خوزستان، استانی است که در فاصلهای نهچندان طولانی از سواحل خلیج فارس تا ارتفاعات زاگرس، مجموعهای کمنظیر از چشماندازهای طبیعی را در خود جای داده است.
این استان از نظر جغرافیایی استانی چندچهره است، در جنوب و جنوبغرب، پهنههای کمارتفاع و تالابی و ساحلی قرار گرفتهاند، در مرکز استان رودخانههای بزرگ کارون، دز و کرخه، سیمای سرزمین را شکل دادهاند و در شرق و شمالشرق، ارتفاعات زاگرس، درهها، چشمهها، جنگلهای بلوط و آبشارها چهرهای کاملاً متفاوت به استان دادهاند همین تنوع جغرافیایی موجب شده گردشگری طبیعی در خوزستان تنها به یک نوع تجربه محدود نباشد.
در واقع مسافر طبیعتگرد در خوزستان میتواند در یک سفر، از محیط تالابی و قایقسواری در جنوب استان به چشماندازهای رودخانهای در مرکز و سپس به کوهستانهای زاگرس در شرق برسد تنوعی که بسیاری از استانهای کشور برای ایجاد آن باید چندین مقصد جغرافیایی را در کنار یکدیگر قرار دهند.
زندگی با آب
در میان جاذبههای طبیعی خوزستان، تالاب بینالمللی شادگان جایگاهی متفاوت دارد این تالاب در جنوب استان و در محدوده میان شادگان، آبادان و ماهشهر قرار گرفته و در بخش پاییندست حوضه رودخانه جراحی، به محیطهای ساحلی و خلیج فارس پیوند مییابد اطلاعات کنوانسیون رامسر، محدوده ثبتشده این تالاب را ۴۰۰ هزار هکتار اعلام کرده و تاریخ ثبت آن در فهرست تالابهای با اهمیت بینالمللی را ۲۳ ژوئن ۱۹۷۵ ذکر میکند.
اما اهمیت شادگان فقط در وسعت آن خلاصه نمیشود این تالاب مجموعهای از زیستبومهای آب شیرین و شور، پهنههای جزر و مدی، آبراههها، خورها و جزایر را دربرمیگیرد و برای پرندگان آبزی و مهاجر اهمیت بالایی دارد مطالعات و اسناد رامسر نیز شادگان را یکی از زیستگاههای مهم پرندگان آبزی و بهویژه محل زمستانگذرانی گونههای ارزشمند معرفی کردهاند.
در کنار ارزش زیستمحیطی، آنچه شادگان را برای گردشگری طبیعی جذابتر میکند، پیوند طبیعت و زندگی مردم است روستاهای پیرامون و درون پهنه تالاب، شیوههای معیشتی خاصی را در طول سالها شکل دادهاند از ماهیگیری و دامداری تا برداشت نی و صنایع دستی.
همین پیوند میان انسان و طبیعت، شادگان را از یک منظره صرفا دیدنی به یک مقصد تجربهمحور تبدیل میکند اسناد مدیریت تالاب نیز بر وابستگی بخش قابل توجهی از جوامع محلی به منابع تالاب تاکید دارند.
روستای صراخیه و مسیرهای آبی تالاب نیز از شناختهشدهترین نقاط گردشگری این پهنه به شمار میروند جایی که گردشگر به جای عبور از یک جاده معمولی، بخشی از مسیر را با قایق طی میکند و زندگی روزمره ساکنان تالاب را از نزدیک میبیند این ظرفیت میتواند پایهای برای توسعه اکوتوریسم و گردشگری جامعهمحور باشد، مشروط بر اینکه میزان حضور گردشگر با ظرفیت اکولوژیک تالاب هماهنگ شود.
دز؛ رودخانهای که خود یک مقصد گردشگری است
رودخانه دز در شمال و مرکز خوزستان یکی دیگر از محورهای مهم گردشگری طبیعی استان است جریان رودخانه، درهها، پوشش جنگلی حاشیه آن و چشماندازهای پیرامون سد و دریاچه دز، مجموعهای از ظرفیتهای طبیعی را در منطقه دزفول و اندیمشک ایجاد کرده است.
