در بسیاری از موارد این اتفاق میافتد که علاقهمندان به دیدن یک فیلم بهدلیل نبود سالن و سینما مجبورند کیلومترها طی کنند و وقتی این فرآیند سخت میشود، مردم هم ممکن است از خیر دیدن فیلم بگذرند. بنابراین، در این شرایط بیش از هر زمان دیگری به توسعه و تجهیز سالنهای سینما نیاز داریم تا سینما رفتن به بخشی از رفتار فرهنگی مردم تبدیل شود. براساس آمار، به ازای هر هزار نفر در ایران حدود دو صندلی سینما وجود دارد، درحالیکه این سرانه در کشورهای پیشرفته معمولا ۱۰ تا ۲۰ برابر بیشتر است.
با توجه به فاصله ما با آمار جهانی، در سالهای اخیر بسیاری از متولیان تلاش کردهاند با تجهیز و توسعه سینماها یا تغییر کاربری برخی سالنهای ارشاد استانها قدمی برای محرومیتزدایی بردارند. یکی از مؤسسههایی که ایجاد عدالت فرهنگی را بهعنوان یکی از مأموریتهای اصلی خود تعریف کرده، سینماشهر است که در طول دوسال اخیر حبیب ایلبیگی مدیریت و هدایت آن را برعهده دارد. به گفته ایلبیگی، در همین بازه زمانی، ۸۲ سالن جدید از طریق ساخت سینماهای تازه و توسعه مجموعههای سینمایی موجود ایجاد شده است. همچنین ۳۳ سالن در مجتمعهای فرهنگی و هنری ۳۰ شهر در ۱۴ استان برای نمایش فیلم تجهیز شده و ۱۰۵ سینما در ۶۵ شهر از ۲۸ استان نیز از حمایتهای تجهیزاتی برخوردار شدهاند.
با توجه به فاصله ما با آمار جهانی، در سالهای اخیر بسیاری از متولیان تلاش کردهاند با تجهیز و توسعه سینماها یا تغییر کاربری برخی سالنهای ارشاد استانها قدمی برای محرومیتزدایی بردارند. یکی از مؤسسههایی که ایجاد عدالت فرهنگی را بهعنوان یکی از مأموریتهای اصلی خود تعریف کرده، سینماشهر است که در طول دوسال اخیر حبیب ایلبیگی مدیریت و هدایت آن را برعهده دارد. به گفته ایلبیگی، در همین بازه زمانی، ۸۲ سالن جدید از طریق ساخت سینماهای تازه و توسعه مجموعههای سینمایی موجود ایجاد شده است. همچنین ۳۳ سالن در مجتمعهای فرهنگی و هنری ۳۰ شهر در ۱۴ استان برای نمایش فیلم تجهیز شده و ۱۰۵ سینما در ۶۵ شهر از ۲۸ استان نیز از حمایتهای تجهیزاتی برخوردار شدهاند.
همچنین در جریان جنگ اخیر، سینما شکوفه تهران آسیب دید و پیگیری برای تأمین منابع مالی مورد نیاز مرمت و بازسازی آن همچنان ادامه دارد. برای تأمین بخشی از این اعتبار نیز با بانک مسکن مکاتبه شده است.
مشروح گفتوگوی جامجم را با حبیب ایل بیگی، مدیرعامل موسسه سینماشهر از نظر میگذرانید.
