نویسنده: سالومه مامولادزه، دستیار تحریریه اوراسیا دیلی مانیتور در بنیاد جیمزتاون است. او عضو فارغالتحصیل در مرکز مطالعات اوراسیا، روسیه و اروپای شرقی است.
دیپلماسی ایرانی: در ۱۰ اوت، ایالات متحده، ارمنستان و آذربایجان یکمین سالگرد اجلاس صلح کاخ سفید را جشن گرفتند. آنها مجدداً بر تعهدات خود تأکید کردند و بر پیشرفت در راستای اجرای مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی (TRIPP) تأکید کردند. این پروژه آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقه نخجوان متصل می کند، تعامل غرب با ارمنستان را عمیق تر می کند و رقیب جدیدی را به شبکه های ترانزیتی ایجاد شده گرجستان معرفی می کند. این ابتکار در حالی صورت میگیرد که آذربایجان و ارمنستان در پی چندین دهه درگیری بر سر قرهباغ کوهستانی و تصرف این قلمرو توسط آذربایجان در سال ۲۰۲۳ به سمت توافق صلح حرکت میکنند.
مسیر هنوز ساخته نشده است. دادگاه قانون اساسی ارمنستان در حال بررسی چارچوب توافقنامه دولت با ایالات متحده است. در صورتی که دادگاه این موافقتنامه را قانون اساسی تشخیص دهد، برای تصویب به مجلس شورای ملی خواهد رفت.
قانون اساسی ارمنستان نیز برای دومین فرایند منطقه ای تبدیل شده است. آذربایجان تغییرات قانون اساسی را شرط امضای توافقنامه صلح با ارمنستان قرار داده، با این استدلال که ارجاع به اعلامیه استقلال ۱۹۹۰ به معنای ادعای ارضی علیه آذربایجان است. ارمنستان در حال آماده سازی یک قانون اساسی جدید است و دولت در نظر دارد برای تصویب آن در سال ۲۰۲۷ همه پرسی برگزار کند. این روند قانون اساسی اکنون مستقیماً بر پروژه ترانزیت تحت حمایت ایالات متحده و روند صلح ارمنستان و آذربایجان تأثیر می گذارد.
برای چندین دهه، سه کشور قفقاز جنوبی نقشهای نسبتاً ثابتی را ایفا کردند. گرجستان به عنوان اصلی ترین کریدور ترانزیتی شرق – غرب منطقه و غربی ترین ایالت آن بود. ارمنستان همچنان به دلیل مرزهای بسته و وابستگی به روسیه محدود بود. آذربایجان از منابع انرژی خود برای ایجاد قدرت اقتصادی و در عین حال روابط محدود با نهادهای غربی استفاده کرد. اکنون، ارمنستان در حال ظهور به عنوان یک کانال جدید برای تعامل غرب و ارتباط منطقهای است، آذربایجان خود را به عنوان یک قطب بزرگ انرژی و ترانزیتی در حالی که سیاست خارجی چندجانبه را دنبال میکند، قرار میدهد، و گرجستان برای نقش سنتی خود به عنوان کریدور اصلی شرق – غرب منطقه و لنگر دموکراتیک با رقابت مواجه است. در حالی که مسیر پیشنهادی تنها علت این تغییرات نیست، اما محصول جانبی نظم منطقهای جدید در قفقاز جنوبی است.
آذربایجان پس از پیروزی
آذربایجان از موضعی قوی وارد دوران پس از جنگ شد و از آن برای گسترش نفوذ خود در جهات مختلف استفاده کرد. باکو میزبان بیست و نهمین کنفرانس تغییرات آب و هوایی سازمان ملل متحد (COP29) در سال ۲۰۲۴ بود، نقش خود را در بازارهای انرژی اروپا گسترش داد و تا سال ۲۰۲۶، ۱۶ کشور را از طریق خط لوله ترانس آناتولی (TANAP) و خط لوله ترانس آدریاتیک (TAP) (تامین می کرد. این کریدور میانه را تقویت کرد و حمل و نقل بار از طریق آذربایجان طی سه سال ۹۰ درصد افزایش یافت، در حالی که ظرفیت حمل بار سالانه راه آهن باکو – تفلیس – قارص (BTK) به پنج میلیون تن رسید.
همین پراگماتیسم روابط آن را با روسیه شکل داد. روابط پس از سقوط هواپیمایی آذربایجان در دسامبر ۲۰۲۴ که منجر به کشته شدن ۳۸ نفر شد، به شدت بدتر شد، اما پس از اینکه ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه در اکتبر ۲۰۲۵ اذعان کرد که پدافند هوایی روسیه باعث این حادثه شده است، شروع به عادی شدن کرد. در آوریل، آذربایجان و روسیه توافقنامه ای را اعلام کردند که شامل غرامت می شد. باکو در صورت لزوم با روسیه مقابله میکند، اما زمانی که این کار در خدمت منافعش باشد، روابط را احیا میکند، که نشاندهنده سیاست خارجی است که کمتر مبتنی بر تعادل ایدئولوژیک است تا تنوع معاملاتی از موضع قدرت.