اهمیت این منطقه تنها به دریاچه سد محدود نیست جنگلهای حاشیه رودخانه دز و زیستبومهای رودخانهای آن از ارزشهای مهم طبیعی استان محسوب میشوند و منطقه حفاظتشده و پارک ملی دز نیز در امتداد این رودخانه شکل گرفته است منابع تخصصی محیطزیستی، منطقه دز را یکی از زیستگاههای مهم جنگلی و رودخانهای خوزستان معرفی کردهاند.
برای گردشگر، دزفول و اندیمشک میتوانند دروازه ورود به بخش مهمی از طبیعت رودخانهای خوزستان باشند؛ از حاشیه رودخانه و چشماندازهای کوهستانی گرفته تا روستای پامنار و دریاچه دز که در میان ارتفاعات زاگرس قرار گرفته است.
طبیعت در کنار زندگی روستایی
روستای پامنار در کنار دریاچه دز یکی از نمونههایی است که نشان میدهد گردشگری طبیعی خوزستان میتواند با گردشگری روستایی پیوند بخورد. در این منطقه، چشمانداز آب و کوه، صخرهها، پوشش گیاهی و زندگی روستایی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
چنین مقاصدی ظرفیت آن را دارند که گردشگر تنها برای عکاسی و بازدید کوتاه وارد منطقه نشود بلکه با اقامت در روستا، استفاده از خدمات محلی، خرید محصولات روستایی و تجربه مسیرهای طبیعتگردی، سهم بیشتری در اقتصاد مقصد ایجاد کند.
زیباییهای پامنار باعث شد دیماه سال گذشته گروهی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به دزفول سفر کرده و ضمن بازدید از این زیباییها، این روستا را در فهرست نامزدهای ثبت جهانی قرار دهند.
با ثبت جهانی روستای پامنار دزفول، این روستای زیبا در فهرست سفرهای گردشگران خارجی قرار خواهد گرفت که میتواند برای ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی منطقه تاثیر بسزایی داشته باشد.
آبشار شوی؛ مقصدی برای طبیعتگردی در زاگرس
در شمال خوزستان آبشار شوی یکی از شناختهشدهترین جاذبههای طبیعی استان است آبشاری که در محدوده کوهستانی و درههای زاگرس قرار گرفته و مسیر دسترسی و شرایط جغرافیایی آن، تجربهای متفاوت از گردشگری شهری ارائه میدهد.
آبشار شوی را نمیتوان جدا از مجموعه طبیعی منطقه دز و زاگرس دید مسیرهای کوهستانی، صخرهها، پوشش گیاهی و رودخانههای منطقه، یک زنجیره طبیعی به وجود آوردهاند که ظرفیتهایی همچون کوهپیمایی، طبیعتگردی، عکاسی و گردشگری ماجراجویانه را در خود جای داده است.
با این حال توسعه گردشگری در چنین مناطقی نیازمند توجه ویژه به ایمنی، مدیریت پسماند، ظرفیت مسیرها و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی است زیرا افزایش گردشگر در یک محیط حساس کوهستانی، بدون زیرساخت و مدیریت مناسب، میتواند خود به عامل تهدید تبدیل شود.
کرخه؛ پیوند آب، جنگل و حیات وحش
رودخانه کرخه نیز یکی دیگر از محورهای طبیعی مهم خوزستان است زیستبومهای پیرامون این رودخانه، بهویژه محدودههای جنگلی و مناطق حفاظتشده، اهمیت زیادی برای تنوع زیستی استان دارند.
مناطق دز و کرخه از دیرباز در شمار زیستگاههای مهم حیات وحش خوزستان قرار داشتهاند و موضوع حفاظت از گونههای ارزشمند جانوری در این مناطق سابقه طولانی دارد. از این رو، گردشگری در این پهنه بیش از آنکه بر گردشگری انبوه متکی باشد میتواند بر پرندهنگری، مشاهده طبیعت، آموزش محیط زیست و گردشگری علمی استوار شود.