یکی از مشکلات دیرینه سینمای ایران را باید فقدان عدالت فرهنگی در ساخت، تخصیص و توزی امکانات، زیرساختها و بودجهها در سراسر کشور دانست. مؤسسه سینماشهر بهعنوان متولی و بازوی پشتیبان تجهیز سینماها چه اقداماتی برای مناطق کمبرخوردار از سالن و صندلی سینما انجام داده است؟
عدالت فرهنگی یکی از محورهای اصلی فعالیت مؤسسه سینماشهر در دو سال گذشته بوده است. در این مدت، با حمایت مؤسسه و سرمایهگذاری بخش خصوصی، ۸۲ سالن جدید از راه ساختوساز و توسعه مجموعههای سینمایی راهاندازی شدهاند. در مسیر دیگری، ۳۳ سالن موجود در مجتمعهای فرهنگی و هنری ۳۰ شهر و ۱۴ استان برای نمایش فیلم تجهیز شدهاند؛ اقدامی که بدون تحمیل هزینه ساختوساز جدید، دسترسی مردم شهرهای بیشتری را به سینما فراهم کرده است. همچنین ۱۰۵ سینما در ۶۵ شهر و ۲۸ استان از حمایتهای تجهیزاتی مؤسسه برخوردار شدهاند و حدود ۱۷۰ قلم تجهیزات فنی و سینمایی برای آنها تأمین یا حمایت شده است. تلاش ما این بوده که منابع محدود را فقط به چند شهر بزرگ متمرکز نکنیم و شهرهای فاقد سینما، مناطق مرزی و کمبرخوردار و سالنهای نیازمند حمایت فوری نیز از امکانات بهرهمند شوند.
اگر منابع سینماشهر محدود باشد و همزمان چند درخواست از نقاط مختلف کشور مطرح شود، مهمترین معیار شما برای انتخاب پروژههای تجهیز سالنهای سینما چیست؟
در شرایط محدودیت منابع، نخستین اولویت ما شهرهای پرجمعیتی هستند که سینما ندارند و بخش خصوصی نیز به دلایل اقتصادی تمایلی به سرمایهگذاری مستقل در آنها نشان نمیدهد. در چنین شهرهایی از ظرفیت مجتمعهای فرهنگی و هنری موجود استفاده میکنیم. اولویت دیگر، شهرهای مرزی و کمبرخوردار است. در سیستانوبلوچستان، در شهرهای زابل، سراوان، راسک، چابهار و زهک مجتمعهای فرهنگی ارشاد تجهیز و از آنها به عنوان سینما استفاده شد. بندر کنگان، جزیره بوموسی، خرمشهر، آبادان، بندر ماهشهر، ماکو و شهرهای مرزی بیلهسوار و گرمی نیز مورد توجه قرار گرفتهاند. در ایلام و کرمانشاه هنوز در برخی شهرها به نتیجه نهایی نرسیدهایم، چون لازم است بهرهبردار واجد شرایط معرفی شود. سردشت، درگز، سرخس، خواف و راز و جرگلان نیز در برنامه پیگیری قرار دارند. در مجموع، جمعیت، فقدان سینما، مرزی یا کمبرخوردار بودن، آمادگی فضای موجود، معرفی بهرهبردار توانمند و امکان استمرار فعالیت، مهمترین معیارهای انتخاب پروژه هستند.
در برخی شهرها ممکن است ایجاد سینما از نظر اقتصادی توجیه نداشته باشد، اما از نظر فرهنگی امری ضروری است. سینماشهر چطور میان «بازگشت سرمایه» و «عدالت فرهنگی» تعادل برقرار میکند؟
در طرح تجهیز مجتمعهای فرهنگی و راهاندازی سینما در شهرهای پرجمعیت فاقد سینما و همچنین شهرهای مرزی و کمبرخوردار، اولویت اصلی ما عدالت فرهنگی است. اگر صرفا بازگشت سرمایه ملاک باشد، راهاندازی سالن سینما در بسیاری از شهرها، بهویژه شهرهای با جمعیت کمتر از حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰هزار نفر، ممکن است توجیه اقتصادی نداشته باشد؛ اما دولت و حاکمیت وظیفه دارند امکان دسترسی مردم این مناطق به محصولات فرهنگی را فراهم کنند. به همین دلیل، مجتمعهای فرهنگی موجود را انتخاب کردهایم که میتوان با هزینهای بسیار کمتر برای نمایش فیلم تجهیزشان کرد. درعینحال، باید حداقل شرایط پایداری بهرهبردار فراهم شود؛ ازجمله امکان استفاده از بوفه، کافه و خدمات جانبی. با آموزش نیروی انسانی، اصول سینماداری و بازاریابی دیجیتال نیز تلاش میکنیم سالنها مخاطب بیشتری جذب کنند. بنابراین، عدالت فرهنگی اولویت قطعی ماست، اما به دوام اقتصادی فعالیت سالن هم توجه داریم.