آذربایجان همچنین تعامل خود را با واشنگتن و آسیای مرکزی گسترش داده است. منشور همکاری استراتژیک فوریه ۲۰۲۶ با ایالات متحده همکاری در دفاع، امنیت سایبری، زیرساخت دیجیتال و اتصال منطقه ای را گسترش داد. باکو به طور همزمان نقش خود را در سازمان کشورهای ترک (OTS) تعمیق بخشیده است. در ماه مه، الهام علی اف، رئیس جمهور آذربایجان به اجلاس غیررسمی OTS در ترکمنستان پیوست، جایی که رهبران درباره دیجیتالی شدن، حمل و نقل، تجارت، انرژی و اتصال بحث کردند. در ماه ژوئن، آذربایجان میزبان شورای بانک های مرکزی OTS در باکو بود و روابط مالی خود را با کشورهای آسیای مرکزی تعمیق بخشید. این شبکه در حال گسترش به باکو فضای بیشتری برای فشار بر ارمنستان، افزایش اهرم فشار بر روسیه، تعمیق روابط با ترکیه، جذب سرمایهگذاری غربی و گسترش مشارکتهای خود در سراسر آسیای مرکزی و فراتر از آن میدهد.
این روابط استراتژی ارتباط گسترده تر آذربایجان را بیشتر تقویت می کند. باکو به دنبال اتصال مستقیم به نخجوان و ترکیه، جریان های بیشتر از طریق کریدور میانی و ادغام ارمنستان در شبکه های حمل و نقل منطقه ای است. با تکامل بازارهای انرژی، ترانزیت منبع دیگری از نفوذ منطقه ای را به آذربایجان ارائه می دهد. هدف صرفاً جابهجایی کالاها با کارایی بیشتر نیست، بلکه دور زدن آذربایجان به طور فزاینده ای دشوار است.
جستوجوی ارمنستان برای گزینه ها
فروپاشی محیط امنیتی قبلی محدودیت های وابستگی ارمنستان به روسیه را آشکار کرد. برای چندین دهه، مسکو شریک امنیتی اصلی ایروان بود، در حالی که مرزهای بسته با ترکیه و آذربایجان، گرجستان را به عنوان مسیر اصلی آن به بازارهای خارجی ترک میکرد. این وابستگی به انرژی نیز کشیده شد. گاز روسیه از طریق گرجستان از طریق خط لوله قفقاز شمالی- ماوراء قفقاز که ۲.۷ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۲۵ انتقال داد به ارمنستان می رسد. بدون مسیر جایگزین، هرگونه اختلال در ترانزیت گرجستان می تواند امنیت انرژی ارمنستان را تهدید کند. حذف این کشور از پروژههای زیرساختی منطقهای، از جمله خطوط لوله باکو – تفلیس – جیهان و باکو – تفلیس – ارزروم و راهآهن BTK، انزوای آن را بیشتر تقویت کرد. حفظ این مدل پس از سال ۲۰۲۰ دشوار شد، زیرا توانایی و تمایل روسیه برای ارائه تضمینهای امنیتی بیشتر مورد بررسی قرار گرفت.
پاسخ ایروان به جای جایگزینی یک حامی با مشتری دیگر، تنوع بخشیدن به آن بوده است. عادی سازی با آذربایجان و ترکیه می تواند مسیرهایی را که برای چندین دهه بسته شده اند بازگشایی کند و ارمنستان را در شبکه های حمل و نقل منطقه ای ادغام کند. بین دسامبر ۲۰۲۵ و ژوئیه ۲۰۲۶، آذربایجان بیش از ۱۴هزار تن گازوئیل و حدود ۵هزار تن بنزین به ارمنستان عرضه کرده، در حالی که بیش از ۴۰هزار تن محموله ترانزیتی از کشورهای ثالث از طریق آذربایجان به ارمنستان رسیده است. در آوریل، ارمنستان و ترکیه کارگروهی را برای بازسازی و عملیاتی کردن راه آهن قارص – گیومری، احیای ارتباط مستقیم ریلی بین دو کشور تشکیل دادند. بازگشایی این مسیرها می تواند جغرافیای ارمنستان را به یک دارایی تبدیل کند و آن را به عنوان یک ارتباط ترانزیتی بین دریای سیاه، ترکیه، آذربایجان و اروپا قرار دهد.