هورالعظیم؛ طبیعتی در مرز آب و خاک
در غرب خوزستان، تالاب هورالعظیم یکی دیگر از زیستبومهای مهم استان است پهنهای که بخشی از هویت طبیعی غرب خوزستان را شکل میدهد و به دلیل گستردگی آب و نیزارها، چشمانداز متفاوتی نسبت به تالابهای دیگر استان ایجاد کرده است.
هورالعظیم علاوه بر ارزشهای زیستمحیطی، به دلیل قرار گرفتن در منطقه مرزی و همجواری با پهنههای نفتی، نمونهای روشن از ضرورت ایجاد تعادل میان حفاظت محیط زیست، فعالیتهای اقتصادی و گردشگری است. توسعه گردشگری در این منطقه باید با ملاحظات حفاظتی و امنیتی و ظرفیت اکولوژیک آن هماهنگ باشد.
اگر در جنوب خوزستان طبیعت با آب و تالاب تعریف میشود، در شرق استان داستان متفاوت است. تالاب میانگران در نزدیکی ایذه، در پهنهای کوهستانی قرار گرفته و از ترکیب آب، کوه، دشت و پوشش گیاهی برخوردار است.
قرار گرفتن میانگران در چشمانداز زاگرس موجب شده این تالاب علاوه بر ارزش زیستمحیطی، بخشی از ظرفیت گردشگری طبیعت ایذه باشد. ایذه و پیرامون آن مجموعهای از دشتها، کوهها، آبراههها و دریاچههای سد را در خود جای دادهاند که میتوانند در قالب یک مقصد چندروزه طبیعتگردی تعریف شوند.
ایذه؛ جایی که زاگرس و آب به هم میرسند
منطقه ایذه یکی از مهمترین کانونهای طبیعتگردی شرق خوزستان است دشت سوسن، تالاب میانگران، چشماندازهای پیرامون دریاچه سد کارون سه و ارتفاعات زاگرس، مجموعهای از جاذبههای طبیعی را در محدودهای نسبتا نزدیک به یکدیگر قرار دادهاند.
در این منطقه، طبیعت از عناصر تاریخی و فرهنگی نیز جدا نیست پرونده «چشمانداز طبیعی ـ تاریخی ایذه» در فهرست میراث جهانی یونسکو در زمره فهرستهای موقت ایران قرار دارد و در معرفی آن، پیوند میان طبیعت زاگرس و محوطههای تاریخی منطقه مورد توجه قرار گرفته است.
این پیوند میتواند یکی از مزیتهای مهم گردشگری خوزستان باشد گردشگری که در آن طبیعتگردی، تاریخ، فرهنگ و زندگی روستایی در یک سفر به هم میرسند.
در شمالشرق استان، منطقه شیمبار و ارتفاعات اندیکا تصویری کاملا متفاوت از خوزستان ارائه میکنند. کوهستان، جنگلهای بلوط، تالاب شیمبار، چشمهها و چشماندازهای ارتفاعات زاگرس، این منطقه را به یکی از مهمترین ظرفیتهای طبیعتگردی استان تبدیل کردهاند.
شیمبار از آن دسته مقصدهایی است که برای طبیعتگردی آرام، کوهپیمایی، عکاسی و تجربه زندگی روستایی و عشایری ظرفیت دارد اما دسترسی دشوار به بخشهایی از منطقه، در عین حال میتواند یک مزیت حفاظتی نیز باشد و از ورود بیضابطه گردشگران به زیستگاههای حساس جلوگیری کند.