در تجربه دو سال اخیر، کدام مانع ــ نبود سرمایهگذار، ضعف مدیریت محلی، اقتصاد ضعیف اکران ــ بیش از همه پروژههای ایجاد سینما در شهرهای فاقد سالن را دچار چالش کرده است؟
یکی از مهمترین چالشها در شهرهایی که سالها سینما نداشتهاند، شکلنگرفتن عادت و فرهنگ سینمارفتن است. بخشی از مردم این شهرها تاکنون تجربه تماشای فیلم در سالن سینما را نداشتهاند؛ بنابراین، افتتاح سالن بهتنهایی کافی نیست و باید برای معرفی سینما و ایجاد تدریجی مخاطب برنامهریزی شود. چالش دیگر، تأمین نیروی انسانی آموزشدیده برای مدیریت و بهرهبرداری سالن است. در نظام دانشگاهی ما رشته مشخص و فراگیری برای تربیت مدیر و نیروی حرفهای سینماداری وجود ندارد و فرد علاقهمند ممکن است هنوز دانش لازم برای مدیریت سالن، برنامهریزی اکران، جذب مخاطب و بازاریابی را نداشته باشد. سینماشهر با ارائه آموزشهای پایه، انتقال تجربه و پشتیبانی مستمر تلاش میکند زمینه تربیت این نیروها را فراهم آورد. همراهی مسئولان محلی و انتخاب بهرهبردار توانمند نیز برای پایداری سالن ضروری است.
یکی از مشکلاتی که کمتر درباره آن صحبت میشود، فرسودگی تجهیزات سالنهایی است که ظاهرا فعالند، اما کیفیت نمایش پایینی دارند. آیا آماری از تعداد این سالنها دارید و برای ارتقای کیفیت آنها چه برنامهای در نظر گرفتهاید؟
تعداد و نوع درخواستهایی که در طول سال برای تأمین یا تعویض تجهیزات به مؤسسه میرسد، نشان میدهد بخش قابلتوجهی از سالنهای فعال به روزآمدسازی مستمر نیاز دارند. پرده نمایش باید پس از چند سال و متناسب با شرایط استفاده تعویض شود. پروژکتورهای سینمایی نیز بسته به نوع و مدل، بهطور معمول حدود ۲۰هزار ساعت کارکرد مفید دارند. سیستمهای صوتی، سرورهای پخش و دیگر تجهیزات فنی هم باید در دورههای مشخص ارتقا یابند یا تعویض شوند. یکی از اقدامات اصلی سینماشهر، حمایت از روزآمدسازی تجهیزات سالنهای فعال است. در دو سال گذشته، ۱۰۵ سینما در ۶۵ شهر و ۲۸ استان مشمول این حمایت قرار گرفتهاند و حدود ۱۷۰ قلم تجهیزات فنی و سینمایی برای آنها تأمین یا تهیه شده است.
در سالهای گذشته تعویض صندلی نیز از نیازهای مورد حمایت بود، اما بهدلیل افزایش هزینهها و محدودیت منابع، اکنون تمرکز ما بر تجهیزات اصلی نمایش، صدا، سرور و ملزومات مؤثر بر کیفیت و استمرار فعالیت سالن است.