این تغییر قبلاً در تعامل ارمنستان با واشنگتن و بروکسل منعکس شده است. ایالات متحده روابط خود با ارمنستان را به صلح، اتصال و توسعه اقتصادی گره زده است که به توافقنامه چارچوب TRIPP در مه ۲۰۲۶ ختم شد که ارمنستان در ژوئیه برای بررسی قانون اساسی ارائه کرد. در نشست مه ۲۰۲۶ اتحادیه اروپا و ارمنستان، دو طرف یک مشارکت اتصال را راه اندازی کردند که بر حمل و نقل، انرژی و زیرساخت های دیجیتال متمرکز بود و ارمنستان را به شبکه های اروپایی و منطقه ای گسترده تر متصل می کرد.
وابستگی ارمنستان به روسیه از طریق سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO)، پایگاه نظامی روسیه در گیومری، اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) و اتکای مداوم به انرژی و بازارهای روسیه، تنوع آن را محدود می کند. مسکو نشان داده است که این روابط همچنان منابع اهرمی هستند. نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان در نشست همکاری شانگهای در ۱ سپتامبر در بیشکک گفت که ارمنستان دیگر پایگاه گیومری را یک «ضرورت حیاتی» نمیداند، در حالی که پوتین پیشنهاد کرد که نیروهای روسی را «از فردا» خارج کند، و مسئولیت گسست احتمالی را به ایروان منتقل کرد و با ترس پایگاه نظامی ارمنستان از تسلط ترکیه، بدون روسیه، از سپتامبر ۸ استفاده کرد. از آغاز ماه مه، روسیه به تدریج محدودیتهای واردات ارمنستان را تشدید کرد، که در ۱۱ ژوئن، چهار روز پس از انتخابات پارلمانی ارمنستان، محدودیتهای گستردهای بر محصولات کشاورزی و سایر کالاهای ارمنستان به اوج خود رسید. الکسی اورچوک معاون نخست وزیر روسیه همچنین هشدار داد که ارمنستان در صورت عضویت در اتحادیه اروپا ممکن است ترتیبات ترجیحی گاز و نفت خود را از دست بدهد. این فشار ساختاری است، نه صرفاً انتخاباتی، زیرا روسیه تقریباً ۳۵ درصد از صادرات ارمنستان را در سال ۲۰۲۵ به خود اختصاص داده است.
فشار مسکو هزینه چرخش غربی ارمنستان را افزایش می دهد و در عین حال منطق تنوع بخشی را تقویت می کند. هرچه روسیه بیشتر از دسترسی اقتصادی به عنوان اهرم استفاده کند، انگیزه ایروان برای جستجوی بازارهای جایگزین و شرکای استراتژیک قویتر میشود. انتخابات ۷ ژوئن انعطافپذیری سیاسی این استراتژی را نشان داد – حزب طرفدار غرب قرارداد مدنی ۴۹.۸۱ درصد آرا را به دست آورد و به پاشینیان مأموریت دیگری برای ادامه مسیر خود داد. شاخص فعالیت اقتصادی ارمنستان در نیمه اول سال ۲۰۲۶ حدود ۷.۹ درصد افزایش یافت که نشان میدهد محدودیتهای روسیه تاکنون تأثیرات بخشی به جای اقتصاد را به همراه داشته است.
جستوجوی گرجستان برای اهرم جدید
خط ساحلی دریای سیاه، شبکه ریلی، بنادر و موقعیت گرجستان در امتداد کریدور میانه همچنان این کشور را به پیوندی کلیدی بین اروپا و آسیای مرکزی تبدیل می کند. تفلیس سرمایه گذاری زیادی برای حفظ این نقش انجام می دهد و ۷ میلیارد دلار برای زیرساخت های حمل و نقل و لجستیک تا سال ۲۰۳۲ بسیج می کند. گردش حمل و نقل در چهار ماهه اول سال ۲۰۲۶ نیز ۲۱ درصد افزایش یافت، در حالی که بانک توسعه آسیایی ۲۵۰ میلیون دلار برای پروژه بزرگراه کنارگذر تفلیس تصویب کرد.
TRIPP و عادی سازی روابط ارمنستان و آذربایجان نقش دیرینه گرجستان به عنوان کریدور ترانزیتی اصلی منطقه را تهدید می کند. هر دو کشور اکنون انگیزه های بیشتری برای توسعه مسیرهایی دارند که می تواند وابستگی آنها به خاک گرجستان را کاهش دهد. این امر در دسامبر ۲۰۲۵ ملموس شد، زمانی که گرجستان در ابتدا تعرفه بالایی بر اولین محموله سوخت آذربایجان به ارمنستان از طریق گرجستان اعمال کرد. پس از اینکه آذربایجان اعلام کرد که می تواند یک ارتباط مستقیم مرزی با ارمنستان برقرار کند، اختلاف حل شد و گرجستان موضع خود را تعدیل کرد. این قسمت نشان داد که چگونه عادی سازی گزینه های همسایگان گرجستان و به همراه آنها قدرت چانه زنی آنها را گسترش می دهد.