منگشت؛ ظرفیت خام گردشگری پایدار
منطقه حفاظتشده شالو و منگشت در شرق خوزستان نیز بخشی از سیمای کوهستانی استان است این منطقه با پوشش غالب بلوط و زیستگاههای کوهستانی، از جمله مناطقی است که توسعه گردشگری پایدار در آن میتواند در کنار حفاظت از طبیعت، برای جوامع محلی فرصت اقتصادی ایجاد کند. مسئولان محیط زیست خوزستان نیز در سالهای گذشته بر ظرفیت گردشگری پایدار این منطقه تاکید کردهاند.
در چنین مناطقی، گردشگری لزوما به معنای ساختوساز گسترده نیست گاهی ایجاد مسیرهای مشخص طبیعتگردی، تابلوهای راهنما، آموزش راهنمایان محلی، اقامتگاههای بومی و مدیریت پسماند میتواند ارزش اقتصادی طبیعت را بدون تغییر اساسی در چهره آن افزایش دهد.
بهبهان نیز در جنوبشرق خوزستان مجموعهای از جاذبههای طبیعی از جمله تنگهها، رودخانهها، چشمهها و مناطق کوهستانی را در خود جای داده است تنگ تکاب و تنگهای طبیعی پیرامون منطقه، در کنار رودخانههای مارون، خیرآباد و زهره، ظرفیتهایی هستند که میتوانند در توسعه مسیرهای طبیعتگردی استان نقش داشته باشند.
مزیت این بخش از استان آن است که طبیعت در آن با روستاها، باغها و کشاورزی درهمآمیخته است بنابراین گردشگری میتواند از مدل صرفا بازدید از جاذبه عبور کند و به تجربه غذا، محصولات محلی، کشاورزی و زندگی روستایی نیز برسد.
از کارون تا اروند؛ گردشگری رودخانهای و ساحلی
کارون، به عنوان مهمترین رودخانه خوزستان، نه تنها در شکلگیری شهرها و تمدنهای منطقه نقش داشته بلکه همچنان یکی از عناصر اصلی منظر طبیعی استان است. حاشیه کارون در اهواز و دیگر شهرها ظرفیتهایی برای گردشگری شهری و رودخانهای دارد و در جنوب استان، پیوند رودخانهها با اروندرود، بهمنشیر، نخلستانها و پهنههای ساحلی، سیمای متفاوتی ایجاد میکند.
در آبادان و خرمشهر نیز طبیعت رودخانهای با نخلستانها و زیستبومهای ساحلی ترکیب میشود جزیره مینو و حاشیه رودخانههای منطقه از جمله ظرفیتهایی هستند که میتوانند در قالب گردشگری طبیعت، روستایی و خوراک محلی مورد توجه قرار گیرند.
نخلستانهای جنوب خوزستان را نیز نباید از فهرست جاذبههای طبیعی استان کنار گذاشت. نخل برای مردم آبادان، خرمشهر، شادگان و مناطق پیرامون تنها یک درخت نیست بخشی از چشمانداز، اقتصاد، فرهنگ غذایی و خاطره جمعی جنوب است.
همین موضوع نشان میدهد گردشگری طبیعی خوزستان میتواند با گردشگری کشاورزی نیز پیوند بخورد بازدید از نخلستان، آشنایی با شیوههای سنتی برداشت خرما، شناخت محصولات جانبی نخل و تجربه غذاهای محلی، میتواند یک محصول گردشگری متفاوت ایجاد کند؛ محصولی که در آن طبیعت و زندگی مردم از یکدیگر جدا نیستند.
چرا خوزستان هنوز یک مقصد کامل طبیعتگردی نشده است؟
با وجود این حجم از ظرفیت طبیعی، گردشگری طبیعت در خوزستان هنوز با چالشهایی روبهرو است بخشی از این مسئله به ضعف معرفی و برندسازی برخی مقاصد، بخشی به کمبود زیرساختهای گردشگری و بخشی نیز به حساسیت اکولوژیک بسیاری از مناطق بازمیگردد.
برخی مقاصد طبیعی استان به دلیل شرایط جغرافیایی و زیستمحیطی اساسا ظرفیت گردشگری انبوه ندارند. در چنین مناطقی، افزایش تعداد گردشگر لزوما به معنای موفقیت گردشگری نیست بلکه باید میزان درآمد ایجادشده، رضایت جامعه محلی و وضعیت محیط زیست نیز همزمان سنجیده شود.