آیا سیاست توسعه سینماهای مجتمعهای فرهنگی شهرهای کوچک را یک راهکار را یک راهحل موقت میدانید یا معتقدید مدل مناسب سینماداری در شهرهای کوچک همین (سالنهای کوچک و چندمنظوره) است؟
بهترین و پایدارترین الگو، حتی برای شهرهای کوچک با جمعیت چنددههزار نفری، ایجاد یک مجموعه کوچک چندسالنه با اهتمام شهرداری، شورای شهر و مسئولان شهرستان است. اگر چنین مجموعهای در کنار پارک یا فضاهای تفریحی، گردشگری و خدماتی ایجاد شود، میتواند پایدار بماند و به یک مرکز فرهنگی شهر تبدیل شود. اکنون در چند شهر با جمعیت کمتر از ۵۰هزار نفر، شهرداریها مجموعههای چندسالنهای در پارکهای مرکزی ساختهاند که با استقبال خوبی روبهرو شدهاند. بااینحال، امکانات دولت برای ساختوساز جدید مانند گذشته نیست و ناگزیر از ظرفیت مجتمعهای فرهنگی موجود استفاده میکنیم. این سالنها بهطور عمده چندمنظورهاند و بهدلیل فاصله زیاد صندلیها تا پرده یا شکل سالن، همیشه کیفیت سالنهای تخصصی سینما را ندارند. در طرح شهرهای بالای صدهزار نفر فاقد سینما و همچنین شهرهای مرزی و کمبرخوردار، پیشنهاد کرده بودیم در کنار سالن موجود، یک سالن تخصصی حدود ۵۰ نفره ایجاد شود تا هر مجتمع دستکم دو سالن داشته باشد. این بخش بهدلیل شرایط اقتصادی و محدودیت منابع درحالحاضر متوقف مانده، اما همچنان الگوی مناسبی برای آینده است.
با توجه به تفاوت ذائقه مخاطبان مناطق مختلف جغرافیایی، آیا آمار و اطلاعات شما میتواند در آینده حتی بر تصمیم درباره ساخت سالن در یک شهر یا تعداد سالنهای یک مجموعه اثر بگذارد؟
بله، یکی از مهمترین کارکردهای سمفا و رسا همین است. تحلیل تعداد مخاطب، فروش، ضریب اشغال، تعداد سانسها، تنوع فیلمها و نسبت جمعیت به ظرفیت موجود نشان میدهد در کدام مناطق به سینمای جدید یا افزایش تعداد سالن نیاز داریم. این موضوع فقط به شهرهای فاقد سینما محدود نیست. برای نمونه، کرج تا چند سال قبل تنها یک سینما داشت و امروز سه مجموعه یا پردیس سینمایی در آن فعالیت میکنند؛ بااینحال، دادهها نشان میدهد همچنان ظرفیت توسعه دارد. در مازندران نیز شهرهایی مانند محمودآباد با استقبال مناسبی از سینما روبهرو هستند و جزیره کیش هم ظرفیت قابلتوجهی دارد. این دادهها به بخش خصوصی کمک میکند پیش از سرمایهگذاری، تصویر روشنتری از بازار، تعداد سالن موردنیاز و رفتار مخاطبان هر منطقه داشته باشد.
چه سهمی از مشکلات سینماهای شهرستانها زیرساختی نیست و به ضعف مدیریت سالن، تبلیغات و شیوه اکران برمیگردد؟ آیا سینماشهر برای این بخش هم مسئولیتی برای خود تعریف کرده است؟
بخشی از مسائل سینماهای شهرستانها زیرساختی است، اما همه مسأله در ساختمان و تجهیزات خلاصه نمیشود. مردم باید بدانند چه سینمایی در شهرشان فعال است، چه امکاناتی دارد و چه فیلمهایی متناسب با سلیقه آنها اکران میکند. معرفی درست فیلم در رونق اکران بسیار مؤثر است. رسانهملی ظرفیتی گسترده دارد و میتواند در تقویت سینمای ملی و فرهنگ سینمارفتن نقش مهمی ایفا کند. همکاری نزدیکتر سینما و صداوسیما، از مشارکت یا پیشخرید حق پخش در مرحله تولید تا پخش مناسب تیزرها، هم به افزایش مخاطبان سالنها کمک میکند و هم تنوع جذابتری در اختیار تلویزیون قرار میدهد. تجربه سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۸ و نیز اثر تبلیغات شبکههای کودک بر فروش فیلمهای کودک نشاندهنده ظرفیت این همکاری است. لازم است به تفاهمی ملی و پایدار میان سینما و صداوسیما برسیم. سینماشهر نیز در حوزه مسئولیت خود، آموزش بهرهبرداران، مدیریت سالن، ارتباط با مخاطب و بازاریابی دیجیتال را دنبال میکند؛ چون افتتاح سالن آغاز کار است و موفقیت زمانی حاصل میشود که سالن مخاطب خود را پیدا کند و فعالیتی مستمر داشته باشد.