این تغییر در مجمع جهانی اقتصاد در داووس در ژانویه نیز قابل مشاهده بود. رئیس جمهور ارمنستان وهاگن خاچاتوریان و علی اف با هم در یک پنل ظاهر شدند و در مورد اتصال و حمل و نقل مستقیم بین کشورهای خود بحث کردند. گرجستان برای دومین سال متوالی دعوت نشد. ترکیه همچنین نقش واسطه گرجستان را از طریق یک سری اقدامات در سال ۲۰۲۶ کاهش داده است، از جمله حذف محدودیت در تجارت مستقیم ارمنستان – ترکیه و راه اندازی پروازهای استانبول – ایروان در خطوط هوایی ترکیه.
پاسخ تفلیس گسترش همکاری های اقتصادی و ارتباطی خود و در عین حال تقویت ارزش گرجستان به عنوان یک مرکز منطقه ای بوده است. در ماه ژوئیه، ازبکستان و ترکمنستان سفرهای دولتی متوالی به گرجستان انجام دادند و تاشکند روابط را به یک مشارکت استراتژیک ارتقا داد و پیشنهاد کرد که راه آهن چین – قرقیزستان – ازبکستان را به خط BTK متصل کند. در ژوئن، گرجستان و جمهوری خلق چین (PRC) روابط دوجانبه را به یک مشارکت راهبردی جامع ارتقا دادند که بر اساس تجارت دوجانبه ۲.۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ و توافقنامه تجارت آزاد ارتقا یافته است. گرجستان همچنین مالکیت دولتی بندر اعماق دریای آناکلیا را در ماه ژوئیه اعلام کرد و اولین کشتی در سال ۲۰۲۹ پیشبینی میشود.
این تنوع اقتصادی در کنار یک تغییر سیاسی داخلی آشکار می شود. اعتراضات به انتخابات مورد مناقشه اکتبر ۲۰۲۴ تا سال ۲۰۲۶ ادامه یافته، در حالی که روند الحاق گرجستان به اتحادیه اروپا اساساً در حالت توقف است که در سال ۲۰۲۴ به آن رسیده، و مشارکت استراتژیک آن با ایالات متحده همچنان معلق مانده است. حزب حاکم رویای گرجستان به طور فزاینده ای به عملکرد اقتصادی و مبارزه با فساد به عنوان منابع جایگزین مشروعیت روی آورده است. ایراکلی کوباخیدزه، نخست وزیر گرجستان در گزارش سالانه ژوئن خود به پارلمان با اشاره به رشد اقتصادی ۸.۲ درصدی در ژانویه تا آوریل ۲۰۲۶، مدعی شد که فساد در بالاترین سطوح از بین رفته است و گفت که صندوق بین المللی پول پیش بینی می کند که گرجستان تا سال ۲۰۳۱ بالاترین رشد اقتصادی را در میان کشورهای منطقه و اروپا داشته باشد.
گرجستان با انباشت اشکال دیگر اهرم به کاهش انحصار ترانزیت پاسخ می دهد. در حالی که ارمنستان و آذربایجان جایگزینی برای مسیرهای گرجستان پیدا می کنند، تفلیس در حال گسترش همکاری های اقتصادی و تقویت زیرساخت های خود است. کاهش وابستگی به غرب به گرجستان فضای بیشتری برای سیاست خارجی مبادله ای می دهد، اما نقش غرب محور را که زمانی مزیت های جغرافیایی آن را تقویت می کرد، تضعیف می کند.
نتیجه گیری
قفقاز جنوبی از یک نظم منطقهای که ساختار آن درگیری و نقشهای استراتژیک ثابت است به سمت نظمی که با اتصال، رقابت و تنوع تعریف میشود، حرکت میکند. پیروزیهای آذربایجان در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ مناقشهای را که مدتها روابط بین سه کشور را شکل داده بود، از بین برد و به باکو آزادی بیشتری برای شکلدهی به دستور کار منطقهای داد. ارمنستان از عادی سازی با آذربایجان و ترکیه برای غلبه بر انزوای جغرافیایی و استراتژیک خود استفاده می کند، در حالی که گرجستان در حال تطبیق با منطقه ای است که مزیت ترانزیتی سنتی آن دیگر منحصر به فرد نیست.
هیچ یک از سه کشور قفقاز جنوبی حامی جدیدی انتخاب نمی کنند. هر سه به دنبال فضای بیشتری برای مانور هستند، اما از موقعیت های بسیار متفاوت. آذربایجان از قدرت، ارمنستان از وابستگی، و گرجستان از موقعیتی که اهرم سیاسی غرب رو به کاهش است، تغییر می کند.
منبع: جیمز تاون / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