مقاصدالشریعه پایبند ماندهاند و نگاهها کاملاً تحول یافته است. از سوی دیگر، اصل مبحث مقاصدالشریعه مورد اتفاق فقهای بزرگ امامیه همچون صاحب جواهر، آیتاللهالعظمی خویی، شاگردان برجسته ایشان در کشورهای عربی و مراجع تقلید معاصر بوده است که با عناوینی نظیر «روح شریعت»، «مذاق شریعت»، «برداشت از شریعت»، «فرهنگ شریعت» و «مقاصدالرسول(ص)» از آن یاد کردهاند.
گرهگشایی از مسائل نوپدید با نظریه «منطقهالفراغ»
مؤسس دانشگاه ادیان و مذاهب با تأکید بر اینکه در جهان امروز نمیتوان صرفاً با اتکا به نصّ صریح به انبوه پرسشها و موضوعات جدید پاسخ داد، اظهار کرد: بر همین اساس، اهلتسنن از اصطلاح «منطقهالعفو» بهره میبرند و معادل آن در فقه امامیه، نظریه راهگشای «منطقهالفراغ» است که از سوی متفکر برجسته شیعی، شهید آیتالله سید محمدباقر صدر مطرح شد. این گستره ناظر به بخشهایی از زیست مسلمانان است که خالی از احکام شرعی الزامی اولیه بوده و شریعت پاسخ به آنها را بر عهده مجتهدین گذاشته است. امروزه هزاران مسئله مستحدثه در حوزه عبادات، تعاملات روزمره و بهویژه چالشهای بیشمار در بستر فضای مجازی پدید آمده که نیازمند استنباط فقهی است. پاسخ به این نیازهای نوین تنها با تکیه بر ظرفیت فقهی نظریه منطقهالفراغ میسر میشود؛ رویکردی کارآمد که در گذشته توسط فقیه نامداری همچون شهید صدر تبیین شد و در عصر حاضر نیز مرجع عالیقدری چون آیتاللهالعظمی سیستانی به آن استناد و تمسک جستهاند.
از افق ادیان ابراهیمی تا نگاه نو به آیینهای شرقی
حجتالاسلام والمسلمین نواب در پاسخ به پرسشی درباره لزوم همگرایی ادیان، بر ضرورت همکاری میان ادیان ابراهیمی و بازخوانی جایگاه آیینهای شرقی تأکید کرد و گفت: توجه به وحدت ادیان الهی همواره مدنظر علمای شیعه بوده و برای نمونه، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان با تکیه بر پذیرش اسلام نزد خداوند، تصریح میکند که این تعبیر، منحصر به دین خاتم نیست و تمامی آیینهای توحیدیِ منشعب از دین حنیف حضرت ابراهیم(ع) را شامل میشود که همگی باید در مسیر هماهنگی گام بردارند. وی سپس به شیوه مواجهه با آیینهای پرجمعیتی چون هندوئیسم و بودیسم در کشورهایی نظیر هند، سریلانکا، تایلند، کامبوج و برمه اشاره کرد و دو دیدگاه را در این زمینه راهگشا دانست؛ نخست دیدگاه علامه طباطبایی بهعنوان استوانه معرفت معاصر که آموزههای کتاب بودا را امری زمینی ندانسته و آن را بیانی دیگر از معارف قرآنی تلقی میکرد و دوم، دیدگاه رهبر شهید معظم انقلاب، آیتالله خامنهای، که احتمال وحیانی بودن کتاب بودا و مبعوث شدن صاحب آن را منتفی ندانستهاند؛ رویکردهایی که افقهای مهمی پیش روی گفتگوی ادیان میگشاید.
حجتالاسلام نواب در بخش پایانی سخنان خود و در پاسخ به پرسشی دیگر درباره ماهیت وحدت تصریح کرد: طرح مقوله تقریب و وحدت اسلامی بههیچوجه بهمعنای دست کشیدن از اصول اعتقادی، ریشهها یا بنیانهای فکریِ اصیل تشیع و تسنن نیست؛ بلکه مقصود آن است که با حفظ کامل این باورها و چارچوبهای مذهبی، حرکت بهسوی همگرایی، پافشاری بر مشترکات، ترک کامل اختلافات و بهویژه اصل محوریِ «ترک مخاصمه» محقق شود تا بستری پایدار برای همزیستی مسالمتآمیز فراهم گردد. نواب با تأکید بر اینکه وقوع درگیری، نزاع و جنگ میان برادران شیعه و سنی هیچگونه پیشینهای در سیره و سنت اهلبیت عصمت و طهارت(ع) ندارد، خاطرنشان کرد که در مشی عملی و نظری علمای وارسته، فقهای برجسته شیعه و عالمان فرهیخته جهان اسلام نیز همواره تفرقه و نزاع مذهبی مردود بوده و مسیر ترسیمشده از سوی بزرگان دین، پیوسته بر تعامل سازنده، آرامش متقابل و تقویت وحدت امت اسلامی استوار بوده است.
افقهای نوین وحدت؛ از تجارب جهانی تا مناظرات تمدنی رضوی
دکتر احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی نیز در ادامه با تجلیل از کارنامه حجتالاسلام والمسلمین نواب، وی را چهرهای دردمند نسبت به بسط بینالمللی آموزههای دینی برشمرد و گفت: سفرهای متعدد به نقاط گوناگون جهان و گفتگو با بزرگان و پیشوایان ادیان و مذاهب، دستاوردهای پژوهشی و علمی ارزندهای در پی داشته و سبب شده است معارف اسلامی در کسوت یک روحانی وارسته و شخصیتی دانشگاهی و رسانهای به گوش جهانیان برسد. خلوص نیت، پرکاری، فداکاری، دوری از شهرتطلبی و داشتن افق دید جهانی از بارزترین ویژگیهای اخلاقی این استاد است که ثبت تجارب کمنظیر وی در قالب تاریخ شفاهی و برپایی آیین نکوداشت برای ایشان را به ضرورتی مبرم بدل میسازد. بنیاد پژوهشهای اسلامی نیز در امتداد همین رویکرد تقریبی و گفتگومحور، مجموعه فاخر پنججلدی «پروژه رضوی» را در دست تدوین و انتشار دارد که مناظرات امام رضا(ع) با سران و صاحبنظران ادیان و مذاهب گوناگون از جمله یهودیت، مسیحیت، زرتشت و صابئین را بهصورت مستقل و عالمانه مورد بازخوانی و واکاوی قرار داده است.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی الهی خراسانی نیز در پایان این نشست با ادای احترام به پیشینه درخشان این پژوهشگر برجسته در حوزه تقریب مذاهب تصریح کرد: سالها رفاقت و همراهی نزدیک با مرحوم آیتالله واعظزاده خراسانی، از پیشگامان نامدار وحدت اسلامی، بستری غنی فراهم ساخته تا امروز بتوان از دیدگاهها و رهیافتهای کاربردی این استاد برای پاسخ به نیازها و چالشهای جاری جهان اسلام بهره برد. طرح این مباحث بنیادین و حضور اندیشمندان تراز اول در این محافل، نقطه عطفی در تعمیق جریان همگرایی امت اسلام به شمار میرود و استمرار این رویدادها با همراهی استادان و صاحبنظران فرهیخته، بدون تردید منشأ برکات علمی گسترده و تقویت پایههای پژوهشی در مجموعه بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی خواهد بود.