با توجه به افزایش هزینه تجهیزات خارجی و قیمت دلار، آیا وابستگی سینماهای ایران به تجهیزات وارداتی به یک تهدید جدی برای استمرار فعالیت سالنها تبدیل نشده و آیا برنامهای برای تولید یا بومیسازی بخشی از این تجهیزات وجود دارد؟
افزایش نرخ ارز و هزینه تجهیزات وارداتی، نگهداری و روزآمدسازی سالنها را دشوارتر کرده است. بخشی از تجهیزات تخصصی نمایش دیجیتال، بهویژه پروژکتورها، سرورها و برخی قطعات فنی، فناوری پیچیده و استانداردهای بینالمللی مشخصی دارند و در کوتاهمدت نمیتوان همه آنها را در داخل تولید کرد. بااینحال، در حوزههایی مانند تجهیزات صوتی، تابلوهای برق، سامانههای برق اضطراری، تجهیزات جانبی، سازهها و خدمات فنی و نگهداری، ظرفیت داخلی قابلتوجهی وجود دارد. هرجا محصول داخلی استاندارد، ایمن و دارای خدمات پس از فروش مناسب باشد، از آن حمایت میکنیم. در کنار بومیسازی مرحلهبهمرحله، برای اقلام تخصصی فاقد نمونه داخلی نیز باید تسهیلات ارزی، کاهش هزینههای گمرکی و دسترسی به قطعات یدکی پیشبینی شود. این ترکیب میتواند تابآوری شبکه نمایش را افزایش دهد.
آیا تجربه آسیبدیدن سینماها در دو جنگ اخیر باعث شده استانداردهای جدیدی برای ایمنی و حفاظت از تجهیزات سینمایی در پروژههای جدید تعریف شود؟
تجربه جنگهای اخیر نشان داد که ایمنی، حفاظت از تجهیزات و تداوم فعالیت سالنها باید با دقت بیشتری در طراحی، تجهیز و بهرهبرداری دیده شود. موضوعاتی مانند شیوه نصب تجهیزات، حفاظت از اتاق فرمان و سرورها، برق اضطراری و UPS، پوشش بیمهای، سامانههای اعلام و اطفای حریق و برنامه واکنش در بحران باید در پروژههای جدید و بازسازیها جدیتر مورد توجه قرار گیرد. در کنار ایمنی سالنها، حفاظت از میراث سینمایی کشور نیز اهمیت ویژهای دارد. پس از جنگ ۱۲روزه، جلسهای با حضور نمایندگان اتحادیه شرکتهای تجهیزاتی و استودیوها، بهویژه مدیران استودیوهای پستولید، برگزار کردیم. بخش مهمی از مواد، فایلها و نسخههای اصلی فیلمها در این استودیوها نگهداری میشود. در آن جلسه بر ضرورت حفاظت ایمنتر از آثار در برابر جنگ، انفجار و حوادث پیشبینینشده تأکید شد. صاحبان آثار و استودیوها باید نسخههای پشتیبان را در چند مکان مجزا و ایمن نگهداری کنند تا آسیب یک محل به ازبینرفتن تنها نسخه یک فیلم منجر نشود. این تجربه ضرورت تدوین دستورالعملهای دقیقتر برای ایمنی سالنها، تجهیزات، نسخههای فیلم و میراث سینمایی را روشنتر کرده است.
چه زمانی میتوان انتظار داشت که سالنهای سینماهای آسیبدیده، احیا شوند و دوباره به چرخه اکران برگردند؟ آیا منابع مالی مشخصی برای این بازسازیها اختصاص یافته یا هنوز در مرحله پیگیری است؟
در جریان جنگ، بهجز سینما شکوفه در تهران، هیچیک از سینماهای کشور آسیب ندیدند. در سینما شکوفه، بخشی از یکی از سالنها خسارت دید و قسمتهای دیگری از مجموعه نیز آسیبهای محدودتری داشت. اکنون با همکاری و پیگیری مراجع ذیربط در تلاش هستیم منابع مالی مورد نیاز مرمت و بازسازی این مجموعه تأمین شود. برای تامین بخشی از اعتبار با بانک مسکن نیز مکاتبه و گفتوگو کردهایم. بازسازی این مجموعه به همراهی دستگاهها و مجموعههای مختلف نیاز دارد و موضوع در حال پیگیری است. امیدواریم با تأمین منابع لازم، سینما شکوفه پس از اصلاح، مرمت و بازسازی دوباره به چرخه اکران بازگردد.