تجربه تالاب شادگان و سایر زیستبومهای آبی نشان میدهد که گردشگری طبیعی به شدت به سلامت محیط زیست وابسته است اگر تالاب آب نداشته باشد، اگر رودخانه آلوده شود، اگر جنگلهای بلوط تخریب شوند یا اگر پسماند گردشگران در مسیرهای طبیعتگردی رها شود در نهایت خود صنعت گردشگری نیز زیان خواهد دید.
از این منظر، محیط زیست نه مانع گردشگری بلکه زیرساخت اصلی آن است اسناد رامسر درباره شادگان نیز بر ضرورت مدیریت یکپارچه، حفاظت از تنوع زیستی و توجه به معیشت جوامع محلی تاکید کردهاند.
یکی از مهمترین مسیرهای توسعه گردشگری طبیعی خوزستان، وارد کردن جامعه محلی به زنجیره ارزش گردشگری است اگر گردشگر وارد یک روستا شود اما درآمد او به ساکنان همان منطقه نرسد، ارتباط اقتصادی پایداری شکل نخواهد گرفت.
اقامتگاههای بومگردی، راهنمایان محلی، قایقداران، فروش محصولات کشاورزی، صنایع دستی، غذاهای محلی و خدمات حملونقل میتوانند بخشهایی از این زنجیره باشند. تجربه شادگان نیز نشان میدهد که صنایع دستی مانند حصیربافی و مشاغل وابسته به تالاب میتوانند در کنار گردشگری مورد توجه قرار گیرند.
طبیعتگردی میتواند فصل سفر به خوزستان را تغییر دهد
یکی از مزیتهای گردشگری طبیعی خوزستان، تفاوت اقلیمی مناطق مختلف استان است در حالی که گرمای جنوب در بخشی از سال محدودیتهایی برای فعالیتهای گردشگری ایجاد میکند، مناطق کوهستانی شمال و شرق استان در برخی دورهها شرایط متفاوتی دارند.
از سوی دیگر، پاییز، زمستان و بخشهایی از بهار میتوانند برای بسیاری از گونههای طبیعتگردی در خوزستان اهمیت ویژهای داشته باشند؛ بهویژه گردشگری تالابی، پرندهنگری، عکاسی طبیعت و گردشگری روستایی.
بنابراین اگر گردشگری طبیعی استان بر اساس تقویم اقلیمی و ظرفیت هر منطقه برنامهریزی شود، میتوان به جای تمرکز شدید گردشگر در چند روز تعطیل، سفر را در طول فصلهای مناسب توزیع کرد.
زیستبومهای آبی خوزستان، ظرفیت قابل توجهی برای پرندهنگری دارند سابقه مطالعات پرندگان در تالاب شادگان به دهههای گذشته بازمیگردد و بررسیهای انجامشده اهمیت این تالاب را برای پرندگان آبزی و مهاجر نشان داده است.
پرندهنگری از آن دسته محصولات گردشگری است که برخلاف گردشگری انبوه، به تعداد محدودتر گردشگر، راهنمای متخصص و زمان بیشتری برای مشاهده نیاز دارد و در صورت مدیریت درست میتواند درآمد بیشتری را برای جامعه محلی ایجاد کند.
خوزستان و فرصت گردشگری چهار فصل
از شمال تا جنوب خوزستان، طبیعت استان روایتهای متنوعی برای عرضه به گردشگر دارد از جنگلهای بلوط و کوهستانهای زاگرس تا رودخانههای بزرگ، تالابهای بینالمللی، نخلستانها و پهنههای ساحلی.
همین تنوع میتواند خوزستان را از مقصدی که عمدتا در دورههای خاصی از سال یا برای بازدید از جاذبههای تاریخی شناخته میشود به مقصدی با سبد متنوع گردشگری تبدیل کند مقصدی که طبیعت، فرهنگ، روستا، خوراک و زندگی محلی در آن یکدیگر را تکمیل میکنند.