با توجه به رونمایی از سامانه رسا، گسترش فعالیتهای سمفا و اقدامات فناورانه مؤسسه سینماشهر در دو سال گذشته، بهرغم تصور همگان که تمرکز موسسه سینماشهر بر تجهیز و فعالیت پیرامون سالنسازی و مجتمعهای فرهنگی است؛ آیا شاهد تغییر مأموریتهای قدیمی یا بهروزرسانی آنها در مؤسسه سینماشهر هستیم؟
مأموریت اصلی مؤسسه سینماشهر همچنان توسعه، تجهیز و پشتیبانی از زیرساخت نمایش فیلم در کشور است؛ اما مفهوم زیرساخت در سینمای امروز فقط به ساختمان، پرده و دستگاه نمایش محدود نمیشود. زیرساخت دیجیتال، دسترسی به دادههای دقیق، شفافیت مالی و امکان تصمیمگیری مبتنی بر اطلاعات نیز بخشی از زیرساخت سینماست. در همین چارچوب، سمفا بستر یکپارچه فروش و مدیریت اطلاعات اکران را فراهم کرده، طرح «تسهیم از مبدأ» به شفافتر و منظمترشدن جریان مالی فروش بلیت کمک میکند و سامانه «رسا» نیز با هدف تجمیع، پردازش و تحلیل اطلاعات راهاندازی شده است. بنابراین، مأموریتهای پیشین سینماشهر تغییر نکرده، بلکه متناسب با تحولات فناوری و نیازهای جدید صنعت سینما تکمیل و بهروز شده است.
اکنون، با گذشت حدود دو ماه از اجرای طرح تسهیم از مبدأ، روند اجرای آن چگونه پیش میرود؟ آیا سینماگران از اجرای این طرح رضایت دارند و چه چالشهایی در این مسیر وجود دارد؟
طرح «تسهیم از مبدأ» یکی از اقدامات مهم برای شفافسازی، تسریع و انتظامبخشی به جریان مالی اکران است. اجرای آزمایشی آن از اواخر تیرماه با فیلمهای «استخر» و «زندهشور» آغاز شد و از ۲۱ شهریور در همه سینماهای کشور به اجرا درآمد. اجرای سراسری طرح حاصل همکاری جمعی بود؛ سینماداران محترم کشور نقش بسیار مهمی در عملیاتیشدن آن داشتند، پخشکنندگان و سامانههای فروش بلیت بخش مهم و دشوار امور فنی و اجرایی را به عهده گرفتند و معاونت ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی نیز در هماهنگیها و رفع مسائل اجرایی همراهی مؤثری با سینماشهر داشت. در این سازوکار، سهم فروش بلیت براساس قرارداد بهصورت مستقیم میان ذینفعان تقسیم میشود؛ بهطور معمول ۵۰ درصد سهم سینمادار و ۵۰ درصد سهم پخشکننده است و سهم سامانههای فروش نیز طبق قرارداد هر سامانه محاسبه میشود. خوشبختانه طرحی که سالها مطالبه سینماگران بود، بهخوبی به مرحله اجرا رسید. اکنون بازخوردها بهطور مستمر دریافت میشود و موضوعاتی مانند هماهنگی سامانهها، کارمزدها، تطبیق اطلاعات، تسویهها و گسترش طرح به سایر شیوههای فروش در حال تکمیل است. ارزیابی ما از روند اجرا مثبت است و این طرح میتواند روابط مالی اکران را شفافتر، سریعتر و قابلاعتمادتر کند.
∎