توسعه گردشگری طبیعی نیازمند سرمایهگذاری است اما سرمایهگذاری در این حوزه الزاما به معنای احداث مجموعههای بزرگ ساختمانی در دل طبیعت نیست.
در بسیاری از مقاصد، زیرساختهای سبک و کماثر مانند مسیرهای مشخص، سکوهای تماشا، تابلوهای آموزشی، سرویسهای بهداشتی مناسب، سامانه جمعآوری پسماند، پارکینگهای کنترلشده و مراکز معرفی طبیعت میتواند کفایت کند.
در کنار آن آموزش جوامع محلی، تربیت راهنمای طبیعتگردی، ایجاد شبکه راهنمایان حرفهای و تهیه برنامه مدیریت مقصد میتواند بیش از ساختوسازهای سنگین به پایداری گردشگری کمک کند.
خوزستان برای معرفی گردشگری طبیعی خود بیش از هر چیز به یک روایت منسجم نیاز دارد؛ روایتی که نشان دهد این استان فقط سرزمین نفت و صنعت نیست بلکه سرزمین آب، تالاب، زاگرس، نخل، رودخانه، پرنده، روستا و تنوع زیستی نیز هست.
اگر گردشگر بداند در یک استان میتواند از تالاب شادگان و آبراهههای آن به جنگلهای دز، از دریاچه سد دز به آبشار شوی، از میان تالاب میانگران به ارتفاعات ایذه و از نخلستانهای جنوب به رودخانههای بزرگ استان برسد، تصویر او از خوزستان تغییر خواهد کرد.
طبیعتی که باید دیده شود، اما پیش از آن باید حفظ شود
هفته گردشگری شاید بهترین فرصت برای یادآوری همین نکته باشد که توسعه گردشگری طبیعی با افزایش صرف تعداد مسافر سنجیده نمیشود. مقصد موفق، مقصدی است که گردشگر از آن خاطره خوبی با خود میبرد، جامعه محلی از حضور او منفعت میبرد و طبیعت پس از خروج گردشگر همچنان سالم باقی میماند.
خوزستان مجموعهای از زیستبومهای متفاوت را در کنار یکدیگر دارد از تالاب بینالمللی با جایگاه جهانی آن در شبکه رامسر تا رودخانهها و جنگلهای دز و کرخه و ارتفاعات زاگرس در شرق استان.
این تنوع یک فرصت بزرگ برای اقتصاد گردشگری استان است اما فرصت زمانی به نتیجه میرسد که حفاظت محیط زیست، برنامهریزی گردشگری، سرمایهگذاری، معرفی رسانهای و مشارکت مردم محلی در یک مسیر مشترک قرار گیرند.
خوزستان برای تبدیل شدن به مقصد برجسته طبیعتگردی، الزاما به کشف جاذبههای تازه نیاز ندارد بخش قابل توجهی از این جاذبهها سالهاست در همین سرزمین حضور دارند. آنچه بیش از همه مورد نیاز است، شناخت دقیق ظرفیت هر منطقه، معرفی حرفهای، مدیریت صحیح و تبدیل طبیعت موجود به تجربهای مسئولانه و ماندگار برای گردشگر است.
در نهایت، شاید بهترین تصویر از گردشگری طبیعی خوزستان را بتوان در یک سفر فرضی دید سفری که از نیزارهای شادگان آغاز میشود، از کنار کارون و نخلستانهای جنوب میگذرد، به جنگلهای دز و کرخه میرسد، دریاچه و کوههای دز را پشت سر میگذارد و در زاگرس ایذه، اندیکا و دزپارت ادامه پیدا میکند.
این مسیر نشان میدهد خوزستان فقط یک مقصد نیست؛ مجموعهای از مقصدهاست که هنوز بخش مهمی از ظرفیت آن برای گردشگر ایرانی و خارجی روایت نشده است.